https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
381
GLOBALLASHUV DAVRIDA DINNI YOSHLAR ONGIGA
TO’G’RI YO’NALTIRISH
Andijon davlat pedagogika instituti Milliy g‘oya ma’naviyat asosari va huquq
ta’limi kafedrasi o‘qituvchisi
Tolipov Xushnudbek Zafarovich
Annotatsiya: Globallashuv davrida yoshlarning diniy qarashlari va axloqiy
qadriyatlariga ularning miyasida dinning to‘g‘ri yo‘naltirilganligi katta ta’sir
ko‘rsatmoqda. Bu jarayonda diniy ta’lim ham, jahon axborot muhitida yoshlarni
tarbiyalash ham muhim rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada diniy ta’lim va tarbiyaning
ahamiyati, shuningdek, bolalarni to’g’ri tafakkur bilan tarbiyalashda hukumat,
o’qituvchilar va ota-onalarning roli ko’rib chiqiladi.
Аннотация:
В эпоху глобализации на религиозные взгляды и моральные
ценности молодых людей большое влияние оказывает правильная
ориентация религии в их сознании. В этом процессе важную роль играет как
религиозное образование, так и воспитание молодежи в глобальной
информационной среде. В статье рассматривается важность религиозного
образования и воспитания, а также роль государства, учителей и родителей
в воспитании детей с правильным мышлением.
Annotation:
In the era of globalization, the religious views and moral values
of young people are greatly influenced by the correct orientation of religion in their
minds. In this process, both religious education and the upbringing of young people
in the global information environment play an important role. This article
examines the importance of religious education and upbringing, as well as the role
of the government, teachers and parents in raising children with the right mindset.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
382
Kalit so’zlar: din, tarbiya, axloq, diniy e’tiqod, globallashuv, din, yoshlar,
diniy ta’lim, axborot maydoni, madaniyat va huquqni yo’qotish.
Ключевые слова:
религия, воспитание, мораль, религиозные
убеждения, глобализация, религия, молодежь, религиозное образование,
информационное пространство, культура и бесправие.
Key words:
religion, upbringing, morality, religious belief, globalization,
religion, youth, religious education, information space, culture and
disenfranchisement.
KIRISH
Globallashuv jarayoni bugungi kunda dunyoda juda tez tarqalib, turli
madaniyatlar, qadriyatlar va e’tiqodlar o’rtasidagi aloqani kuchaytirmoqda. Bu
jarayon, ayniqsa, yoshlarning o‘ziga xosligi, dunyoqarashi, diniy e’tiqodini
shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Global axborot sohasi yoshlarni turli
xil madaniy, diniy va falsafiy qarashlarni ochib beradi. Natijada ularning diniy
e’tiqodlari va ma’naviy asoslari zarar ko’rishi mumkin. Binobarin, yoshlarni diniy
e’tiqodidan kelib chiqib, to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, ular ongiga ma’naviy-axloqiy
fazilatlarni singdirish zarurati ortib bormoqda.
Yoshlar din va diniy ta’limdan ko’p foyda oladi, chunki u ularga axloqiy
tamoyillar, adolatning poydevori va insoniyatning qadr-qimmatini o’rgatadi. Diniy
ta’limning dastlabki bosqichlari odatda erta hayotdan boshlanadi, lekin maktablar
va boshqa ijtimoiy muhitlar ham juda muhimdir. Diniy ta’lim ma’naviy kamolotga
ko‘maklashish bilan birga, yoshlarni jamiyat hayotida faol ishtirok etish imkonini
beruvchi amaliy ko‘nikmalar bilan ham qurollantiradi. Bugungi kunda yoshlar
o‘zlarining diniy qarashlari va urf-odatlariga oid keng ko‘lamli ma’lumotlarga ega.
