https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
368
ABDULLA AVLONIYNING PEDAGOGIK QARASHLARINING
ZAMONAVIY BOSHLANG‘ICH TA’LIMGA TA’SIRI
Buriyeva Shaxnoza Inat qizi
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti Boshlang‘ich ta’lim
fakulteti 3-bosqich talabasi
+998886784664
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada
o‘zbek adabiyotining zabardast
namoyondalaridan biri, taniqli pedagog va alloma, o‘zbek jadidchilik harakatining
yetuk vakili Abdulla Avloniyning hayoti va ijodi, asarlarining mohiyati,
yozuvchining pedagogik qarashlari va u ilgari surgan fikrlarning yosh avlod va
jamiyat hayotida tutgan o‘rni uning asarlari boshlang‘ich ta’lim jarayoni
boshqaruvi va zamonaviy pedagog kadrlar tayyorlashdagi ahamiyati haqida so‘z
yuritiladi. Ushbu bebaho asarlarning bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini
yo‘qotmaganligi sabablari haqida ham to‘xtalib o‘tiladi
Kalit so‘zlar: ta’lim, zamonaviy pedagog, ta’lim boshqaruvi, kadrlar
tayyorlash. tarbiya, yaxshi xulq, ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish, uyg‘onish davri
Tug‘ib tashlash bilan bo‘lmas bola, bo‘lg‘ay balo sizga,
Vujudi tarbiyat topsa bo‘lur ul rahnamo sizga
Temirchining bolasi tarbiyat topsa, bo‘lur olim,
Buzilsa xulqi, Luqmon o‘g‘li bo‘lsa, bo‘lg‘usi zolim.
ABDULLA AVLONIY
O‘zbek pedagogikasining yirik namoyandasi, ma’rifatparvar olim, shoir va
jamoat arbobi Abdulla Avloniy o‘zining ilmiy-ijodiy merosi bilan zamonaviy ta’lim
tizimiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. U ta’limni inson kamoloti, jamiyat taraqqiyoti va
millat kelajagi garovi deb bilgan. Avloniy asarlarida ilgari surilgan g‘oyalar bugungi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
369
kunda boshlang‘ich ta’lim mazmunini boyitishda, tarbiyaviy ishlarda, o‘quv
dasturlarini yangilashda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
Abdulla Avloniy u o‘qish va o‘qitish usuliga yangilik kiritib, yangi maktablar
tashkil etgan va maktab o‘quvchilarini savodini chiqarishning yangicha usullarini,
o‘zi ochgan maktablarda joriy etgan. U Sharq va G‘arb tillarini o‘rgatish kabi muhim
ta’limiy-tarbiyaviy ishlarni bajarib, o‘zbek millati tarixida o‘chmas iz qoldirgan
yetuk pedagogdir. O‘zbek pedagogikasining “otasi” va yurtimizda birinchilardan
bo‘lib professor unvoniga sazovor bo‘lgan. Abdulla Avloniy ve u kabi millat
fidoyilari merosini o‘rganish bugungi kundagi eng dolzarb va muhim masalalardan
biridir. Zotan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020-
yil 8-oktabrdagi “Qatag‘on qurbonlarining merosini yanada chuqur o‘rganish va ular
xotirasini abadiylashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi
Farmoyishida qayd etilganidek, “Dunyoda global xavfxatarlar kuchayib borayotgan
hamda milliy o‘zlikni anglash va haqiqiy tariximizni tiklash har qachongidan ham
muhim ahamiyat kasb etayotgan bugungi davrda mustabid tuzum tomonidan
shafqatsiz qatag‘on qilingan davlat va jamoat arboblari, ilm-fan, madaniyat va
san’at, adabiyot namoyandalarining, oddiy kasb egasi bo‘lgan minglab
yurtdoshlarimizning nomlari va xotiralarini abadiylashtirish, ularning jasorati va
matonati misolida yosh avlodimizni Vatanimiz va xalqimizga muhabbat va sadoqat
ruhida tarbiyalash dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda”.[1;2-3] Abdulla Avloniy
pedagog sifatida bola axloqiga, tarbiyasiga alohida e’tibor beradi. Uning fikricha,
bolalarda axloqiy xislatlarning tarkib topishida ijtimoiy muhit, oilaviy sharoit va
bolaning atrofdagi kishilar katta ahamiyatga ega. Haqiqiy insoniy axloqni o‘zida
barqaror qilgan yaxshi kishilar yoshlarga yaxshi ta’sir ko‘rsatadi va ularning mehr-
shafqqatli, sofdil va maqbul bo‘lib tarbiyalanishi uchun zamin hozirlaydi.
