https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
505
TUSH MOTIVINING O‘ZBEK VA INGLIZ TILI MATNLARIDA
OBRAZ YARATISHDAGI LINGVISTIK USULLARI
Mannonova Hulkar Ilhom qizi
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Filologiya fakulteti
70111811- Xorijiy til va adabiyoti mutaxasisligi 2-bosqich magistranti
Annotatsiya Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek ertaklarida tush motivi
yordamida obraz yaratishning lingvistik usullari qiyosiy tahlil qilindi. Ingliz
ertaklarida ko‘proq fantastik va g‘ayritabiiy tasvirlar orqali tush olami yaratilar
ekan, o‘zbek ertaklarida tushlar axloqiy va ramziy ma’noga ega bo‘lib, xalqona
ifoda vositalari bilan berilgan. Tahlillar madaniyatlararo lingvistik tafovutlarni va
tasavvurlar tizimini ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar: Tush motivi, obraz yaratish, ingliz ertaklari, o‘zbek ertaklari,
lingvistik usullar, madaniyatlararo farqlar, tasviriy til.
Abstract This article provides a comparative analysis of the linguistic
methods of creating imagery through the dream motif in English and Uzbek fairy
tales. In English fairy tales, the dream world is predominantly constructed through
fantastic and supernatural depictions, whereas in Uzbek fairy tales, dreams carry
moral and symbolic meanings expressed through folkloric linguistic means. The
analysis highlights the linguistic and conceptual differences between the two
cultures.
Keywords: Dream motif, imagery creation, English fairy tales, Uzbek fairy
tales, linguistic devices, intercultural differences, figurative language.
Kirish
Til va madaniyat o‘zaro chambarchas bog‘langan hodisalardir. Xalq
ertaklari esa bu bog‘liqlikning yorqin ko‘zgusi bo‘lib xizmat qiladi. E'tiborlisi
shundaki, xalq ertaklarida uchraydigan motivlar nafaqat voqea rivojiga ta'sir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
506
ko‘rsatadi, balki madaniy qadriyatlarning til orqali ifodasini ham aks ettiradi.
Shulardan biri — tush motivi bo‘lib, u ingliz va o‘zbek ertaklarida o‘ziga xos til
vositalari yordamida ifodalanadi. Tush motivi ko‘pincha obraz yaratishning
markaziy elementi sifatida xizmat qiladi. U real va g‘ayritabiiy olam o‘rtasidagi
chegaralarni yumshatadi va qahramonlar xarakterini chuqurlashtirishda muhim rol
o‘ynaydi. Shu jihatdan, tush motivining til vositalari orqali yaratilgan obrazlari har
bir madaniyatning tasavvur va ifoda imkoniyatlarini o‘rganishga imkon beradi.
Ushbu maqola maqsadi — ingliz va o‘zbek ertaklarida tush motivi asosida
yaratilgan obrazlarning lingvistik vositalar orqali qanday ifodalanishini, ularning
madaniy xususiyatlari va estetik uslublarini qiyosiy tahlil qilishdan iborat.
1. Ingliz ertaklarida tush obrazini yaratishdagi lingvistik usullar.
Ingliz
ertaklarida tush motivi ko‘pincha murakkab tasviriy usullar — metafora,
simvolizm, fantastik tasvirlar orqali aks ettiriladi. Obraz yaratishda tasviriylik
vositalarining keng qo‘llanilishi diqqatga sazovor. Lewis Carrollning Alice’s
Adventures in Wonderland (1865) asarida tush orqali yaratilgan olam o‘z
qoidalariga ega bo‘lgan, real olam qonunlariga bo‘ysunmaydigan g‘aroyib makon
sifatida tasvirlanadi. Asarda "dream logic" (tush mantiqi) tamoyiliga asoslangan
tasvirlar ko‘plab ishlatiladi:
“She was considering in her own mind (as well as she could, for the hot day
made her feel very sleepy and stupid), whether the pleasure of making a daisy-
chain would be worth the trouble of getting up and picking the daisies.” (Carroll,
1865) Bu yerda tildagi oddiy voqea tasvirlari tumanli, sekin o‘zgarib boruvchi ong
holati orqali ifodalanadi. Bundan tashqari, ingliz ertaklarida qiyoslashlar (“as light
as a feather”, “as strange as a dream”) va fantastik metaforalar (“talking flowers”,
“shrinking potions”) tush olamining noodatiy xarakterini kuchaytiradi. Jack and the
Beanstalk kabi klassik ertaklarda ham tushga o‘xshash fantastik elementlar (gigant
daraxt, ulkan jonzotlar) real hodisalar bilan tabiiy tarzda aralashadi. Shunday qilib,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
507
ingliz ertaklarida tush motivi til vositalari yordamida erkin, serjilo tasviriy olamni
yaratish uchun xizmat qiladi.