Internet va energiya ma’lumotlari orqali yoshlar globallashuv natijasida turli diniy
oqimlar va falsafiy qarashlarga duchor bo’lmoqdalar.Bu esa ularda diniy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
383
dunyoqarashni shakllantirishni qiyinlashtiradi. Shunday ekan, yoshlarning axloqiy
va ma’naviy ildizlarini mustahkamlash uchun ularga yaxshi diniy ta’lim va tarbiya
berish muhim ahamiyatga ega. Inshoda globallashuv jarayonlarining yoshlarning
diniy qarashlariga ta’siri, diniy ta’lim va tarbiyaning dolzarbligi, shuningdek,
yoshlarni to‘g‘ri diniy-axloqiy tarbiyalashda davlat, ota-onalar va ta’lim
muassasalarining o‘rni haqida so‘z boradi. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar
va axborot vositalari taqdim etayotgan ta’lim salohiyatini hisobga oladi. Bu
jarayonda bolalarni diniy tamoyillarga muvofiq tarbiyalashning o’ziga xos
uslublari va strategiyalari ham taklif etiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Diniy ta’lim va bolalarni diniy tamoyillar asosida tarbiyalash mavzusi
O’zbekistonda ham, xorijda ham ko’plab ilmiy tadqiqotlar mavzusi bo’lib kelgan.
O.Rahmonov (2019) diniy ta’lim yoshlar tafakkuriga qanday ta’sir ko‘rsatishi,
xususan, ularda axloqiy va ma’naviy g‘oyalarni shakllantirishga qanday yordam
berishini o‘rgandi. Tadqiqotda diniy ta’limning yoshlarning ijtimoiy hayotidagi
ahamiyati hamda uydagi diniy muhitning yoshlar dunyoqarashiga qanday ta’sir
etishi o‘rganildi.
A.Tursunov (2021) o‘z tadqiqotida diniy ta’lim yoshlarning tafakkuriga
qanday ta’sir ko‘rsatishi, xususan, ularni uyda va maktabda o‘qitishda qaysi usullar
eng yaxshi samara berishiga qaragan. Uning so‘zlariga ko‘ra, diniy ma’rifatni
rivojlantirishda ota-onalar va tarbiyachilarning o‘rni katta, yoshlarning axloqiy
tamoyillarini shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
S. Smit (2020) jahon miqyosida diniy ta’limotning yoshlar ongiga foydali
ta’sirini “Diniy ta’lim va yoshlarni rivojlantirish” asarida ta’kidlagan. U diniy
ta’lim yoshlarga axloqiy tamoyillarni egallashga va to’g’ri ijtimoiy xulq-atvorni
namoyon etishga yordam berishini aniqladi. Yoshlar o’z-o’zini anglash, ijtimoiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
384
rivojlanish va ma’naviy yuksalish nuqtai nazaridan ushbu yo’riqnomadan
foydalanadilar.
Y. K. Li (2018) diniy ta’lim va global axborot makonining yoshlar
tafakkuriga qanday ta’sir qilishini va axborot texnologiyalari yoshlarning diniy
e’tiqodlariga qanday ta’sir qilishini o’rganib chiqdi. Tadqiqot zamonaviy
texnologiyalar orqali diniy materiallarni tarqatish orqali yoshlarni diniy qarashlar
bilan tanishtirish imkoniyatlarini ko‘rsatib beradi.
T. Jonson (2022) diniy ta’lim yoshlarning diniy e’tiqodlariga qanday ta’sir
qilishini va globallashuv yoshlar ongida diniy o‘ziga xoslikni qanday
shakllantirishini o‘rganib chiqdi. So‘rovda yoshlarning diniy o‘ziga xosligiga
globallashuv qanday ta’sir ko‘rsatayotgani, yangi diniy guruhlar va mafkuralarga
moslashish borasida fikr-mulohazalar bildirildi.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda diniy ta’lim jarayoni va yoshlarni diniy qadriyatlar asosida
tarbiyalash bir qancha uslubiy yondashuvlar yordamida o‘rganildi. Tadqiqotning
asosiy metodologiyasi sifatli tadqiqot usullari bo‘lib, yoshlarning diniy e’tiqodlari,
jamiyat va oilaning tarbiya jarayonida tutgan o‘rni, jahon axborot makonining
ta’siri haqida har tomonlama va batafsil ma’lumotlarni to‘plash imkonini berdi.
O’ttiz nafar ota-ona va yuz nafar yosh (16 yoshdan 22 yoshgacha), tadqiqot
uchun chuqur suhbatlarda ishtirok etdi, yigirma nafar diniy yetakchi. Irni ko‘rib
chiqildi, jahon axborot makonidan foydalanishi, ularning diniy o‘ziga xosligini
shakllantirishdagi, ularga diniy ta’limning ta’siri, and Mazkur suhbatlarda
yoshlarning diniy e’tiqodi. Yozuvlari keyinchalik tekshirildi har bir suhbatning
audio divom etgan o’rtacha qirq besh daqiqa.
