https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
350
FONETIK USLUB:NAZARIY ASOSLARI VA AMALIY QIYMATI
PHONETIC METHOD: THEORETICAL FOUNDATIONS AND
PRACTICAL VALUE
ФОНЕТИЧЕСКИЙ МЕТОД: ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ И
ПРАКТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ
Shavkatova Sevinch Shoyadbek qizi,
Qodirjonova Dilnura Oybek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti talabalari
Ilmiy rahbar:F.F.Usmonov f.f.d.,dotsent
Annotatsiya: Mazkur ishda fonetik uslub masalasi tahlil qilinadi.
Tilshunoslikda uslubiy qatlamlar ichida fonetik vositalarning roli va ahamiyati
alohida o‘rin egallaydi. Tadqiqotda fonetik uslubning asosiy jihatlari –
tovushlarning emosional-ekspressiv imkoniyatlari, urg‘u, intonatsiya, pauza kabi
elementlarning uslubiy qiymati o‘rganiladi. Ayniqsa, badiiy matnlarda fonetik
vositalarning muallif niyatini ifodalashdagi ahamiyati, obraz yaratishdagi o‘rni
ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, zamonaviy lingvistikadagi fonetik stilistika
yo‘nalishlari, olimlarning qarashlari tahlil qilinib, fonetik uslub vositalarining
uslubiy funksiyalari misollar asosida yoritiladi.
Аннотация:
В
данной
работе
анализируется
проблема
фонетического стиля. В языкознании роль и значение фонетических средств
занимают особое место среди стилистических пластов. В исследовании
рассматриваются
основные
аспекты
фонетического
стиля
—
эмоционально-выразительный потенциал звуков, стилистическое значение
таких элементов, как ударение, интонация и пауза. Особенно в
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
351
художественных текстах показано значение фонетических средств в
выражении авторского замысла и их роль в создании образа. Также
анализируются тенденции фонетической стилистики в современной
лингвистике, взгляды ученых, на примерах иллюстрируются стилистические
функции фонетических стилистических приемов.
Annotation: This work analyzes the issue of phonetic style. The role and
significance of phonetic means among the stylistic layers in linguistics occupies a
special place. The study studies the main aspects of phonetic style - the emotional-
expressive capabilities of sounds, the stylistic value of elements such as stress,
intonation, pause. In particular, the importance of phonetic means in expressing
the author's intention in literary texts, their role in creating an image are shown.
Also, the directions of phonetic stylistics in modern linguistics, the views of
scientists are analyzed, and the stylistic functions of phonetic means are
highlighted on the basis of examples.
Kalit so’zlar:fonetik uslub,alliteratsiya,assons,intonatsiya,emotsional-
ekspressivlik,ozbek tilshunosligi,fonetik uslubiyat,morfologik uslubiyati.
Keywords: phonetic style, alliteration, assonance, intonation, emotional
expressiveness, Uzbek linguistics, phonetic stylistics, morphological stylistics.
Ключевые слова: фонетический стиль, аллитерация, ассонанс,
интонация,
эмоционально-экспрессивность,
узбекское
языкознание,
фонетическая стилистика, морфологическая стилистика.
Tilshunoslikda uslubiyat (stilistika) tili ifodalash vositalarining estetik va
kommunikativ imkoniyatlarini o‘rganuvchi muhim sohaga aylangan. Ayniqsa,
so‘zning tovush jihatlari, ya’ni fonetik darajadagi uslubiylik, badiiy ifoda vositalari
tizimida muhim rol o‘ynaydi. Fonetik uslub tilning emotsional, obrazli va
ta’sirchan bo‘lishiga xizmat qiladi. Ushbu maqolada fonetik uslubning nazariy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
352
asoslari, uslubiy vositalari hamda ularning adabiy va og‘zaki nutqdagi ahamiyati
tahlil qilinadi.
