https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
435
BUXGALTERIYA BALANSI TO‘G‘RISIDA TUSHUNCHA VA UNING
HISOB ISHLARIDAGI HAMDA BOSHQARUVDAGI AHAMIYATI
Muydinov Jamshid Jaloliddin o‘g‘li
University of Business and Science talabasi
Raximova Zaynabxon Mirzaaxmedovna
University of Business and Science o’qituvchisi
Annotatsiya: ushbu maqolada buxgalteriya balansining iqtisodiy mohiyati,
uning tuzilishi va asosiy elementlari hamda korxonaning hisob ishlaridagi va
boshqaruv qarorlarini qabul qilishdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, balans orqali
moliyaviy tahlilni amalga oshirish, xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining
barqarorligini ta'minlash, shaffof hisobot yuritish va tashqi manfaatdor tomonlar
uchun axborot manbai sifatida foydalanish imkoniyatlari tahlil qilingan. Maqola
buxgalterlar, menejerlar, tadbirkorlar va iqtisodiyot sohasi talabalari uchun
amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar: buxgalteriya balansi, aktivlar, majburiyatlar, kapital,
moliyaviy tahlil, buxgalteriya hisobi, hisobot davri, boshqaruv qarorlari, korxona
moliyaviy holati, moliya boshqaruvi.
THE CONCEPT OF THE ACCOUNTING BALANCE SHEET AND ITS
SIGNIFICANCE IN ACCOUNTING AND MANAGEMENT
Muydinov Jamshid
Student of the University of Business and Science
Rakhimova Zaynabkhon
Teacher of University of Business and Science
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
436
Abstract: This article covers the economic essence of the accounting balance
sheet, its structure and main elements, as well as its role in accounting and
management decision-making of the enterprise. It also analyzes the possibilities of
conducting financial analysis through the balance sheet, ensuring the stability of
the activities of business entities, transparent reporting, and using it as a source of
information for external stakeholders. The article is of practical importance for
accountants, managers, entrepreneurs, and students of economics.
Keywords: balance sheet, assets, liabilities, capital, financial analysis,
accounting, reporting period, management decisions, financial condition of the
enterprise, financial management.
Buxgalteriya
– bu xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini hisobga olish,
nazorat qilish va tahlil qilish tizimidir. U korxona yoki tashkilotning moliyaviy
holati, daromad va xarajatlari, aktiv va majburiyatlari bo‘yicha to‘liq va ishonchli
ma’lumotlarni shakllantiradi. Boshqacha qilib aytganda, buxgalteriya — bu
korxonada pul va mol-mulkning qayerdan kelgani, qanday ishlatilgani, qancha
foyda olingani yoki zarar ko‘rilganini aniq ko‘rsatib beradigan tizimdir.
Buxgalteriya hisobining asosiy vazifalari:
1.
Korxonaning barcha moliyaviy operatsiyalarini aniq va tizimli ravishda
qayd etish;
2.
Moliyaviy holatni to‘g‘ri aks ettirish;
3.
Ichki va tashqi foydalanuvchilar uchun ishonchli axborot tayyorlash;
4.
Soliq organlariga zaruriy hisobotlar tayyorlash;
5.
Rahbariyatga boshqaruv qarorlarini qabul qilishda asos berish.
Buxgalteriya ikki asosiy ko‘rinishda yuritiladi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
437
•
Moliyaviy buxgalteriya
– tashqi foydalanuvchilar (soliq, investor, bank)
uchun hisobotlar tayyorlaydi;
•
Boshqaruv buxgalteriyasi
– ichki ehtiyojlar uchun, ya’ni rahbariyat uchun
tahliliy ma’lumotlar taqdim etadi.
Har qanday xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy holatini to‘liq va aniq
aks ettiruvchi eng muhim hujjatlardan biri bu –
buxgalteriya balansi
hisoblanadi.
Buxgalteriya balansi orqali korxonaning ma'lum bir davrdagi aktivlari,
majburiyatlari va kapitali bo‘yicha axborotlar tizimli tarzda taqdim etiladi. Ushbu
maqolada buxgalteriya balansi mohiyati, tuzilishi hamda uning hisob ishlaridagi va
boshqaruvdagi ahamiyati haqida so‘z yuritiladi.
Buxgalteriya balansi
— bu korxonaning ma'lum bir davr (odatda hisobot
davri oxiri) holatiga ko‘ra mol-mulkini (aktivlarini), qarzlarini (majburiyatlarini)
va o‘z mablag‘larini (kapitalini) ko‘rsatadigan buxgalteriya hujjatidir. U ikki
asosiy qismdan iborat:
•
Aktivlar
– korxona egaligidagi mol-mulk va resurslar.
