https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
321
USMON AZIMNING "AZIZIM "SHE'RINING BADIIY TAHLILI
G.Abdurasulova
Annottatsiya: Ushbu maqola sòz orqali kishiga badiiy ta'sir qiluvchi,sof
tuyģular va sara satrlar bilan xalq qalbiga kirib borgan yetuk ijodkor Usmon
Azimning "Azizim"she'ri tahlil ostiga olingan .
Kalit so'zlar: Zamonaviy o'zbek she'riyati,Usmon Azim,lirik qahramon ,nido
,tashbex,tashxis,tazod,tasvir, moddiyat,uslub,xarakter.
Usmon Azim she'riyatga o'zining o'tli nafasi ,o'tkir qalami,tizginsiz
tuyg'ulari ila kirib kelgan ijodkordir.Uning fikrlari teran ,tuyg'ulari xalqchil "Inson
qalbining quvonch-u qayg'usini ,ezgulik va hayot mazmunini Usmon Azimdek
teran ifoda etgan shoir adabiyot bo'stonida kamdan -kam topiladi".
Toshlarnida cil -chil etguvchi otashin xis -tuyg'ular ijodkorni qalam
tutmaslikka ,qalbida isyon qilgan tuyg'ularini oq qog'ozga muhrlamaslikka
qo'ymaydi.Shu tuyg'ular isyoni o'laroq shoir elda aziz, she'riyat gulshanida sayroqi
bulbul.Usmon Azim she'riyatda muhabbat mavzusida ko'p va xo'p yozgan
qalamkash .Uning nafaqat muhabbat haqidagi balki barcha mavzuda yozilgan
asarlari takrorlanmas ifodalarga ega .Buning sababini esa u ishqni ,muhabbatni
qalbiga singdirib ,uqtirib olganligida deyish mumkin.Bu xususda adabiyotshunos
olim Ibrohim G'ofurov shunday fikrlarni beradi: "She'r yozadiganlar ko'p,ammo
sevishga qodir ,ko'nglini ishq ishg'ol qilgan shoirlar juda kam".U.Azim mana
shunday ijodkorlardan .U.Azim she'riyatiga ko'p munosobat bildirilgan
bo'lsada,alohida monografik yo'nalishda ustozimiz F.Sultonqulova ilk bora
o'rganmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
322
SHe'rni yaratadiga dard shoir qalbida ko'pdan beri yetilib kelayotgan
bo'ladi.Kechinma ana shunday yaratilishining mevasidur.Kechinmaning salmog'i
va darajasi shoir nazdida ulg'ayib boradi"(Jumagul Suvonova).
Azizim devorda chiqqillar soat,
Kun-u tunni bo'ldik yigirma to'rtga,
Soat buyrug'iga qilib itoat,
O'zimni tashlayman tafti yo'q o'tga .
Sahar odamlardan yugurib,o'zib,
Ishxonaga qadar qo'yaman poyga.
Kunduz o'tiraman o'ylarim to'zib,
O'zim stolda-yu ,xayolim oyda.
Kunduz latifalar aytaman yig'lab ,
Qalam qitirdatib suraman xayol.
O'ylayman kimdandir safsata tinglab,
Meni unutmoqda men sevgan ayol.
Oqshom.Xiyobonda she'r kezadi mast,
Oqshom.Meni ko'rib silkitasan qo'l.
- Do'stginam, muzladim eritgin bir past,
Do'stginam,o'lguncha yonginamda bo'l.
Besabir panjalar bir -birin izlar,
Ko'zlaring vafodan o'qiydi doston.
Oqarar,bo'zarar,lovullar yuzlar,
Falak zamin bo'lar ,yer bo'lar osmon.
Azizim,izladim,qotdim,
Olovdan bermagin befoyda darslar.
Men qalbim olovin mangu yo'qotdim,
Tegramda qullar yo mansabdor shaxslar.
Xayr ,ko'rishguncha,xayr dilbandim,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
323
Yolg'iz so'ylagaysan sevgingni oyga.