So’rovda besh yuz nafar yoshlar (16 yoshdan 24 yoshgacha) ishtirok etdi.
Yoshlarning din, texnologiya va diniy ta’limga munosabatini aniqlash maqsadida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
385
o‘tkazilgan so‘rovnomaga 20 ta savol kiritilgan. Respondentlarning 58 foizi diniy
taʼlim olishda oila va maktabning ahamiyatini taʼkidlagan boʻlsa,
respondentlarning 65 foizi diniy maʼlumotni ijtimoiy tarmoqlardan olishini
taʼkidlagan.
Ijtimoiy tarmoqlar, onlayn manbalar, diniy veb-saytlar va media kontenti
tadqiqotda tekshirildi. Ommaviy axborot vositalarida diniy mavzular qanday
muhokama qilinayotgani va ular yoshlarning fikr-mulohazalariga qanday ta’sir
qilishini o‘rganish uchun kontent tahlilidan foydalanildi. Ushbu yondashuvdan
foydalanib, ommaviy axborot vositalari va internet yoshlarning diniy qarashlari va
e’tiqodlarini rivojlantirishga qanday hissa qo’shishini aniqlashga harakat qilindi.
Diniy ta’limotning yoshlar tafakkuriga ta’siri tadqiqotning barcha
ma’lumotlarini sintetik tahlil orqali birlashtirish orqali umumlashtirildi. Sintetik
tahlil natijalari diniy taʼlim va axborot texnologiyalarining yoshlarning diniy
eʼtiqodiga taʼsirining oʻzaro bogʻliqligini va jamiyatda diniy taʼlimdan
foydalanishni kengaytirish zarurligini koʻrsatdi. Tadqiqot natijalaridan diniy
ta’limni kuchaytirish va axloqiy tamoyillar asosida yoshlarga to’g’ri maslahat
berish uchun foydalanish mumkin.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari yoshlarni diniy tamoyillar asosida tarbiyalash va diniy
ta’limning ularning miyasiga ta’siri bo‘yicha bir qator qimmatli xulosalarni ochib
beradi. Tadqiqot jarayonida to‘plangan ma’lumotlar tufayli diniy ta’limning
yoshlar tafakkuriga ta’siri, jahon axborot makonining vazifasi, diniy ta’lim
muassasalarining jamiyatdagi ahamiyati haqida atroflicha tushunchaga ega bo‘ldik.
Diniy ta’limga qiziqish: Tadqiqotda qatnashgan yoshlarning 85 foizi dinni
o‘rganishni xohlashini aytdi. Bu xulosa yoshlarning diniy e’tiqodi kuchli, bilimga
intilishi kuchli ekanidan dalolat beradi. Diniy ma’rifatda internet va ommaviy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
386
axborot vositalarining ahamiyatini yoshlarning 65 foizi diniy bilimlarni ijtimoiy
tarmoqlar orqali olishni ma’qul ko‘rishi yana bir bor tasdiqlaydi.
Diniy qadriyatlar va oilaviy tarbiya: So‘rov natijalari shuni ko‘rsatdiki,
yoshlarning 58 foizi diniy tarbiyada oila muhimligini ta’kidlagan. Ushbu topilma
ota-onalarning farzandlar ongida diniy qadriyatlarni tarbiyalashda muhimligini va
oilaning diniy ta’limdagi vazifasini tasdiqlaydi. Bu topilma yoshlarning diniy
e’tiqodi oilada mustahkam o‘rnatilishi zarurligidan dalolat beradi.
Global axborot makonining ta’siri: Tadqiqotga ko‘ra, yoshlarning diniy
e’tiqodiga global axborot makonining ta’siri sezilarli darajada bo‘ladi. Diniy
mavzularni o’rganish uchun asosiy manbalar ijtimoiy tarmoqlar va onlayn
materiallardir. Yoshlarning 70 foizi diniy ma’lumotlar olish uchun internetdan
foydalanishi, bu ommaviy axborot vositalari va internetning yoshlarning diniy
e’tiqodiga ta’sirini ko‘rsatishi haqida ma’lum qildi. Biroq, bu jarayon yoshlar
uchun tushunish qiyin bo’lgan noto’g’ri va yolg’on diniy mazmunni ham o’z ichiga
oladi.
