https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
430
FUQAROLIK HUQUQIDA DA’VO MUDDATLARINING HUQUQIY
AHAMIYATI: O‘ZBEKISTON QONUNCHILIGIDA BELGILANGAN
TARTIBLAR VA ULARNING AMALIY QO‘LLANILISHI
SARSENBAEVA ELLADA TENGELBAEVNA
Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqida
da’vo muddatlarining huquqiy ahamiyati, turlari, hisoblash qoidalari va amaliy
qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Fuqarolik Kodeksining asosiy normalari va tegishli sud
amaliyoti (Oliy sud Plenum qarorlari) ko‘rib chiqiladi. Maqola da’vo muddati
institutining huquqiy barqarorlikni ta’minlash va huquqlarni himoya qilishdagi
o‘rnini yoritishga qaratilgan. Asosiy xulosalar umumiy muddatning belgilanishi,
sud tomonidan qo‘llanilishining o‘ziga xos tartibi va muddat o‘tishining huquqiy
oqibatlariga oid masalalarni qamrab oladi.
Kalit so‘zlar: fuqarolik huquqi, da’vo muddati, da’vo qo‘zg‘atish,
taraflarning kelishuvi, shaxsiy manfaatlar, huquqiy munosabatlar, da’vo
muddatini rad etish.
Kirish
Da’vo muddati fuqarolik huquqining muhim institutlaridan biri bo‘lib,
huquqiy munosabatlarda aniqlik va barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining (FK) 149-moddasiga ko‘ra,
da’vo muddati – bu shaxs o‘zining buzilgan huquqini da’vo qo‘zg‘atish yo‘li bilan
himoya qilishi mumkin bo‘lgan muddatdir. Ushbu muddatning belgilanishi huquq
egalarini o‘z huquqlarini o‘z vaqtida himoya qilishga undaydi, dalillarning
yo‘qolishi yoki ishonchsiz bo‘lib qolishining oldini oladi va javobgarlarni noaniq
muddat davomida da’vo tahdidi ostida qolishdan himoyalaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
431
I. Da’vo muddatining tushunchasi, maqsadi va turlari
FKning 149-moddasida mustahkamlangan ta’rifga ko‘ra, da’vo muddati
buzilgan subyektiv huquqni majburiy tartibda amalga oshirish uchun qonun bilan
belgilangan vaqt oralig‘ini anglatadi. Uning asosiy maqsadi fuqarolik
muomalasining
barqarorligini
ta’minlash
va
ishtirokchilarni
intizomga
chaqirishdir.
O‘zbekiston qonunchiligida da’vo muddatlarining ikki asosiy turi mavjud:
1. Umumiy da’vo muddati. FKning 150-moddasiga binoan, umumiy da’vo
muddati uch yilni tashkil etadi. Bu muddat, agar qonun hujjatlarida ayrim turdagi
talablar uchun boshqacha muddat belgilanmagan bo‘lsa, barcha fuqarolik-huquqiy
munosabatlardan kelib chiqadigan talablarga nisbatan qo‘llaniladi.
2. Maxsus da’vo muddatlari. FKning 151-moddasiga muvofiq, ayrim turdagi
talablar uchun qonun hujjatlarida umumiy muddatga nisbatan qisqartirilgan yoki
uzaytirilgan maxsus da’vo muddatlari belgilanishi mumkin. O‘zbekiston
Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2015-yil 19-iyundagi 282-sonli qarorida
bunga misollar keltirilgan: yuk tashish shartnomasidan kelib chiqadigan talablar
(FK 724-modda), mas’uliyati cheklangan jamiyat ishtirokchilari umumiy yig‘ilishi
qarorini haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi talablar, qimmatli qog‘ozlar
chiqarilishi bilan bog‘liq nizolar va temir yo‘l transporti nizomlaridan kelib
chiqadigan talablar.