Fonetik uslubiyat tilshunoslikning fonetika, fonologiya va morfonologiya
sohalarining tekshirish obyekti bo'lgan nutq hodisalaridan qanday maqsadlarda,
uslubiy-ekspressiv jihatdan nimalarni ko'zlab foydalanish yuzasidan bahs
yuritadi.
Mohiyat va vazifa e'tibori bilan intonatsiya va to'xtam fonetik vosita
emas, balki uslubiy vositadir. Lekin ular nutq hodisasi" sifatida talaffuz bilan,
tilning
tovush
tomoni
bilan
zich
bog'langanligi
tufayli
fonetikada
o'rganiladi.Uslubiy ekspressiya nuqtai nazaridan til fonetik vosita matcriallaridan
adabiy orfografik normalardan «clietga chiqib» foydalanish muhimdir. Adabiy
orfoepik normalar doirasida yoziladigan so'zlar talaffuzidagi o'zgalik va, umuman,
tovushlarning kombinator rapozision o'zgarishlari ekspressiya hosil qilmaydi. Ular
faqat io'zlashuv-og'zaki nutq uslubiga xosligi bilan ajralib turadi, xolos. ular
normativ grammatika oddiy uslubiyatning o'rganish va tadqiq obyektidir. ; Fonetik
ekspressiya hosil qiluvchi vositalar, asosan. Quyidagilardan iborat unlini cho'zish.
Ma'lum bir so'zdagi unlini cho'zish (kvan- itativ urg'u) orqali so'zlovchi mazkur
unli ishtirok etgan so'zning na'nosini bo'rttiradi, diqqatni shunga jalb qiladi, nutq
paytida shu so'zga qo'shimcha ma'no yuklaydi va shu bilan ekspressiya hosil qiladi:
bosiq tovush bilan dedi:Ko'p yaxshi, keng xona, shirin tabasum kabi;b / unlini
kuchli talaffuz qilish (unliga zarb urg’usi berish) bilan. Bunda so'zlovchi o'z
nutqida keskinlik tusini beradi, fikrning qat’iy va ishonchli ekaniga ishora qiladi,
aniqlanuvchining boshqa shu turdan ajralib turishini ta'kidlaydi va shunday qilib,
butun gapga qo'shimcha vazifa yuklaydi: sizni ancha kutdim, tez kel, darrov jo'na
kab; v / undoshni ikkilantirish bilan so'zlovchi fikr obyektiga nisbatan o’zining
munosabatlarini, his-tuyg'ularini ifoda etadi, ma'no kuchaytirishga intiladi, undoshi
1
Xusanboyeva Q. (2021). Stilistik vositalar va ularning nutqdagi funksiyasi. Toshkent: Fan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
353
ikkilangan so'zga diqqatni jalb etadi: ...hammasiga sen muttaham aybdor.
Ayyorlikda uchchiga chiqqan. Mazza qiiib o'tirdik; CJnsin yumm-yumm yig'ladi.
Nima haqqing bor! g / ohang orqali gap mazmuni (darak, so'roq, uaaov)
o'zgarishidan tashqari piching, kesatiq, jerkish, achinish, koyish, shodlik, sevinch-
quvonch kabilami ifoda etadi. Demak, intonatsiya ma’noni kuchaytirish,
bo'rttirishga xizmat qiladi.
M O R F O L O G I K U S L U B I Y A T
Til morfologik vositalarning uslubiy .xususiyatlarini belgilashda, asosan,
ekspressiya bilan bog'liq bo'lgan tomonlarni nazarda tutmoq lozim, chunki so'z
turkumlarining asosiy shakllari, masalan, atoqli ot, turdosh ot, qo'shma ot, sifat,
asliy, nisbiy sifat, son, son turlari, fe'l, fe'l shakllarining bir qismi kabilar ekspres-
siya jihatdan uslubiy xususiyat kasb etmasligi mumkin. Masalan, ionlarning
hamma nutq janrlarida ishlatilishi mumkinligini alohida ta'kidlash uchun zarurat
yo’q, negaki bu izoh talab qilmaydigan iksiomadir.
