https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
332
SHUKUR XOLMIRZAYEV ASARLARIDA TABIAT VA INSON
MUNOSOBATI
Termiz davlat pedagogika institute I bosqich magistranti
Ulashova Muxlisa Xolmurod qizi
Ilmiy rahbar:Qarshi davlat universiteti O’zbek mumtoz adabiyoti kafedrasi
katta o’qituvchisi,filologiya fanlari bo’yicha falsafa doktori
Rayxonova Muxayyo Muxammadiyevna
Annotatsiya:Ushbu maqolada Shukur Xolmirzayevning “O’zbeklar” va
“Jarga uchgan odam” hikoyalarida tabiat va inson o’rtasidagi badiiy
munosobatlar yoritiladi.Asarlarda tabiat obrazlari inson kechinmalari,tarixiy
xotira va milliy tafakkur bilan qanday uyg’unlashtirilgani tahlil qilinadi.
Аннотация: В данной статье освещаются художественные
взаимоотношения природы и человека в рассказах Шукура Холмирзаева
«Узбеки» и «Человек, упавший в обрыв». В работах анализируется, как
образы природы сочетаются с человеческим опытом, исторической
памятью и национальным мышлением.
Abstract: This article highlights the artistic relations between nature and
man in Shukur Kholmirzayev's stories "Uzbeks" and "The Man Who Fell into a
Cliff". The works analyze how the images of nature are combined with human
experiences, historical memory and national thinking.
Kalit so’zlar:
Shukur
Xolmirzayev,tabiat,inson,badiiy obraz,milliy
ruh,xotira,falsafiy talqin .
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
333
Ключевые
слова:
Шукур
Холмирзаев,
природа,
человек,
художественный образ, национальный дух, память, философская
интерпретация.
Key words: Shukur Kholmirzayev, nature, man, artistic image, national
spirit, memory, philosophical interpretation.
Adabiyotlarda tabiat tasvirlari faqat manzara yoki fan sifatida emas,balki
inson ruhiyatining ifodasi ,voqealar rivojiga xizmat qiluvchi badiiy vosita sifatida
muhim ahamiyatga ega.Yozuvchi asarlari tabiat tasvirining rango-rag tarzda
yoritilishi ,tasvirni kitobxon ko’z o’ngida jonlantirish yozuvchining asosiy
prinsiplaridan hisoblanadi.Xususan,yozuvchining “O’zbeklar”,va “Jarga uchgan
odam”hikoyalarida tabiat obrazlari inson,xalq va tarix bilan bevosita
bog’lanadi.O’zbek adabiyotshunosi G’ofur G’ulomning fikricha “Adabiy asarda
tabiat obrazlari inson ruhiyatining ichki pardasini ochib bera olgan taqdirdagina
estetik kuchga ega bo’ladi”.[1;]SHukur Xolmirzayev asarlari aynan shu mezon
asosida baholanishi mumkin .Yozuvchi “Jarga uchgan odam” hikoyasida
“Boysuntog’ning musaffo osmoni osilib turar,uning orqa tomoni to’lqinsimon
sarg’ish adirlar ,tog’lar tarafga emgaklab ketgan, adirlar ortida esa chag’ir toshli
qirlar va ular orqasida mol podalariga o’xshab archazor qoplangan tog’ ko’rinar
edi.Tog’ning osmonga qadalgan o’rkachlarida parquv bulutlar suzib yurar,ular tog’
bilan zangori osmonni bir-biriga qo’shib turganga o’xshar edi.”[2] Hikoya tili
sodda ,ammo unda yoritilgan tasvir kitobxonga bir o’qishdayoq tushunarli bo’ladi.
Kitobxon asarni o’qishni boshlashidanoq shu tog’lar bag’rida sayr qilishni ,uning
sof ,orom baxsh etuvchi havosidan baxra olgisi keladi.Hikoyada yana jarlik
,balandlik ,qulash va sukunat obrazlari orqali yozuvchi badiiy obraz
yaratadi.Asarda yozuvchi jarlikni ikki xil tasvirlaydi.Birinchisi-tabiiy hodisa
,ikkinchisi esa fojia,halokatning ramzidir.Adabiyotshunos S.Jo’rayev fikricha
:”Shukur Xolmirzayev hikoyalarida tabiat manzarasi emas,balki hodisaning o’zi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
334
obrazga aylanadi.Jarlik -bu inson ichidagi bo’shliqdir.”[3]Asarning kuchli tomoni
tabiat tasviri bilan inson qalbiga chuqurroq kirishdir.Yozuvchi jamiyatdagi
muammoni tabiat vositasi orqali ochiqlaydi.
“O’zbeklar’ hikoyasi ham yozuvchining sara asarlaridan biri
hisoblanadi.Unda tasvirlangan tog’lar,daryo,dasht- bularning hammasi o’zbek
xalqining sabr -toqatini ifodalovchi obrazlarga aylanadi.Tabiat tasvirlari orqali
ruhiy kechinmalar ,hissiyotlar hatto shu davr dunyoqarashi tasvirlanadi.Taniqli
adabiyotshunos A. Qayumov shunday yozadi:”Shukur Xolmirzayev tabiat orqali
xalqning tarixiy xotirasini jonlantirdi.Uning yozishicha ,toshlar sukut
saqlaydi,lekin ko’ngilga og’irlik soladi-bu xalq quvg’inda ,lekin bardoshli degan
ramzdir”.[4] Tabiat obrazlari insonning kechinmalari xalq xotirasi axloqiy
qadriyatlar va fojialarning ramziga aylanadi.Ustoz adiblarning ta’kidlashicha
Xolmirzayevning tabiat tasvirlari o’zbek xalqining ruhiy olami yashash falsafasi
va tarixiy xotirasi bilan chambarchas bog’liq.
Shukur Xolmirzayev ijodi o’zbek adabiyotida tabiat va inson o’rtasidagi
murakkab ,ammo barqaror munosobatlarni o’ziga xos badiiy uslubda
tasvirlaydi.Adib asarlarida tabiat -ruhiy tayanch ,yurakni yupatguvchi kuch,hayotiy
sinovlar fonidagi do’st va hamroh sifatida gavdalanadi.Bu esa Shukur
Xolmirzayevning hikoyachilik mahorati ,ralistik tasvirlar orqali g’oyaviy
teranlikka erisha olganini yana bir bor isbotlaydi.
Albatta, quyida Shukur Xolmirzayev asarlarida tabiat va inson munosobati
("O‘zbeklar" va "Jarga uchgan odam" hikoyalari misolida) mavzusidagi maqolaga
xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini taqdim qilaman:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xolmirzayev, Sh. (1983). Tanlangan asarlar (1-jild). Toshkent: G‘afur
G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
335
2. Xolmirzayev, Sh. (1977). Jarga uchgan odam. Toshkent: Yosh gvardiya.
3. Xolmirzayev, Sh. (1980). O‘zbeklar. Toshkent: Yozuvchi nashriyoti.
4. G‘ofurov, I. (2000). Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent: Fan.
5. Qosimova, M. (2005). O‘zbek adabiyotida tabiat manzaralari. Toshkent:
O‘zbekiston.
6. Jo‘rayev, O. (2010). “Shukur Xolmirzayev hikoyalarida hayot haqiqatlari
va badiiy tafakkur”. Adabiy tadqiqotlar, 2-son.