2. O‘zbek ertaklarida tush obrazini yaratishdagi lingvistik usullar:
O‘zbek xalq ertaklarida tush motivi ko‘proq axloqiy va bashoratli ma’no kasb
etadi. Tushlar ko‘pincha qahramon taqdirini belgilovchi ramziy belgilar sifatida
ishlatiladi. Masalan, Tush ko‘rgan yigit ertagida qahramon ko‘rgan tush uning
kelajakdagi qismatini belgilab beradi: “Yigit tushida tog‘dek oltin, daryo misol
kumush ko‘radi. Ustozlari esa bu tushing — katta boylik va ulug‘ martabaga
yetishingni bildiradi, deydi.” (O‘zbek xalq ertaklari to‘plami) Bu yerda tush real
hayotdagi maqsad va orzular ramzi sifatida tasvirlanadi. Til usulida esa epitetlar
(“tog‘dek”, “daryo misol”), qiyoslashlar va takrorlar orqali tushning ulug‘vorligi
va muhimligi kuchaytiriladi.O‘zbek ertaklarida tushni tasvirlashda ko‘proq
ta'riflovchi uslub ("oq yostiqqa bosh qo‘ydi", "ko‘zi ilindi", "tush ko‘ribdi")
qo‘llanadi. Shuningdek, maromli, ritmik gap tuzilmalari — xalqona, hikoyaviy
ruhni saqlovchi o‘ziga xos til xususiyatlari mavjud.Tilla baliqcha kabi ertaklarda
tush bevosita suv, baliq, oltin kabi ramzlar orqali tasvirlanadi, bu ramzlar esa
o‘zbek madaniyatida orzu, mo‘jiza va rizq timsolidir. O‘zbek xalq ertaklarida tush
motivi ko‘pincha hayotiy tajribalar, xalqona hikmatlar va diniy-tasavvufiy
dunyoqarashlar bilan chambarchas bog‘liq holda ifodalanadi. Tush orqali
tasvirlangan obrazlar ertak qahramonining taqdiriga yo‘l ko‘rsatuvchi, uni sinov va
mukofot sari yetaklovchi belgilar sifatida namoyon bo‘ladi. Tahlillarga ko‘ra,
o‘zbek ertaklarida tush motivi yaratishda epitetlar, stilistik takrorlar,iboralashgan
ifodalar va xalqona ramzlar keng qo‘llaniladi. Masalan, “Alpomish” dostonida
Alpomishning tush ko‘rishi uning kelajakdagi sinovlari va qahramonlik missiyasini
anglatadi: "Alpomish tushida o‘zining otasi bilan safarga otlanganini va yovlar
ustidan g‘alaba qilganini ko‘radi."Bunday ifodalar tushni voqealarning mantiqiy
davomchisi va syujet rivojining asosiy kaliti sifatida ko‘rsatadi. Tush tasvirida
ko‘pincha archalar, daryolar, qushlar kabi xalqona ramzlar ishlatiladi. Xususan,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
508
“Zumrad va Qimmat” ertagida qahramonning tushida paydo bo‘ladigan oq qush
obraz orqali uning kelajagi va omad yo‘li ramziy tarzda ko‘rsatiladi. Bu holatni
O‘zbek adabiyotshunosi Sh. Yo‘ldoshev quyidagicha izohlaydi: “O‘zbek xalq
ertaklarida tush ramzi faqatgina voqea rivojiga turtki bermaydi, balki xalqning
qadimiy ishonchlari va orzularining ifodasidir.” [Sh. Yo‘ldoshev, 2017, 58-bet].