Ot formalarining uslubiy xususiyatlari dastlab ko'plik ko'rsatkichlari,
turlovchilar va subyektiv baho ifodalovchi affikslar misolida zarur etadi. Til va
tafakkur taraqqiyotining bugungi bosqichida insonlar obyektiv olam va uning
hodisalaridagi eng olis, ko'z ilg'amas nuqtalaridagi nozik tomonlarm, eng nafis
ottenkalarni ilg'ab olmoqdalar va uni tilda mumkin qadar aniqroq, batafsilroq
bayon etishga intilmoqdalar. Ana shu zarurat, intilish oqibatida bir shaklni ikkinchi
bir mazmun ifodasi uchun qo'llasli hodisasi ko'payib bormoqda. Demak,
formalarning mazmun taraqqiyoti, obyekti real borliq va real voqelikdir.
O'zbek tilida «ko'plik» degan tushuncha kategoriya sifatida muxsus
affikslar orqali ifodalanadi. Bu formaning asosiy vazifasi predmetning birdan ortiq
2
Maxmatqulova M. (2024). Tilshunoslik nazariyasi. Toshkent: Ilm Ziyo.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
354
ekanligini ko'rsatishdir. Ilg'or fermerlar qisqa muddatda o'z majbunyatlarini
bajardilar.Hozirgi o'zbek adabiy tilida egalik affikslarining variantlari juda kam: -
ngiz, -ingiz, -nglar, -inglar, ba'zan -laring.-ingiz formasi adabiy va so'zlashuv
uslubida bir xil mazmun uchun xizmat qiladi. Qolganlari so'zlashuv dialektal
nutqiga xosdir.
Sifatlar barcha nutq uslublarida keng qo'llanadigan uslubiy vosita bo'lib,
nutq jarayonida fikr yuritilayotgan predmetlarni alohida ajratib ko'rsatishga,
obyektiv olam narsa-hodislarini aniq ifodalashga yordam beradi. Ular poetik vosita
sifatida badiiy ijod- da sifatlashlar -epitetlar hosil qilishda qo'llanadi va kishi-
o'quvchi va tinglovchida badiiy-estetik zavq uyg'otishga, ta'rif va tavsifni
kuchaytirishga, bo'rttirishga omil bo'ladi. Masalan: Quyosh g'uborsiz ko'kda
taltayib porlaydi. Bu gapda «g'uborsiz» sifati qo'llanish bilan kishining ko'z
o'ngida ko'm-ko'k va bepoyon osmon kengligi gavdalanadi.
Sonlar predmet yoki ish-harakatning noma'lum, umumiy miqdoriga aniqlik
kiritib, obyektiv voqelik yuzasidan aniq tushuncha, tasavvur hosil qilishga xizmat
etadi. Bu jihatdan ular sifatga o'xshaydi, lekin sifatlar predmetni belgiga ko'ra
ajratadi,sonlar esa miqdorga ko'ra: qirmizak olma oldim-tur ajratilgan, to'rt kilo
olma oldim - tur ahamiyatsiz nomalum miqdorda aniqlik. Ma'lum bir sharoitda
miqdor haqida tinglovchi aniq tasavvurga ega bo'lishi nazarda tutilganda, vaziyat
shuni taqozo etganda, so'zlovchi aniq miqdor bildiruvchi, miqdorning aniqligi
muhim bo'lmay, umuman, predmet, harakat-holatning biror mo'ljaldaligi yoki
takrori nazarda tutilganda, taxminiy sonlar qo'llanadi. Masalan: O'n besh kundan
keyin traktorchi nomini oldim. Keyinchalik Haydar ikkovi oshno bo'lib qoldi. А .