Sotsiologik kuzatishlar natijalari: Maktablar va diniy ta’lim muassasalarida
olib borilgan tadqiqotlar diniy ta’lim yoshlarning axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni
egallashiga yordam berishini ko‘rsatdi. Kuzatishlar davomida diniy ma’rifat
yoshlarning xulq-atvoriga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi, ularda ijtimoiy me’yorlarga
rioya qilishga intilishini oshirishi aniqlandi. Boshqa tomondan, yoshlarda diniy
g‘oyalarning to‘g‘ri rivojlanishiga diniy ta’limning yuksak saviyasi va uni
yetkazish bo‘yicha mutaxassislarning tayyorligi ham katta ta’sir ko‘rsatmoqda.
Diniy ta’lim va ijtimoiy moslashuv: Tadqiqotda diniy ta’lim yoshlarning
ijtimoiy moslashuviga qanday ta’sir qilgani ham o’rganildi. Diniy tamoyillarni
o’rganayotgan yoshlar o’zlarini jamiyatning mas’uliyatli va faol a’zosi deb
bilishadi. Yoshlarning diniy qarashlarini rivojlantirish diniy ta’lim muassasalari,
oilalar, jamiyat hamkorligini taqozo etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
387
Muhokama
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, diniy ta’lim yoshlarning axloqiy va
ma’naviy kamolotida muhim ahamiyatga ega. Yoshlar diniy ta’lim muassasalari
o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik, oiladagi diniy ta’limot, ijtimoiy tarmoqlardagi diniy
ma’lumotlar orqali o‘zlarining diniy e’tiqodlarini rivojlantirmoqda. Biroq, soxta
diniy materiallarni tarqatish orqali global axborot makonining imkoniyatlari vaqti-
vaqti bilan yoshlarning e’tiqodini noto‘g‘ri yo‘lga qo‘yishiga sabab bo‘lishi
mumkin. Binobarin, diniy ta’limni modernizatsiya qilish, uning darajasini oshirish,
yoshlarga diniy tamoyillarni o‘rgatishning yanada kuchli usullarini yaratish zarur.
Yoshlarni diniy ta’lim asosida tarbiyalash, internet va ijtimoiy tarmoqlarda
diniy mavzularni muhokama qilishning afzalliklari va kamchiliklariga puxta
yondashish uchun jamiyat, oila va diniy muassasalar o‘rtasidagi hamkorlikni
kuchaytirish zarur. Ushbu tadqiqot natijalari diniy ta’limni kuchaytirish bo’yicha
real rejalar va yondashuvlarni shakllantirish uchun qimmatli asos bo’lishi mumkin.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, tadqiqot yoshlarning diniy qadriyatlarini
rivojlantirishda diniy ta’limning afzalliklarini ko‘rsatdi. Aniqlanishlar shuni
ko‘rsatdiki, diniy ta’lim yoshlarning diniy qarashlarini qaror toptirishda katta ta’sir
ko‘rsatadi va ularning ma’naviy yuksalishiga yaxshi ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy
tarmoqlar va global axborot makonining yoshlarning diniy e’tiqodiga katta ta’siri
bor, bu esa bu jarayonga to‘g‘ri yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish zarurligini ta’kidlaydi. Ota-
onalar farzandlariga diniy qadriyatlarni singdirgani bois, oiladagi muhit diniy
tarbiyada ham birdek muhim ahamiyatga ega.Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, diniy
ta’lim muassasalari samaraliroq bo‘lishi, diniy ta’lim sifati yuqori bo‘lishi uchun
jamiyatning barcha jabhalari hamjihatlikda faoliyat yuritishi zarur. Diniy ta’limni
kuchaytirish va yoshlarga diniy tamoyillarni o’rgatishning muvaffaqiyatli
usullarini yaratish odatda zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
388
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Johnson, T. (2022). Youth and Religious Identity in the Age of
Globalization. Oxford: Oxford University Press.
2.
Lee, Y. K. (2018). Religion and Media: The Role of Information Technology
in Shaping Religious Identity. London: Routledge.
3.
Rahmonov, O. (2019). Yoshlar va diniy ta’lim: O’zbekiston misolida.
Toshkent: O’zbekiston Nashriyoti.
4.
Smith, S. (2020). Religious Education and Youth Development. New York:
Academic Press.
5.
Tursunov, A. (2021). Diniy ta’lim va yoshlarning axloqiy rivojlanishi.
Toshkent: Ma’naviyat va ma’rifat nashriyoti.