•
Majburiyatlar va kapital
– bu korxonaning ushbu mol-mulkka bo‘lgan
manbalari, ya’ni qarzlari va o‘z mablag‘i.
Balansning asosiy tenglamasi shunday ifodalanadi:
Aktivlar = Majburiyatlar + Kapital
Bu tenglama doimo teng bo‘lib, buxgalteriya hisobining asosiy prinsipini tashkil
etadi.
Buxgalteriya balansi odatda quyidagicha shakllanadi:
1.
Aktivlar qismi
:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
438
o
Aylanma aktivlar (naqd pul, debitorlik qarzlari, zaxiralar va h.k.)
o
Doimiy (asosiy) aktivlar (bino-inshootlar, uskunalar, intellektual
mulklar va h.k.)
2.
Majburiyatlar va kapital qismi
:
o
Qisqa muddatli majburiyatlar (kreditorlik qarzlari, qarzlar)
o
Uzoq muddatli majburiyatlar (bank kreditlari va boshqalar)
o
Korxona kapitali (ustav fondi, jamg‘armalar, foyda)
Buxgalterlar uchun balans quyidagi jihatlar bo‘yicha muhim rol o‘ynaydi:
•
Moliyaviy holatni tahlil qilishda asosiy manba;
•
Har bir hisobot davrida mol-mulk va mablag‘lar harakatini aniqlash
imkonini beradi;
•
Soliq organlari uchun zarur bo‘lgan asosiy hisobot shakli;
•
Korxonaning aktivlari va majburiyatlarini tartibda yuritishga yordam
beradi.
Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida har qanday tashkilotning
muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi to‘g‘ri yuritilgan buxgalteriya hisobi va chuqur
moliyaviy tahlilga bog‘liq. Bu ikki jarayon bir-birini to‘ldiruvchi asosiy
elementlardir. Buxgalteriya hisobi – bu moliyaviy ma’lumotlarni yig‘ish, qayd
etish va tizimlashtirish vositasi bo‘lsa, moliyaviy tahlil esa ushbu ma’lumotlar
asosida xulosalar chiqarish va qarorlar qabul qilishga yordam beruvchi vositadir.
Buxgalteriya hisobi bu xo‘jalik yurituvchi subyektning iqtisodiy faoliyati bilan
bog‘liq barcha moliyaviy operatsiyalarini tizimli ravishda qayd etish, nazorat qilish
va hisobot shaklida ifodalashdir. Bu hisob orqali korxona mablag‘larining kelib
chiqishi, ishlatilishi, foyda va zarar holati, aktivlar va majburiyatlarning harakati
aniqlanadi.
Buxgalteriya hisobi ikki asosiy yo‘nalishga bo‘linadi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
439
•
Moliyaviy buxgalteriya
– tashqi foydalanuvchilar (soliq idoralari,
investorlar) uchun hisobot tayyorlaydi.
•
Boshqaruv buxgalteriyasi
– ichki foydalanuvchilar (rahbariyat) uchun
tahliliy ma’lumot beradi.
Hisob yuritishda asosiy vosita bu –
buxgalteriya balansi
bo‘lib, u korxonaning
aktiv, majburiyat va kapitalini muvozanatli tarzda aks ettiradi.
Moliyaviy tahlil – bu buxgalterlik hisobotlari asosida korxonaning moliyaviy
holatini baholash, salbiy va ijobiy holatlarni aniqlash, mavjud resurslardan qanday
foydalanilayotganini o‘rganish va istiqboldagi harakatlarni rejalashtirish
jarayonidir.
Asosiy moliyaviy tahlil yo‘nalishlari:
•
Likvidlilik tahlili – korxonaning qisqa muddatli qarzlarni to‘lash qobiliyatini
baholaydi.
•
Rentabellik tahlili – foyda olish darajasini aniqlaydi.
•
Moliyaviy barqarorlik tahlili – korxonaning uzoq muddatli rivojlanish
salohiyatini ko‘rsatadi.