Prezidentimiz Yangi O‘zbekiston barpo etish bo‘yicha 2026-yilgacha
mo‘ljallagan ustivor vazifalarning dastlabki sifatida aynan ta’lim sohasini belgilab
berdi. Maktablarning o‘quv dasturlari, o‘qitish uslubi, darsliklar mazmuni tubdan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
370
qayta ko‘rib chiqilishi, yangilangan tizim, avvalo xorijiy ilg‘or mutaxassislar
ekspertizasidan o‘tkazilib, keyin hayotga tatbiq etishi zarurligi ta’kidlandi.
Anglashimiz kerakki, mamlakatimiz ta’lim tizimi yangi bosqichga, butunlay yangi
davrga qadam qo‘ymoqda.[8;102-104] Jahon ta’lim tizimini milliy ta’lim tarbiya
bilan bog‘lab ta’lim tizimimizni rivojlantirmoqdamiz Bu yo‘lda Avloniyning
pedagogik mahorati shuningdek, milliy tarbiya va ta’lim tizimidan foydalanish
maqsadga muvofiqdir. Abdulla Avloniy “Turkiy guliston yoxud axloq” kitobida
tarbiya va ta’limni bir-biridan ajratib bo‘lmaydigan tushunchalar deb ta’riflagan.
Uning fikricha, ilm berish bilan birga insonni axloqan komil etib tarbiyalash zarur.
Avloniy quyidagi tamoyillarni ilgari surgan:
1. Ilm va tarbiyaning uyg‘unligi – faqat bilim emas, balki tarbiyaviy jihatdan
yetuk shaxs tarbiyalash zarur.
2. Milliy g‘urur va Vatanga muhabbat – yosh avlod qalbida milliy qadriyatlar,
Vatanparvarlik, istiqlol g‘oyalari mustahkam o‘rnatilishi kerak.
3. Shaxs kamoloti – har bir inson o‘z ustida ishlashi, jismoniy, ma’naviy va
aqliy jihatdan rivojlanib borishi kerak.
4. Zamonaviylik va taraqqiyotga ochiqlik – ilm-fanni egallash,
texnologiyalarni o‘rganish, dunyoqarashni kengaytirish ta’limning asosiy
maqsadlaridan biri bo‘lishi lozim.
Hozirgi boshlang‘ich ta’limda Avloniy qarashlari o‘z ifodasini topmoqda:
Darslik va metodikalarda axloqiy tarbiya
– Boshlang‘ich sinflarda axloqiy-
etik tarbiya berish Avloniy asarlaridagi g‘oyalarga tayanadi. Masalan, “Men va
mening fazilatlarim”, “Do‘stlik”, “Vatanparvarlik” kabi mavzular orqali Avloniy
qarashlari o‘quvchilarga yetkazilmoqda.
Kompetensiyaviy yondashuv – Avloniy ta’limni faqat bilim berish emas,
balki hayotga tayyorlash deb bilgan. Bugungi kunda kompetensiyaviy yondashuv
asosida o‘quvchilarda muammoli vaziyatlarni hal qilish, mustaqil fikrlash,
jamiyatda faol ishtirok etish ko‘nikmalari shakllantirilmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
371
Faol ta’lim metodlari – Avloniy o‘quvchilarni faollikka, mustaqil fikrlashga
undash tarafdori bo‘lgan. Hozirgi boshlang‘ich maktablarda interfaol metodlar, rolli
o‘yinlar, jamoaviy ishlar keng qo‘llanilib, aynan shu g‘oyalar asosida darslar olib
borilmoqda.