Х . To'rt yuz-besh yuz qo'yni ovozidan taniydiya.(P.Qodirov) Aka-singil ikki-uch
mushtidan oshiqlar yerga sochilib ketdi. (P.Qodirov) .Miqdor va dona sonlar
hamma nutq uslublariga xos bo'lib, nutq paytidagi aniq miqdor haqida ma’lumot
beradi. Bunday sonlar maxsus fonetik vositalar G«urg'u berish» cho’zish) siz
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
355
ekspressiv xususiyat kasb etmaydi; Chama sonlar og'zaki va badiiy nutq uslubiga
xos bo'lib, ilmiy va rasmiy ish uslubida juda kam ishlatiladi. Ular muayyan nutq
jarayonida miqdor predmet, harakatning birdan ortiqligini, lekin tinglovchi uchun
bu miqdorning aniq emas, umumiy doirasigina ahamiyatli ekanligini ifodalashga
xizmat qiladi.
Olmoshlarning bir qisml predmet, belgi yoki miqdor tushun-chasini
bildirsa, ko'pchiligi o'sha predmetga nisbatan ishora qiladi. Belgi yoki miqdorda
ishora tushunchasi nisbatan kam ishlatiladi. Masalan: Shuncha daftarni nima
qilasan, gapidagi «shuncha» olmoshi miqdor s o n o'rnida emas, balki miqdorga
ishoradir olmoshlar yozma va og'zaki nutqda ortiqcha takrorlarga, nutqiy
noqulaylikka, g'alizlikka chek qo’yadi. Demak, nutqiy ifodalilik va ravonlik,
ixchamlikka xizmat qiladi
Obyektiv olamni voqea-hodisasi yuzasidan axborot berish va olish, inson
his-tuyg'ulari va borliqqa munosabatlari fe'l formalari orqali ifoda etiladi. Shuning
uchun ham fe'l formalarining qo'lla- nishidagi oziga xoslikiar uslubiy jihatdan
goyat muhimdir.
Nutqda fe'l formalarining grammatik jihatdan to'g'ri qo'llanishi
oddiy uslubiyatga xos bo'lib, fikrni to'g'ri va aniq bayon etishda asosiy vosita,
mezon hisobianadi. Fe'l mayllarining har biri nutq vaziyatiga ko'ra turlicha modal
munosabatlarini ifodalashi mumkin. Masalan, hamma ishla- yapti, sen dam olib
o'tiribsan gapida «dam olib o'tiribsan» fe'li axborot emas, balki koyish, norozilik,
afsus ottenkasini beradi. Bu yerdan hoziroq het gapida «ket» fe'li oddiy buyruq
ma'nosiga qistash /a c h in ish /, qat'iy buyruq, do'q urish kabi ottenkani qo’shadi
va hakozo.
Nutq jarayonida ish-harakat bilan bog'liq bo'lgan holat, o'rin, payt, sabab,
maqsad va miqdor tushunchalari yuzasidan ma'lumot berish ko'zda tutilganda,
3
Husanboyeva Q., Niyozmetova R. (2022). “Fonetik vositalarning stilistik yuklamasi”. // O‘zbek tili va
adabiyoti jurnali,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
356
ravishni u yoki bu turidan foydalaniladi. Holat ravishlari, ayniqsa, -ona, -Iarcha, -
day, -dek formalari orqali hosil qilingan ko'rinishlari og'zaki va badiiy uslubga xos
bo'lib, nutqqa ko'tarinkilik, joziba baxsh etadi, voqelikni bo’rttirib ifodalaydi
dushmanga qarshi mardona kurashdi.Choqqilar osmon bilan tutashgandek
ko’rinadi. Jangovar topshiriq mardlarcha bajarildi kabi.