Bundan tashqari, o‘zbek ertaklarida tush tasvirining poetik uslub orqali
jonlantirilgani kuzatiladi. Tushdagi voqealar odatda she’riy ohangda, ritmik gap
tuzilmalari bilan ifodalanadi, bu esa ertakning ta’sirchanligini oshiradi. Masalan,
“Boy ota” ertagida tushda ko‘rilgan manzara quyidagicha ifodalanadi: "Moviy
osmon uzra bir oftob charaqlab chiqdi, uning nuri barcha yovuz niyatlarni yondirib
yubordi."
Bu yerda metafora ("oftob" — ezgulik), personifikatsiya ("nuri yovuzlikni
yondirdi") kabi usullar orqali tush voqeligi obrazli va estetik shaklda ifodalanadi.
Yangi tadqiqotlarda ta’kidlanishicha, o‘zbek ertaklaridagi tush obrazlari orqali xalq
o‘zining diniy-tasavvufiy qadriyatlarini ham ko‘rsatadi. Masalan, Y. Qurbonov o‘z
izlanishida quyidagilarni yozadi: “Tushda ko‘rilgan yorqin manzaralar ko‘pincha
ilohiy kuchga ishora sifatida xizmat qiladi va o‘zbek xalqining Ollohga bo‘lgan
ishonchini aks ettiradi.” [Y. Qurbonov, 2021, 134-bet]. Bundan tashqari, ko‘plab
o‘zbek ertaklarida tush orqali beriladigan belgilar o‘zining funksional xususiyatiga
ega bo‘lib, syujetning burilish nuqtasini tashkil etadi. Ya’ni, qahramonlar ko‘rgan
tushi sabab biror qarorga keladi, harakat qiladi yoki syujet yangi bosqichga
ko‘chadi. Shuningdek, tush motivi ertak matnida psixologik tasvir vositasi sifatida
ham ishlatiladi. Qahramonlarning ichki kechinmalari, ularning umidlari va
xavotirlari tush shaklida ifodalanadi. Xalq og‘zaki ijodining bu xususiyati N.
To‘xtasinova tomonidan quyidagicha ifodalangan: “Tush motivi o‘zbek ertaklarida
xalqning orzu-umidlarini badiiy shaklga solish, ruhiy kechinmalarini estetik
tasvirga ko‘chirish vositasidir.” [N. To‘xtasinova, 2019, 88-bet]. Umuman
olganda, o‘zbek ertaklarida tush obrazini yaratishdagi lingvistik usullar:xalqona
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
509
ramziy obrazlar (qushlar, archalar, suv, oftob),ritmik va poetik gap tuzilmalari,
metafora va simvolika, epitet va xalqona ifodalar orqali boyitilgan bo‘lib, milliy
o‘ziga xoslikni va xalqning mental dunyoqarashini chuqur aks ettiradi.
3. Ingliz va o‘zbek ertaklaridagi farqlar va o‘xshashliklar.
Ingliz
ertaklarida tush motivi orqali yaratilgan obrazlar odatda g‘ayritabiiylik va
fantastika bilan boyitilgan bo‘lsa, o‘zbek ertaklarida esa tush ko‘proq ma’naviy–
axloqiy belgi sifatida ifodalanadi. Ingliz matnlarida ko‘plab fantastik tasvirlar
(“talking animals”, “magical potions”) ishlatiladi va til ko‘proq o‘yinbaxsh,
tasavvuriy uslubda quriladi. O‘zbek matnlarida esa ramziy ma’nolar va soddalik
ustuvor: tush ko‘pincha yaxshilik va yomonlik, omad va sinov ramzi sifatida talqin
qilinadi. Har ikki madaniyatda ham tush motivi yordamida qahramonning ichki
dunyosi ochiladi, voqealar rivojiga turtki beriladi. Til vositalari orqali real va ideal
olamlar o‘rtasidagi chegara ko‘rinmas holga keladi. Bu esa tush motivining
umumiy estetik funksiyasini ko‘rsatadi. Richard Chase (1949) ta'kidlaganidek,
ertaklarda tush motivi “individual orzular va kollektiv madaniy qadriyatlar ifodasi
sifatida xizmat qiladi” (Chase, 1949).
Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek ertaklarida tush motivi yordamida obraz
yaratishning lingvistik usullari tahlil qilindi va qiyosiy farqlari aniqlab berildi.
O‘rganilgan materiallar asosida quyidagi natijalarga erishildi: Ingliz ertaklarida
tush motivi ko‘proq g‘ayritabiiy va fantastik obrazlar yaratish uchun xizmat qilishi
aniqlandi. Til vositalari — metafora, simvol, qiyos va noodatiy tasvirlar — tush
olamini jonli va noodatiy ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek ertaklarida esa
tush motivi axloqiy va ramziy ma’nolarni ifodalash uchun ishlatilgani kuzatildi.
Tushlar odatda qahramonning kelajakdagi taqdiri, baxti yoki sinovi ramzi sifatida
tasvirlanadi. Til vositalari — epitetlar, xalqona qiyoslashlar va ritmik gaplar —
buni ifodalashda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi. Har ikki madaniyatda tush motivi
orqali obraz yaratish nafaqat syujet rivojiga xizmat qiladi, balki qahramonlarning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
510
ichki ruhiy holatini tasvirlashda ham asosiy estetik mexanizm sifatida namoyon
bo‘ladi.Ilmiy ahamiyati shundan iboratki: Tadqiqot natijalari madaniyatlararo til
farqlarini, milliy tafakkurdagi tush va orzular obrazini ifodalashdagi o‘ziga
xosliklarni ochib beradi. Lingvistik va madaniyatshunoslik sohalarida tush
motivini o‘rganishga yangi yondashuv taklif qilinadi: faqat syujet doirasidagina
emas, balki tasviriy til vositalari orqali tahlil qilish zarurati asoslanadi. Ertak
matnlarida tush motivi orqali milliy mentalitet va estetik qadriyatlarning til orqali
qanday ifodalanishini o‘rganish folklorshunoslik va lingvistik tadqiqotlar uchun
yangi materiallar beradi.Tadqiqot natijalari lingvistik tipologiya, qiyosiy
adabiyotshunoslik, madaniyatlararo kommunikatsiya kabi sohalarda ham amaliy
va nazariy ahamiyat kasb etadi.
Xulosa
Tush motivi ingliz va o‘zbek ertaklarida obraz yaratishning muhim til
vositasi sifatida o‘z ifodasini topgan. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ingliz ertaklarida
tush ko‘proq g‘ayritabiiy va fantastik olamni ifodalash uchun xizmat qilsa, o‘zbek
ertaklarida u axloqiy, bashoratli va ramziy ma’nolarni ifodalash vositasidir.Til
vositalariga kelsak, ingliz ertaklarida kuchli tasviriylik, metaforalar va simvolik
obrazlar yordamida tush motivi jonlantirilgan bo‘lsa, o‘zbek ertaklarida esa
epitetlar, xalqona qiyoslashlar va ritmik ifoda uslublari orqali tush mazmuni
boyitilgan. Har ikki madaniyatda tush obrazlari qahramonlarning ichki dunyosini
ochishda va ertaklar syujeti rivojida asosiy rol o‘ynaydi. Mazkur maqolada berilgan
tahlillar madaniyatlararo til farqlari va tasavvurlar tizimini yanada chuqurroq
o‘rganish uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Kelgusida tush motivining
boshqa janrlardagi ifodalanish xususiyatlarini ham lingvistik jihatdan tadqiq etish
dolzarb ilmiy masala bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Carroll, L. (1865). Alice’s Adventures in Wonderland. Macmillan
Publishers.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
511
2. Chase, R. (1949). The Jack Tales. Houghton Mifflin.
3. O‘zbek xalq ertaklari. (2005). Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyoti.
4. Propp, V. (1968). Morphology of the Folktale. University of Texas Press.
5. Dundes, A. (1984). Sacred Narrative: Readings in the Theory of Myth.
University of California Press.
6. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of
Chicago Press.
7. Lotman, Y.M. (1970). The Structure of the Artistic Text. University of
Michigan Press.