Muhim jihat shundaki, da’vo muddatlari va ularni hisoblash tartibi
taraflarning kelishuvi bilan o‘zgartirilishi mumkin emas. FKning 152-moddasiga
ko‘ra, bunday kelishuv haqiqiy hisoblanmaydi. Bu qoida da’vo muddatlarining
shaxsiy manfaatlar doirasidan tashqariga chiqib, huquqiy tartibotning barqarorligi
va oldindan aytib bo‘lishligini ta’minlashga qaratilgan umumiy manfaatni
ko‘zlashini ko‘rsatadi. Qonun chiqaruvchi bu muddatlarni majburiy (imperativ)
qoida sifatida belgilab, fuqarolik muomalasida aniqlikni kafolatlaydi.
II. Da’vo muddatini hisoblash, to‘xtatib turish, uzish va tiklash tartibi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
432
Umumiy qoidaga ko‘ra, da’vo muddati shaxs o‘z huquqi buzilganligini bilgan
yoki bilishi lozim bo‘lgan kundan boshlanadi (FK 154-modda). Muayyan ijro
muddatiga ega majburiyatlar bo‘yicha muddat ijro muddati tugaganidan keyin,
muddati belgilanmagan yoki talab qilib olish payti bilan belgilangan majburiyatlar
bo‘yicha esa kreditor talab qilish huquqiga ega bo‘lgan paytdan boshlanadi.
Regress majburiyatlar bo‘yicha da’vo muddati asosiy majburiyat bajarilgan
paytdan boshlanadi.
Da’vo muddati o‘tishi FKning 156-moddasida ko‘rsatilgan hollarda to‘xtatib
turiladi: yengib bo‘lmas kuch (fors-major) ta’siri, taraflarning Qurolli Kuchlar
safida bo‘lishi, hukumat tomonidan moratoriy e’lon qilinishi yoki sud ishini
to‘xtatib turishi. To‘xtatib turish uchun asos bo‘lgan holat mavjud bo‘lgan davr
da’vo muddatiga qo‘shilmaydi, holat bartaraf etilgach, muddat o‘tishi davom etadi.
Oliy sud Plenumining 282-sonli qarorida bu asoslarning qat’iy ekanligi va
kengaytirilgan tarzda talqin qilinmasligi ta’kidlangan.
Da’vo muddati o‘tishi majbur shaxs tomonidan qarzni tan olganligini
ko‘rsatuvchi harakatlar sodir etilishi (masalan, qisman to‘lov, foiz to‘lash,
kechiktirishni so‘rash) yoki belgilangan tartibda da’vo qo‘zg‘atilishi bilan uziladi
(FK 157-modda).
Uzilishdan keyin muddatning o‘tishi yangidan boshlanadi;
uzilishgacha o‘tgan vaqt yangi muddatga qo‘shilmaydi.
Agar sud da’vo muddatini o‘tkazib yuborish sabablarini uzrli deb topsa
(masalan, jismoniy shaxsning og‘ir kasalligi, ojiz ahvoli, savodsizligi), o‘tkazib
yuborilgan muddat tiklanishi mumkin (FK 159-modda). Muddatni tiklash faqat
jismoniy shaxslarga nisbatan va ularning arizasiga asosan amalga oshiriladi. Oliy
sud Plenumining 282-sonli qaroriga ko‘ra, o‘tkazib yuborish sabablari, odatda,
da’vo muddatining oxirgi olti oyida yuz bergan bo‘lsa, uzrli deb topilishi mumkin.
Bu mexanizm qonunning qat’iy talablari bilan adolat tamoyillari o‘rtasidagi
muvozanatni ta’minlashga, ya’ni huquqiy aniqlikni saqlagan holda, haqiqatdan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
433
ham qiyin ahvolga tushib qolgan shaxslarning huquqlarini himoya qilish imkonini
beradi.