Uxlamog'im kerak .Vujudim manim
Tongda ko'chalarda qilguvsi poyga.
Shoirni jamiyatda keng ildiz otib borayotgan mehrsizlik,pulning izidan
quvish va qalblarning muzlab borishi qattiq tashvishlantiradi.Yuqorida keltirilgan
she'rda shoirning lirik qahramoni mehr izlaydi.Lirik qahramon hayot tashvishlari
iskanjasidan otilib chiqib,o'quvchiga nido bilan murojaat qiladi:"Azizim devorda
chiqqilar soat,kun-u tunni bo'ldik yigirma to'rtga".
Vaqt hukmiga bo'ysunib ,24 soat hayot tashvishlari-moddiyat deya boshqa
samimiy ,insoniy tuyg'ularining e'tiborsiz qolayotganidan iztirobda. Go'yo
qahramon uchun o'zining hayoti otashin tuyg'ular :mehr ,oqibat,diydor kabilardan
bebahra qolayotgandek. Shu tuyg'ular yetishmasligi tufayli hayoti o'tli emas ,tafti
yo'q "Soat buyrug'iga qilib itoat,o'zimni tashlayman tafti yo'q o'tga ".
Usmon Azim she'rni jnsonning hayot tasviri bilan boshlaydi. Tasvir esa
badiiylik libosiga o'rab o'quvchiga taqdim etiladi.Albatta ,badiiylik inson tasviri
bor joyda hamisha bo'ladi yoki inson tasviri bor joyda badiiylik yordamga
keladi.Bu borada taniqli adabiyotshunos ,yozuvchi I.Sulton "Inson tasviri yo'q
joyda badiiy adabiyot yo'q" degan go'zal fikrlarni beradi. Usmon Azim lirik
qahramonni she'r ruhiga mos holda tasvirlagan.She'rda lirik qahramon o'z "men"ini
saqlay olgan (garchi menidan kechmoqchi bo'lsada.)She'rda lirik qahramonning
o'rni haqida U.To'ychiyev shunday deydi: "Lirik qahramon subyektivlik saltanati
shohidir". Usmon Azimning lirik qahramoni bir xil hayot tarzidan zerikkan
,sahardan turib ,yugurib ,shoshib ,go'yo poyga qilib ishxonaga boradi :"Sahar -
odamlardan yugurib,o'zib ishxonaga qadar qo'yaman poya".
Ishxonaga borganida esa xayoli parishon ,garchi o'zi stulda o'tirsada,xayoli
oyda .Qahramon o'zining holatiga endi achinadi ham.Latifa insonni aslida kuldirish
uchun,madaniy hordiq berish uchun aytiladi.yaxshi saviyaga ega latifalar insonni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
324
chin dildan yayratib kuldiradi. Lekin lirik qahramon holati shu darajaga birib
yetganki,xatto latifa ham uni kuldira olmaydi,aksincha u yig'laydi:
"Kunduz latifalar aytaman yig'lab ,qalam qitirdatib suraman xayol ".
Qahramon xayol surishni davom etadi: qalamini qitirlagancha xayolga
cho'madi;moddiyat ,ish ,tashvish deya sevgan ayoliga e'tibor bera olmayapdi
u.Sevgan esa suxbat istaydi,kimlardandir safsata tinglab uni unutyapdi.Bu lirik
qahramonda og'ir bir holat paydo qilmoqda:
O'ylayman kimdandir safsata tinglab ,
Meni unutmoqda, men sevgan ayol.
She'4ning keyingi misralari oqshom tasvirlari bilan boshlanadi.
Qahramonning xayolida kechayotgan o'ylari go'yo bir she'rga aylanganu
xiyobonda kezib yuribdi .Ayni damda kirik qahramon do'stiga duch bo'ladi va unga
iltijo qiladi:
Oqshom .Meni ko'rib silkitasan qo'l,
Do'stginam ,muzladim eritgin bir pas.