Fonetik uslub – bu nutqning tovush qatlamiga oid uslubiy xususiyatlarini
ifoda etuvchi til qatlamidir. U tovushlar, urg‘u, intonatsiya, pauza, tovush
takrorlari, ohang va nutq tempiga oid elementlarni o‘z ichiga oladi. Bu vositalar
orqali matnga badiiylik, emotsionallik, obrazlilik va ta’sirchanlik baxsh etiladi.
Fonetik vositalar nafaqat poetik matnlarda, balki siyosiy nutqlar, teatr san’ati,
ommaviy axborot vositalari hamda kundalik muloqotda ham keng qo‘llaniladi.
Alliteratsiya
– bir xil yoki o‘xshash undosh tovushlarning
takrorlanishi:"Ko‘ksimda to‘lg‘ondi to‘lqinlar, to‘xtamay"Bu misolda “t”
tovushining takrorlanishi ritmik, obrazli va hissiy tus beradi.Assonans – bir xil yoki
o‘xshash unli tovushlarning takrorlanishi:"Oy sayr qiladi soyada, hayol hayolga
hayron."Onomatopoeiya – tovushlarni tabiatdagi tovushlarga taqlid shaklida
ifodalash:"Shuvilladi shamol, g‘uvilladi daraxtlar."Urg‘u va intonatsiya – gapdagi
ma’no urg‘usini ta’kidlash, ohang orqali hissiy yuklama berish.Pauza – dramatik
nutqda yoki poetik matnda emotsional pauzalar yordamida diqqatni jamlash.
O‘zbek tilshunosligida fonetik uslub masalasi bo‘yicha bir qancha olimlar
tadqiqot olib borgan. M. Jo‘rayev fonetik stilistika tushunchasini keng talqin qilib,
tovushlarning estetik funktsiyasini yoritgan. G‘. Rahmatullayev fonetik
vositalarning badiiy matndagi obrazlilikka xizmat qilishini ta’kidlagan. T.
Hojimurodov esa fonetik uslub vositalarining teatr nutqidagi ifoda kuchini alohida
o‘rgangan.Zamonaviy stilistikada fonetik vositalar lingvopoetik tahlilda muhim
ahamiyat kasb etadi. Xorijiy tilshunoslikda, xususan, R. Jakobson, S. Levin kabi
olimlar fonetik ekspressivlikni poetik tilning asosiy komponentlaridan biri deb
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
357
baholashgan. Fonetik uslubning amaliy ahamiyatiFonetik uslub faqat badiiy nutqda
emas, balki teatrda, radio va televideniye chiqishlarida, siyosiy va notiqlik
nutqlarida, pedagogik nutqda keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, dramatik asarlar
sahnalashtirilganda intonatsiya, pauza va urg‘ular orqali obrazlarning ruhiy holati
ifodalanadi.Shuningdek, fonetik uslub vositalari tarjima ishlarida, nutq
madaniyatini o‘rgatishda, til o‘rgatish metodikasida ham muhim rol o‘ynaydi.
Inson tili tovush tili bo‘lganligi uchun tildagi so‘zlar, iboralar, gaplar nutq
tovushlari vositasida namoyon bo‘ladi. Adabiy asarlarning badiiyligini
ta’minlovchi fonostilistik asoslardan biri — tovushdir.
Tovushlar, shuningdek, urg‘u va intonatsiya poetik asarlar ohangdorligini,
emotsional ta’sirchanligini oshirishda muhim stilistik vosita bo‘ladi. So‘z, ibora va
so‘z shakllarda bo‘lgani kabi, tovushlarda ham ma’lum uslubiy bo‘yoq
ifodalanadi.Nutq
tovushlaridagi
emotsionallik, ta’sirchanlik, talaffuzdagi
jarangdorlik, eshitishdagi yoqimlilik, ularning badiiy qo‘llanish qoidalari, estetik
roli fonetik stilistikaning o‘rganish obyektidir.Shu jihatdan olganda, fonetik
vositalar ham emotsionallik, ta’sirchanlik, talaffuzdagi jarangdorlikni ta’minlashda
alohida o‘rin tutadi. Tabiiyki, nutqda emotsional-ekspressiv vazifa fonetik vositalar
yordamida amalga oshiriladi. Ya’ni, nutq tovushlarini cho‘zib talaffuz qilish yoki
birdan ortiq yozish, fonetik jarayondagi turli hodisalar so‘zlovchining nutq
jarayoniga, voqelikka turli munosabatini ifodalaydi: kinoya, kesatiq, g‘azab,
quvonch, taajjub va hokazo.
