https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
344
KIRILL VA LOTIN ALIFBOSIGA ASOSLANGAN O‘ZBEK
YOZUVLARIDA QO‘SHIB YOZISH, AJRATIB YOZISH VA
CHIZIQCHA BILAN YOZISH QOIDALARI TIZIMI
Andijon davlatning pedagogika instituti Filologiya fanlar doktori dotsent
Usmonov Farxodjon Faxriddinovich
Andijon davlat pedagogika instituti talabasi
Qovulova Nozimaxon Raximjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti talabasi
Xudoyberdiyeva Gulhayo Toʻlqinjon qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada o‘zbek tilining yozma nutq me’yorlari
doirasida muhim ahamiyat kasb etuvchi qo‘shib yozish, ajratib yozish va chiziqcha
bilan yozish qoidalari tizimi atroflicha tahlil etiladi. Tadqiqot faqat “Yozma nutq
me’yorlari” faniga oid ma’ruza matni asosida olib borilgan bo‘lib, u kirill va lotin
grafikalariga asoslangan yozuv tizimlarida ushbu qoidalarning tarixiy
shakllanishi, morfologik va semantik asoslari, amaliy ifodalanishi va dolzarb
muammolariga e’tibor qaratadi. Shuningdek, maqolada yozuv tizimi islohotlari
bilan bog‘liq tarixiy bosqichlar, o‘zbek tilining yozma shaklida imlo me’yorlarini
shakllantirishda qo‘llanilgan nazariy yondashuvlar, so‘z tuzilishining grafik
ifodasiga doir muammolar, hamda bu me’yorlarning zamonaviy ta’lim tizimidagi
o‘rni yoritiladi.
Kalit so‘zlar: O‘zbek tili, yozma nutq me’yorlari, orfografiya, qo‘shib yozish,
ajratib yozish, chiziqcha bilan yozish, lotin grafikali yozuv, kirill yozuvi, til islohoti,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
345
so‘z birikmalari, imlo qoidalari, morfologik tahlil, semantik birlik, tarixiy grafika
o‘zgarishlari, til madaniyati
Аннотация (на русском языке): В данной статье всесторонне
анализируется система правил слитного, раздельного и дефисного
написания, имеющая важное значение в рамках норм письменной речи
узбекского языка. Исследование основано исключительно на лекционных
материалах по дисциплине «Нормы письменной речи» и охватывает
историческое формирование данных правил, их морфологическую и
семантическую основу, практическое выражение и актуальные проблемы в
системах письма на основе кириллической и латинской график. Также в
статье рассматриваются исторические этапы реформы письменности,
теоретические подходы, применённые при формировании орфографических
норм письменного узбекского языка, графические аспекты словообразования,
а также значение этих норм в современной системе образования.
Ключевые слова: узбекский язык, нормы письменной речи, орфография,
слитное написание, раздельное написание, дефисное написание, узбекская
латиница,
кириллица,
реформа
письменности,
словосочетания,
орфографические правила, морфологический анализ, семантическое
единство, исторические изменения графики, языковая культура
Abstract (in English): This article provides a comprehensive analysis of the
system of rules for compound, separate, and hyphenated writing, which plays a
significant role within the norms of written Uzbek language. The study is based
solely on lecture materials from the subject “Norms of Written Speech” and
examines the historical development, morphological and semantic foundations,
practical applications, and current issues of these rules in writing systems based
on Cyrillic and Latin scripts. The article also highlights the historical stages of
script reform, theoretical approaches used in shaping the orthographic norms of
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
346
written Uzbek, graphic representation challenges in word formation, and the role
of these norms in modern education.
Keywords: Uzbek language, norms of written speech, orthography, compound
writing, separate writing, hyphenated writing, Latin script, Cyrillic script, writing
reform, word combinations, spelling rules, morphological analysis, semantic unity,
historical graphic changes, linguistic culture
Kirish
Til jamiyat taraqqiyotining asosiy vositasi sifatida insoniyat tafakkuri va
madaniyatini avloddan-avlodga yetkazishda yozuv orqali o‘zining muhim
funksiyasini bajaradi. Ayniqsa, yozuvda biror tushuncha yoki fikrning aniqlik va
ravshanlik bilan ifodalanishi imlo qoidalariga qat’iy amal qilish orqali
ta’minlanadi. Ushbu imlo me’yorlari tizimida esa qo‘shib yozish, ajratib yozish va
chiziqcha bilan yozish hodisalari alohida o‘rinni egallaydi. Bu qoidalar yozma
nutqdagi birliklarning sintaktik, morfologik va semantik jihatdan birligiga yoki
mustaqilligiga asoslanadi. “Yozma nutq me’yorlari” fanida bu masalalar grafik va
orfografik jihatdan tizimli yondashuv asosida o‘rganiladi. Xususan, lotin grafikasi
asosidagi o‘zbek yozuviga to‘liq o‘tish jarayonida bu me’yorlarning mazmunan
o‘zgarmasdan, ammo shaklan yangi tizimga moslashtirilishi orfografik
islohotlarning asosi bo‘ldi.