Vatanparvarlik tarbiyasi – Avloniy “Vatan yo‘lida jon berish – eng oliy
saodatdir” deya ta’kidlagan. Bugungi ta’limda o‘quvchilarga milliy g‘urur, tarixiy
xotira, o‘zlikni anglash tuyg‘ulari singdirilmoqda.
Abdulla Avloniy birinchi o‘zbek teatri tashkilotchilaridan edi. Teatr uchun bir
necha drama yaratdi, ularni rejissyor sifatida sahnalashtirdi. Uning bu faoliyati o‘z
maktabida xor, ifodali o‘qish, musiqa va ashula darslarini tashkil qilishda muhim
ahamiyat kasb etdi. Abdulla Avloniyning badiiy asarlarni ifodali o‘qish sohasidagi
bunday faoliyati tezda Toshkentning usuli qadim va usuli jadid maktablariga ham
kirib bordi. Abdulla Avloniy asarida axloqiy kategoriyalar haqida fikr yuritar ekan,
birinchi o‘rinda o‘quvchilarni ko‘zda tutadi, ammo ularni bolalar tarbiyasiga
singdirish vazifasini muallimlar zimmasiga yuklaydi. Demak, asar o‘quvchilardan
ko‘ra ko‘proq muallimlar uchun yaratilganligiga ishonch hosil qilish mumkin. Shu
nuqtayi nazardan, Abdulla Avloniyning muallimlarga qarata aytgan quyidagi
so‘zlari “Turkiy guliston yoxud axloq” asarining maqsadini to‘la ifodalaydi: “Fikr
tarbiyasi eng kerakli, ko‘p zamonlardan beri taqdir qilinib kelgan, muallimlarning
diqqatiga suyalgan, vijdonlariga yuklangan muqaddas bir vazifadur. Fikr insonning
sharofatlik, g‘ayratlik bo‘lishiga sabab bo‘ladur. Bu tarbiya muallimlarning
yordamiga so‘ng daraja muhtojdurki, fikrning quvvati, ziynati, kengligi
muallimning tarbiyasiga bog‘lidur. Ta’lim ila tarbiya orasida bir oz farq bor bo‘lsa
ham, ikkisi biridan ayrilmaydurgan, birining vujudi biriga boylangan jon ila tan
kabidur”. Avloniy yaratgan asarlar hali-hanuz o‘z ahamiyati saqlagan holda, hozirgi
zamon darsliklari uchun dasturilamal vazifasini o‘tamoqda.[7;90-92] U asarlar
yuksak tarixiypedagogik mazmunga ega bo‘lgan ta’limiy, qomusiy manbalardir.
Shu boisdan ham bu qo‘llanmalarga bo‘lgan qiziqish hamda talab so‘nggi besh
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
372
yillikda yanada kuchaydi. Darhaqiqat, Abdulla Avloniy asarlarining tub mohiyatiga
nazar tashlar ekanmiz, ularda o‘z aksini topgan mehnatsevarlik, vatanparvarllik,
adolat, diyonat, insonprvarlik tushunchalariga oid fikrlarning bugungi zamon uchun
ham nechog’lik katta ahamiyat kasb etishini ilg’ash mumkin.
Avloniy “axloq ulamosi”ning qarashlari asosida insonlarning axloqini yaxshi
va yomon xulqlarga ajratadi, bunga ularning nafs tarbiyasini asos qilib oladi. U
yaxshi xulqlarga matonat, nazokat, shijoat, intizom, vijdon, vatanni suymak kabi
fazilatlarni kiritsa, g‘azab, shahvat, jaholat, safohat kabi illatlarni yomon xulqning
belgilari deb biladi. Biz pedagog sifatida o‘quvchilarni shu ruhda tarbiyalasak
albatta vatanni sevuvchi komil inson bo‘lib chiqadi. Avloniyning ma’rifatparvarlik
va milliy uyg‘onish g‘oyalarini kuylagan dastlabki she’rlari o‘zbek milliy uyg‘onish
davri adabiyotining hamisha bebaho mulki bo‘lib qoladi.[9;237] U bu turkumga
mansub she’rlarida o‘zbek mumtoz adabiyotidagi she’riy shakllarni katta ijtimoiy
mazmun, ma’rifatparvarlik g‘oyalari, hajviy ruh va xalqona ohanglar bilan boyitdi.