“Ekspressiv fonetika” atamasi ilk bor tilshunos olim
Sh. Balli tomonidan qo‘llangan bo‘lib, u o‘z asarida fonetik uslubiy vositalarni
keng tahlil etgan. Rus tilshunosligida R.I. Avanesov, V.V. Vinogradov, N.S.
4
Saidova G. (2024). She’riy nutq va fonetik ifoda. Buxoro: Adabiyot nashriyoti.
5
Ro‘zmetova M. (2023). “Fonetik ifodaning badiiy uslubdagi o‘rni”. // Filologiya masalalari,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
358
Trubetskoy, L.V. Shcherba va boshqalarning ilmiy tadqiqotlarida o‘z ifodasini
topgan.
O‘zbek tilshunosligida ham muayyan tovushlarning nutq uchun xoslanishi,
tovushlarning poetik salmog‘i, ularning turli assotsiatsiyalar bilan bog‘lanishi, nutq
tovushlari sistemasida ekspressivlikni ifodalash jihatidan unli tovushlarning
imkoniyati kengligi, shuningdek, ta’sirchanlikni oshirishda undosh tovushlar
asosida yuzaga keladigan alliteratsiyaning o‘rni xususida bir qancha tadqiqotlar
maydonga kelgan.
Talaffuz stillari. Ma’lumki, kishilar kundalik aloqa jarayonida so‘z va so‘z
shakllarni turlicha talaffuz qiladilar. Bu e’tiborsizlik, tez gapirish, toliqish yoki
hayajonlanish, charchash natijasida yuz beradi. Tildagi so‘z va iboralar talaffuz
qilinish xarakteriga ko‘ra to‘liq va noto‘liq talaffuz stillariga bo‘linadi.
To‘liq talaffuzda so‘z va iboralardagi barcha tovushlar, bo‘g‘in va urg‘uga
e’tibor beriladi. Noto‘liq talaffuzda esa bunga e’tibor berilmaydi. Nutqning vazifa
uslubi bilan bog‘liq holda talaffuzning ham uch uslubi farqlanadi: neytral talaffuz
stili, kitobiy talaffuz stili, so‘zlashuv talaffuz stili.
Neytral talaffuz uslubiga emotsional bo‘yoqi bilan farqlanmaydigan, aloqa
jarayonining asosini tashkil etadigan kundalik nutqiy talaffuz kiradi.Kitobiy
(tantanali) talaffuz usulidan ommaviy nutqlarda, muhim axborotlarda, badiiy
o‘qishlarda foydalaniladi. Bunda tekis ritm, urg‘ularni to‘g‘ri qo‘yish, intonatsion
ko‘tarilish asosiy o‘rinda turadi.
So‘zlashuv talaffuz usuli jonli nutqda, dialoglarda, badiiy asarlardagi
personajlar nutqiga xosdir. Bunda unlilarni cho‘zish, tovushlarning o‘rin
almashtirishi, undoshlarni ikki lantirish, singarmonizm mavjud bo‘ladi. Qo‘shma
so‘zlarning ham talaffuzi aniq bo‘lmaydi (masalan: "oltmish" – "olmish", "olib
bor" – "obbor", "mening" – "mani", "o‘n uch" – "o‘nuch", "uzib olmoq" – "ussam").