Tarixiy asoslar
O‘zbek yozuvi tarixan bir necha muhim bosqichlardan o‘tgan bo‘lib, har bir
bosqichda yozuv qoidalari qayta ko‘rib chiqilgan va zamon talablariga
moslashtirilgan. Dastlabki yozma yodgorliklar arab grafikasi asosida yaratilgan
bo‘lib, ular asosan diniy va ilmiy adabiyotlarda qo‘llanilgan. Bu davrda yozuvda
qo‘shib yozish va chiziqcha bilan yozish kam qo‘llanilgan, ajratib yozish esa arab
tilidagi sintaktik tizim asosida shakllangan edi. 1929-yildan boshlab, Sovet Ittifoqi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
347
tarkibida o‘zbek tili uchun yangi lotin yozuvi qabul qilinadi. Bu bosqichda yozma
nutq me’yorlari bo‘yicha dastlabki izlanishlar boshlangan, orfografik qoidalar
tizimlashtirilgan. 1940-yilda kirill yozuviga o‘tilgach, ko‘plab yangi imlo qoidalari
paydo bo‘ladi. Xususan, qo‘shma so‘zlar, takroriy birliklar va grammatik
bog‘lanishlarning yozilish shakllari kirill yozuvi asosida qat’iylashtirildi. 1993-
yildan buyon mustaqil O‘zbekiston Respublikasida lotin yozuviga bosqichma-
bosqich o‘tish amalga oshirilmoqda. Bu jarayon orfografiya tizimini zamon ruhiga
moslab qayta ko‘rib chiqishni, xususan, qo‘shib yozish, ajratib yozish va chiziqcha
bilan yozish me’yorlarini qayta tahlil qilishni taqozo etmoqda.
Qo‘shib yozish qoidalarining tizimliligi va asoslari
Qo‘shib yozish o‘zbek tilida grammatik birliklar va leksik birliklarning bir
butun sifatida idrok qilinishini ta’minlaydi. “Yozma nutq me’yorlari” fanida bu
hodisa morfologik me’yorlar asosida izohlanadi. Masalan:
•
Qo‘shma ot va sifatlar:
qabulxona, hamsuhbat, devsifat.
•
Ma’no birligi mavjud bo‘lgan obrazli so‘zlar:
otquloq, devqomat,
molqo‘ra.
•
Takror va taqlid so‘zlarga qo‘shimcha qo‘shilganda:
pirpirak, hayhayla.
Ushbu birliklarning yozuvda qo‘shib yozilishi ularning til tizimidagi bitta
leksik birlik sifatida tan olinishi bilan izohlanadi. Qo‘shma so‘zlar har doim ham
morfemik tahlil orqali bo‘linmasligi mumkin, ammo yozma nutqda bu birliklar
mustahkam ma’no butunligini ifodalaydi. Shuning uchun ularning orfografik
jihatdan qo‘shib yozilishi semantik asosga ega bo‘ladi.
Ajratib yozish qoidalari va ularning murakkabligi
Ajratib yozish qoidasi tilshunoslikda ko‘proq sintaktik va funksional
mustaqillik mezonlariga asoslanadi. Ushbu hodisa ayniqsa fe’llar, ko‘makchilar va
yuklamalarning yozilishida dolzarb bo‘lib keladi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
348
•
Qo‘shma fe’l birliklari:
sotib ol, olib chiq, ta’sir et, qochib ket – bu yerda
har ikkala komponent o‘z mustaqil grammatik shakliga ega va ajratib yozilishi
kerak.
•
Ko‘makchi fe’l bilan birikmalar:
aytib ber, olib ko‘r – har ikkala so‘z o‘z
grammatik vazifasini saqlaydi.