Abdulla Avloniy bolalar uchun ham bir qancha she’r va masallar yozgan. Shoir bu
asarlarida maktab yoshidagi bolalarning fikr doirasini kengaytirish, ularda maktab
va kitobga, mehnatga, tabiatga, Vatanga muhabbat ta’rifini boshlab,
“Tog‘laridan konlar chiqar, Yerlaridan donlar chiqar…
Havosi o‘ta yoqumlik, Cho‘llari bor toshlik, qumlik,
Toshkand emas, toshqand erur, Kesaklari gulqand erur”, deya bolalarda ona
diyorga katta mehr uyg‘otishga erishadi.
Abdulla Avloniy pedagogik merosi bugungi boshlang‘ich ta’lim tizimining
tamal toshi sifatida xizmat qilmoqda. Uning g‘oyalari nafaqat tarixiy ahamiyatga
ega, balki amaliy qiymat kasb etadi. Shu boisdan, zamonaviy boshlang‘ich ta’limda
Avloniy qarashlarini chuqur o‘rganish va ularni yangicha yondashuv bilan tatbiq
etish dolzarb vazifadir. U ta’lim orqali jamiyatni isloh qilish mumkinligini isbotlab
bergan buyuk ma’rifatchidir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
373
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qatag‘on qurbonlarining merosini yanada chuqur o‘rganish va ular xotirasini
abadiylashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida /O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmoyishi, 08.10.2020 yildagi F-5598-son// Qonun
hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 09.10.2020-y., 08/20/5598/1377-son.
2.
Abdulla Avloniy “Turkiy Guliston yoxud axloq”. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2016.
3.
Abdulla Avloniy(Jadid adabiyoti namoyondalari) - yurt qayg‘usi haqida
bebaho asarlar. – Toshkent: “Zabarjad media”, 2023.
4.
Zunnunov, A. Pedagogika tarixi. – Toshkent, 2004.
5.
Dolimov U. Milliy uyg’onish pedagogikasi. – T.: NOSHIR, 2012
6.
Mukhammadiyev, J. Mamanazarov, S. The issue of spiritual and moral
education in the works of Abdullah Avlani and its role in youth education Galaxy
international interdisciplinary research journal January, 2024. 117-121-p.
7.
Muxammadiyev.J, Mamanazarov.S, Yosh avlodni vatanparvarlik ruhida
tarbiyalashning o‘ziga xos xususiyatlari maqolasi ERUS jurnali 31-dekabr 2023-
yil 18-son 90-92-b.
8.
Muxammadiyev.J, Mamanazarov.S, Ta’lim jarayonida shaxsni tarbiyalash
imkoniyatlari maqolasi ERUS jurnali 31-dekabr 2023-yil 18-son 102-104-b.
9.
Muxammadiyev.J, Mamanazarov.S, Uzluksiz ta’lim tizimidagi shaxs
ma’naviyatining shakllanganlik darajasi maqolasi ERUS jurnali 31-dekabr 2023-
yil 18-son 237-239-b.
10.
Muxammadiyev.J,
Mamanazarov.S,
Shaxs
ma’naviyatini
tarbiyalashda ta’lim muassasalari, oila va jamoatchilik hamkorligi yo‘nalishlari
maqolasi ERUS jurnali 31-dekabr 2023-yil 18- son 240-242-b
11.
Muxammadiyev.J.I Abdulla Avloniy ijodidda ma’naviy-ma’rifiy
pedagogik tarbiya masalalari ERUS jurnali 2023-yil 17-maxsus son 225-228-b.
12.
Mamanazarov.S.Sh Yuksak ma’naviyatli shaxsni tarbiyalash
mexanizmlari, uslublari, shakl va vositalari ERUS jurnali 2023-yil 17-maxsus son
229-232-b