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
359
Badiiy adabiyotda personajlar nutqi talaffuzi muhim uslubiy ahamiyatga
ega. Chunki talaffuz orqali yozuvchi u yoki bu personajning bilimi, ijtimoiy holati,
madaniyati va boshqa jihatlari bilan bog‘liq xususiyatlarini ko‘rsatishga harakat
qiladi.
Intonatsiya – tovushning baland yoki past ohang bilan aytilishidir.
Intonatsiya so‘zlovchining o‘zgalarga qanday munosabatda ekanini, suhbatdoshiga
bo‘lgan munosabatini aks ettiradi. Intonatsiya orqali nutq emotsional
ekspressivlikka ega bo‘ladi. Og‘zaki nutqda ovozning ko‘tarilishi yoki pasayishi
orqali ro‘yobga chiqadi, yozma nutqda esa turli tinish belgilar, kursiv yozuv bilan
belgilanadi.
Badiiy asarlarda intonatsiyaning savol, xitob, darak, kinoya, g‘azab, ta’kid,
o‘ksinish, qo‘rqinç, hayratlanish va boshqa ko‘rinishlari uchraydi. Intonatsion
vositalardan: temp, tembr va urg‘u nutq egasining umumiy holati, hayajon va
kayfiyatni ifodalashga xizmat qiladi.Demak, fonetik vositalar ham, o‘z navbatida,
so‘z ma’nosini kuchaytiruvchi vosita sifatida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, turli
fonetik variantlarda ifodalanadi hamda har bir tilning o‘ziga xos uslubiy
xususiyatlarini aks ettiradi.
Fonetik uslub tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi, chunki u tovushlar tizimi va
stilistik vositalar orqali nutqning emotsional va estetik jihatlarini kuchaytiradi.
Fonetik vositalar, masalan, alliteratsiya va assonans, she’riyatda muhim rol
o‘ynaydi va badiiy ifodaning kuchayishiga xizmat qiladi. Og‘zaki nutqda esa
fonetik uslub orqali auditoriya bilan samarali muloqot o‘rnatiladi, bu esa nutqning
ta’sirini oshiradi.
6
Tojiboyeva Z. (2023). Nutq madaniyati va fonetik vositalar. Namangan: Pedagogika nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
360
Zamonaviy nutq jarayonlarida fonetik uslubdan foydalanish til va nutqni
boyitadi, muallif yoki so‘zlovchining hissiy holatini, fikrini yanada aniq va ta’sirli
ifodalash imkonini yaratadi. Shuningdek, fonetik uslub adabiyotshunoslik, teatr,
jurnalistika kabi sohalarda ham qo‘llanilib, tilni yanada chuqurroq tahlil qilish
imkonini beradi.
Demak, fonetik uslub tilshunoslikda va amaliy nutqda muhim vosita bo‘lib,
nutqning estetik va emotsional jihatlarini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xusanboyeva Q. (2021). Stilistik vositalar va ularning nutqdagi funksiyasi.
Toshkent: Fan.
2. Maxmatqulova M. (2024). Tilshunoslik nazariyasi. Toshkent: Ilm Ziyo.
3. Husanboyeva Q., Niyozmetova R. (2022). “Fonetik vositalarning stilistik
yuklamasi”. // O‘zbek tili va adabiyoti jurnali, №1.
4. Saidova G. (2024). She’riy nutq va fonetik ifoda. Buxoro: Adabiyot
nashriyoti.
5. Ro‘zmetova M. (2023). “Fonetik ifodaning badiiy uslubdagi o‘rni”. //
Filologiya masalalari,
6. Tojiboyeva Z. (2023). Nutq madaniyati va fonetik vositalar. Namangan:
Pedagogika nashriyoti.
7. Xusanboyeva Q. (2023). Og‘zaki nutq stilistikasi. Toshkent: Ma’rifat.
8. Usmonov F.F. (2020). Til va uslub: nazariy va amaliy masalalar. Toshkent:
Universitet.