•
Og‘zaki nutqdagi fonetik o‘zgarish asosida hosil bo‘lgan yozuvlar:
boroladi, aytaver – bu og‘zaki nutqdagi tovush o‘zgarishlariga asoslangan yozuv
shaklidir.
Ajratib yozishdagi eng katta murakkablik esa yangi yozuv tizimi (lotin
grafikasi)ga o‘tganda yuzaga keladi. Chunki ayrim ko‘makchi va fe’l shakllari
og‘zaki nutqda bitta so‘zdek jaranglasa-da, yozuvda ularni ajratish talab etiladi. Bu
esa savodxonlik va punktuatsion madaniyatni oshirishda doimiy mashg‘ulotlar
talab etilishini ko‘rsatadi.
Chiziqcha bilan yozish qoidalarining stilistik va semantik yuklamasi
Chiziqcha bilan yozish orfografik jihatdan nisbiy mustaqillikka ega bo‘lgan
so‘zlar orasidagi aloqa vositasi sifatida xizmat qiladi. Ma’ruzada ushbu qoidalar
quyidagicha yoritilgan:
•
Juft so‘zlar:
aka-uka, mehr-shafqat, yosh-qari, qovun-tarvuz – bu so‘zlar
semantik jihatdan bir-birini to‘ldiradi yoki zidlik, juftlik, to‘plam ma’nolarini
bildiradi.
•
Takror so‘zlar:
qip-qizil, dum-dumaloq, qop-qop – bu holatda chiziqcha
kuchaytma yoki ohang vositasi sifatida xizmat qiladi.
•
Bog‘lovchili birikmalar:
yer-u osmon, kecha-yu kunduz – bu yerdagi
chiziqcha grammatik jihatdan bog‘lovchining ishtirokini ko‘rsatadi.
•
Fe’l birikmalarining takroriy shakli:
borasan-qo‘yasan, yig‘laysan-
kulasan – bunda chiziqcha harakatlarning takroriyligini, voqelikda ketma-
ketligining stilistik vositasidir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
349
Chiziqcha bilan yozish, bir tomondan, yozma nutqning ritmik va semantik
aniqligini, boshqa tomondan esa stilistik jozibasini ta’minlaydi. Ayniqsa, badiiy
adabiyotda va publitsistik matnlarda bu vosita nutqqa obrazlilik baxsh etadi.
Xulosa
Yozuv – tilning grafik ifodasi bo‘lishi bilan birga, ma’no va shakl uyg‘unligini
saqlab turadigan murakkab tizimdir. O‘zbek yozuvi tarixidagi grafik islohotlar,
xususan, kirill va lotin alifbolariga asoslangan yozuv tizimlarida qo‘shib yozish,
ajratib yozish va chiziqcha bilan yozish kabi orfografik hodisalar uzviy davom etib
kelmoqda. Ularning har biri so‘z va iboralarning yozma shaklda to‘g‘ri aks etishini,
mazmunan to‘liq yetkazilishini ta’minlaydi.
“Yozma nutq me’yorlari” fanida bu hodisalarning grafik vositalar (harf, tinish
belgisi, chiziqcha) orqali aniq tartibda ifodalanishi talabalarda savodxonlik va nutq
madaniyatini shakllantirishda muhim omil sifatida qaraladi. Shuningdek, bu
qoidalar tilshunoslik, ayniqsa, orfografiya va morfologiya bo‘limlari bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, yozuv madaniyati va milliy identitetning ajralmas
bo‘lagidir.
Foydalangan adabiyotlar:
1.
Orinboyev O.
Yozma nutq me’yorlari
. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
universiteti nashriyoti, 2018.
2.
Sh. Shoabdurahmonov, N. Jo‘rayev, M. Otaxonova.
O‘zbek tilining
orfografiyasi va punktuatsiyasi
. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
3.
Zohidov M.
O‘zbek tili orfografiyasi bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalar
. –
Toshkent: Fan, 1997.
4.
Karimov M.
O‘zbek tilining hozirgi zamon morfologiyasi
. – Toshkent: O‘zR
FA Til va adabiyot instituti, 2003.
5.
Shamsiev A. va boshq.
O‘zbek tilining grammatikasi. I-jild. Morfologiya
. –
Toshkent: Fan, 1992.
6.
Abduazizov A.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili
. – Toshkent: O‘qituvchi, 1983.
7.
Normurodov A.
Til madaniyati asoslari
. – Toshkent: O‘zbekiston, 2008.