III. Da’vo muddatining o‘tishining huquqiy oqibatlari va sud amaliyoti
Da’vo muddatining o‘tishi da’voni rad etish uchun asos bo‘ladi (FK 153-
modda). Biroq, bu holat shaxsning buzilgan huquqining o‘zini bekor qilmaydi.
Ya’ni, huquqning o‘zi saqlanib qoladi, lekin uni sud orqali majburiy himoya qilish
imkoniyati yo‘qoladi. Shuning uchun, agar majbur shaxs da’vo muddati o‘tganidan
keyin majburiyatni ixtiyoriy ravishda bajarsa, u bajargan narsasini qaytarib talab
qilishga haqli emas (FK 161-modda). Bu qoida subyektiv huquq va uni himoya
qilish usuli (sudga murojaat qilish) o‘rtasidagi farqni ko‘rsatadi.
Sud amaliyotida da’vo muddatini qo‘llashning muhim bir jihati shundaki, sud
da’vo muddatini faqat nizodagi tarafning sud qaror chiqarguniga qadar bergan
arizasiga binoan qo‘llaydi (FK 153-modda). Sud o‘z tashabbusi bilan bu masalani
ko‘tarmaydi. Bu holat fuqarolik protsessining tortishuv tamoyilini aks ettiradi,
ya’ni da’vo muddatining o‘tganligini isbotlash va uni qo‘llashni so‘rash mas’uliyati
javobgar taraf zimmasiga yuklatiladi. Agar javobgar bu huquqidan foydalanmasa,
sud ishni mazmunan ko‘rib chiqadi, hatto muddat o‘tgan bo‘lsa ham. Oliy sud
Plenumining 282-sonli qarorida ta’kidlanishicha, da’vo muddatini qo‘llash
to‘g‘risidagi ariza, qoida tariqasida, faqat birinchi instansiya sudida berilishi
mumkin.
Shuningdek, FKning 163-moddasida da’vo muddati tatbiq etilmaydigan
talablar ro‘yxati keltirilgan. Bularga shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish,
omonatchilarning bankka qo‘ygan omonatlarini qaytarish, hayot yoki sog‘liqqa
yetkazilgan zararni qoplash (ma’lum cheklovlar bilan) kabi talablar kiradi.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligida da’vo muddati instituti
huquqiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlash, taraflarni o‘z huquqlarini o‘z
vaqtida amalga oshirishga rag‘batlantirish va sud ishlarini samarali yuritish uchun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
434
muhim ahamiyat kasb etadi. Fuqarolik Kodeksida belgilangan umumiy va maxsus
muddatlar, ularni hisoblash, to‘xtatib turish, uzish va tiklash qoidalari, shuningdek,
muddat o‘tishining huquqiy oqibatlari aniq tartibga solingan. Oliy sud Plenumining
tushuntirishlari ushbu normalarning bir xilda va to‘g‘ri qo‘llanilishini ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Da’vo muddatini faqat tarafning arizasiga ko‘ra qo‘llash
tartibi va muddat o‘tgan taqdirda ham asosiy huquqning saqlanib qolishi kabi
jihatlar ushbu institutning o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rsatadi. Umuman olganda,
da’vo muddati O‘zbekiston huquq tizimida da’vogar, javobgar va jamiyat
manfaatlarini muvozanatlashtiruvchi zaruriy huquqiy vosita hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism)
.
Lex.uz.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy xo‘jalik sudi Plenumi. (2015, 19-iyun).
Iqtisodiy sudlar tomonidan fuqarolik qonun hujjatlarining da’vo muddatiga oid
normalarini qo‘llashning ayrim masalalari haqida
(qaror № 282). Lex.uz.
https://lex.uz/uz/docs/-2712564
3.
O‘zbekiston Respublikasi. (1997). Iqtisodiy protsessual kodeksi
(O‘RQ-370-son). Lex.uz.
4.
O‘zbekiston Respublikasi. (2017). Fuqarolik protsessual kodeksi
(FPK). Lex.uz.