Moliyaviy tahlil orqali boshqaruv qarorlari ilmiy asosda qabul qilinadi. Misol
uchun, ishlab chiqarishni kengaytirish yoki kredit olishdan oldin, korxonaning
moliyaviy ko‘rsatkichlari batafsil o‘rganiladi. Buxgalteriya hisobi va moliyaviy
tahlil har qanday korxonaning iqtisodiy “yuragi” hisoblanadi. Ular yordamida
nafaqat mavjud holat aniqlanadi, balki kelajakda qanday rivojlanish mumkinligi
ham belgilab olinadi. To‘g‘ri yuritilgan buxgalteriya hisobi – bu ishonchli tahlil
asosidir, ishonchli tahlil esa – oqilona boshqaruv garovidir. Shunday ekan, har bir
tadbirkor, rahbar yoki buxgalter bu ikki yo‘nalishga alohida e’tibor qaratishi lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
440
O‘zbekiston Respublikasida aktivlar qismlari va buxgalteriya balansining
moddalari aktivlarning likvidligini oshirish tartibida tartibga solinadi. Buxgalteriya
balansining ,,Uzoq muddatli aktivlar” 1-bo‘limida realizatsiya qilish nisbatan qiyin
bo„lgan aktivlar, "Joriy aktivlar" deb nomlangan 2-bo‘limda 1-bo‘limda
joylashgan aktivlarga nisbatan likvid hisoblangan aktivlar mavjud, ya'ni ular o‘z
ichiga oladi. osonlik bilan pulga aylantiriladi va qarzni to‘lash uchun ishlatiladi.
Boshqa tomondan, ,,Joriy aktivlar” bo‘limida aktivlar likvidlik darajasini oshirish
tartibida joylashtiriladi. Shu sababli, buxgalteriya balansining tuzilishi bo‘yicha
mutaxassislar o‘z mamlakatlarida buxgalteriya hisobini tartibga soluvchi
me’yoriy-huquqiy hujjatlar talablarini hisobga olishga harakat qilishdi. Balansning
eng muhim jihatlaridan biri shundaki, u manfaatdor shaxslarga kompaniyaning
mablag‘lari, mablag‘lar manbalari, aylanma mablag‘lari, majburiyatlari va
umumiy moliyaviy ahvoli to‘g‘risida ma’lumot beradi. Buxgalteriya balansining
ahamiyati kompaniyaning aktivlari va passivlari harakatini to‘liq nazorat qilish,
foyda olish uchun u yoki bu resurslarni ishlab chiqarishga jalb qilishning maqsadga
muvofiqligini aniqlash, salbiy iqtisodiy natijalarning oldini olish yoki
kamaytirishdir. Hodisalar, moliyaviy barqarorlik va iqtisodiy o„sishni ta'minlash
va ta'minlash imkoniyatini beradi. Ushbu maqsadlarga erishish uchun balans
ma'lumotlaridan foydalanuvchilarni balans sub'ektlari deb atash mumkin.
Buxgalteriya balansi subyektlariga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
1. Qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat organlari;
2. Investorlar va aksiyadorlar;
3. Tovar yetkazib beruvchilar va xaridorlar;
4. Turli kreditorlar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
441
Buxgalteriya balansi ma'lumotlaridan foydalanuvchilar tomonidan har xil
turdagi ma'lumotlar qo„llaniladi. Ta'minotchilar va kreditorlar uchun korxonaning
joriy va kelajakdagi to„lov qobiliyati, aktsiyadorlar va investorlar uchun
korxonaning rentabellik darajasi, ichki foydalanuvchilar uchun aylanma
mablag„larning harakati va holati kabi ma'lumotlar qiziq. Ko„rinib turibdiki,
balans ma'lumotlaridan foydalanuvchilarning turli xil ma'lumotlarga bo„lgan
ehtiyoji bor. Shundan kelib chiqib, buxgalteriya balansi ma'lumotlarini
shakllantirish uchun muayyan talablar ishlab chiqilgan.
Shunday qilib, umumlashtirilgan ko‘rsatkichlarni shakllantirish va balansni
tuzish maqsadlariga qarab, har qanday xo‘jalik yurituvchi subyektning
buxgalteriya balansining tasnif belgilarini ajratish mumkin.
REFERENCES
1. O‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligining 2002-yil 27-dekabrdagi
,,Moliyaviy hisobot shakllari va ularni to‘ldirish qoidalarini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi 140-son buyrug‘i.
2. Buxgalteriya balansi. №15 milliy buxgalteriya hisobi standartlari.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya Vazirining 2003-yil 12-martdagi №-5-son
buyrug‘i, O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2003-yil 20-martda
davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan, 1226-son bilan tasdiqlangan .https://lex.uz / aktlar
/ 839065.
3. Dusmuratov R.D.Buxgalteriya hisobi nazariyasi. – T.: “Fan va
texnologiya”, 2013.
4.