Do'stginam ,o'lguncha yonginamda bo'l.
Usmon Azim keyingi misralarda go'zal bir o'xshatish qo'llaydi.Albatta,bu
jarayonni shu holda shu holda tasvirlash uchun faaat U. AZIM bo'lishi kerak .
Shoirning so'zga mohirligi shunday o'shatishlarni ixcham tasvirlay olishidadir:
Besabir panjalar bir -birin izlar,
Ko'zlaring vafodan o'qiydi doston.
Shoir uzoq vaqt ko'rishmagan insonlarning bir -birlariga qo'llarini
cho'zgancha talpinishlarini ,ularning mehr-u vafolari ko'zlarida balqishlarini ,shu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
325
ikki misra orqali go'zal ifodalay olgan.Kirik qahramonning diydordagi holati
ko'zlaridan yuzlariga chiqib boradi .
Oqarar ,bo'zarar ,lovullar yuzlar,
Falak zamin bo'lar ,yer bo'lar osmon.
Keyingi misralarda qahramonning ruhiy holati yanada og'irlashadi.U o'zidan
diydor taftini,mehr iliqligini izladi.Topa olmagach butkul "qotdi".Suxbatlar quruq
gapday tuyuldi unga .Endi u qalbining olovini ,taftini manguga ,buthn umrga
yo'qotdim deb o'ylaydi.Uning uchun bu dunyo qullar yo mansabdor shaxslardan
iborat.Va bu holat uning xarakteriga singib ketgan .Qahramonning ruhiy holati
borib-borib xarakterga aylanib borishi xususida I. Sultonning "Adabiyot
xarakterlar yaratish san'ati" ,degan fikrlarini dalil qilib olishimiz mumkin .
Azizim yarim tun izladim ,qotdim,
Olovdan bermagin befoyda darslar.
Men qalbim olovin mangu yo'qotdim,
Tegramda qullar yo mansabdor shaxslar.
Lirik qahramon endi taqdirga tan beradi va so'ggi qarorga keladi .Dilbandiga
qarab,hech bir tuyg'usiz,hech bir xissiz holda xayrlashuv so'zlarini aytadi .uyda
uni kuta- kuta uxlab qolgan farzandiga uni tinglay olmasligini va bunga vaqti
yo'qilgini ,sevgisinida,mehrinida tushlarida oyga so'ylashini sovuqqonlik bilan
aytadi .
Xayr.Ko'rishguncha.Xayr dilbandim,
Yolg'iz so'ylagaysan sevgingni oyga.
O'zining ruhiy holatidan kelib chiqib ,endi uxlashi kerakligini ,ertaga sahardan
turib uning vujudi yana ko'chalardan" poyga "qilajagini aytib,fikrini yakunlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
326
Uxlamog'im kerak vujudim manim,
Tongda ko'chalardan qilguvchi poyga
Uskon Azim ushbu she'rda ilgari surgan qismatiga singdira olgan.Va shu
orqali she'rning tasir kuchini yanada oshirishni ta'minlagan.Taniqli o'zbek
yozuvchisi O'tkir Hoshimov "Har qanday muhim g'oya ham inson qismatiga
aylanmasa,quruq gap bo'lib qolaveradi"degan fikri yuqorida keltirilgan fikrlarimiz
tasdig'idir.Ushbu she'rda kun-u tun falak -zamin ,yer-osmon,erish -
muzlash,mansabdor
shaxs
va
qullar
juftliklari
orqali
tazod
san'ati
shakllantirilgan."She'r kezadi mast" birikmasi orqali tashxis san 'atini ,"qalbim
olovi "birikmasi orqali esa tashbex san'atini qo'llagan.Ikki o'rinda "Azizim "so'zi
orqali nidoni kiritgan .
Xulosa
o'rnida shuni aytish mumkinki,Usmon Azim ushbu she'ri orqali
bugungi
jamiyatning
achchiq
haqiqatini
ochib
bergan
desak
,menimcha,adashmagan bo'lamiz .
