https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
295
O’ZBEK SHEVALARINING KASB-HUNAR DOIRASIDA
QO’LLANILISHI VA ULARNING FONETIK XUSUSIYATLARI.
Muborak O’rozova O’rol qizi
Termiz davlat universiteti
O’zbek filologiyasi fakulteti 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:Mazkur maqolada o’zbek tilining hududiy shevalari va ularning
kasb-hunar faoliyati doirasida qo’llanilishiga e’tibor qaratilib, ularning xalq og’zaki
nutqida saqlanib qolgan va avloddan avlodga o’tib kelayotgan shevalar aynan
ma’lum kasblar doirasida hanuzgacha alohida til tizimi sifatida shakllanganligi
aniqlanadi.O’zbek milliy tilining saqlanib qolishi uchun ma’lum bir yechimlar taqdim
etilgan va ularni tadqiq etish nechog’lik ahamiyatli ekani yoritilib beriladi.
Shuningdek, keltirilgan misollar qipchoq lahjasida bo’lib, shu misollar orqali ushbu
lahjaning fonetik xususiyatlari xarakteristikasi to’laligicha ochib beriladi.
Kalit so’zlar: Sheva,dialektologiya, lahja, kasb-hunar leksikasi, fonetik
xususiyatlar,fonema, til, mahalliy til, adabiy til.
Abstract: This article focuses on the regional dialects of the Uzbek language
and their use within the framework of professional activities, and it is determined that
those dialects that have been preserved in folk speech and passed down from
generation to generation have still been formed as a separate language system within
certain professions. Certain solutions are presented for the preservation of the Uzbek
national language and the importance of their study is highlighted. Also, the examples
given are in the Kipchak dialect, and through these examples the phonetic
characteristics of this dialect are fully revealed.
Keywords: Dialect, dialectology, professional lexicon, phonetic features,
phoneme, language, local language, literary language.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
296
Аннотация: В данной статье рассматриваются региональные
диалекты узбекского языка и их использование в профессиональной
деятельности, а также определяется, что те диалекты, которые
сохранились в народной речи и передавались из поколения в поколение, до сих
пор сформировались как отдельная языковая система в рамках определенных
профессий. Представлены некоторые решения по сохранению узбекского
национального языка и подчеркнута важность их изучения. Также примеры
приведены на кипчакском диалекте, и посредством этих примеров в полной
мере раскрываются фонетические особенности этого диалекта.
Ключевые слова: Диалект, говор, профессиональная лексика,
фонетические особенности, фонема, язык, местный язык, литературный язык
Til – bu nafaqat aloqa vositasi, balki millatning tarixiy xotirasi, madaniy
merosi va ijtimoiy ongining aksidir.Har bir til o’z ichida turli lahjalar va shevalarni
mujassam etgani kabi o’zbek tili ham rang-barang shevalar boyligiga ega. Ushbu
shevalar esa nafaqat muloqot vositasi sifatida, balki xalqning kundalik hayoti, kasb-
hunari, yashash tarzi va madaniyatining ajralmas bir bo’lagi sifatida yashab
kelmoqda. Sheva – aslida forscha so’z bo’lib, ovoz, til, so’zlashish, odat, yo’sin,
ravish kabi ma’nolarni bildiradi. Shevalar o’zbek tilining o’ziga xos ba’zi bir fonetik,
grammatik va leksik xususiyatlarga ega bo’lgan kichikroq bir qismi bo’lib,
o’zlarining jug’rofiy o’rinlari bilan bir-birlaridan ajralib turadi. Lahja aslida arabcha
so’z bo’lib, ifoda, so’z, sheva, ovoz kabi ma’nolarni o’zida mujassamlashtiradi.
O’zbek dialektologiyasida lahja shevalardagi asosiy xususiyatlarni o’zida
birlashtiruvchi shevalar yig’indisini bildiradi.
shakllangan mahalliy atamalar va maxsus so’zlashuv uslubi shular borasidagi
lingvistik izlanishlarga yangicha yondashuvni taqozo etmoqda, chunki har bir
1
Fayziyeva Xadicha. O’zbek dialektologiyasi. Termiz. “Kitob nashr”. 2024.20b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
297
hududda dehqonlar, hunarmandlar, chorvadorlar va boshqa kasb egalari o’zlariga xos,
ko’pincha faqat o’sha ijtimoiy guruh vakillariga tushunarli bo’lgan shevada
so’zlashadilar. Ularning nutqida aks etgan so’zlar o’z navbatida dialektologiyaning
qimmatli manbayi hisoblanadi.
XXI asrning 20-yillarida dialektologiyaga yangi yo’nalish – amaliy
dialektologiya sohasi kirib kelishi bilan istalgan dialekt ijtimoiy aloqa vositasi sifatida
uning ichki qonuniyatlaridan kelib chiqib tadqiq etilishi mumkinligi ta’kidlanadi.
Dialektologiya grekcha “dialektos” so’zidan olingan bo’lib, biror tilning mavjud
sheva va lahjalarini o’rgatadi.
Shuningdek, amaliy dialektologiya bizga barcha
sohada qo’llaniladigan so’zlarning xalq tilida qay holda ifodalanilishi mumkinligini
tahlil qilishga keng imkoniyatlar eshigini ochib berdi. Ayniqsa, bu holat XI asrga
tegishli bo’lgan “Qutadg’u bilig” asarida tilga olingan kasblarning o’rganilishida
yaqqol namoyon bo’ladi. Quyida kasb-hunar doirasidagi atamalarning qipchoq
lahjasidan foydalanuvchilar tilidagi ifodasi keltiriladi:
Tikuvchilik kasbida andaza - āndazä, ip - ǯip, material - mätiräl, qaychi -
qājči, tikuv mashinasi - tiküv māšinäsi, igna- ijnä, tugma - tüjmä, overlok – ävirlāk
holatida ishlatiladi.Masalan,
K
ӧ
rp
ä
ni tigišdän āldin birinči
mätiräl
di ālip, četig
ä
ǯij
ä
k-
māγz dejdi, māγzini qïjadän kesip āladi, ilgäridä k
ä
näp šāji, b
ä
h
ä
r šāji,
ä
tläsdän māγz
qïγan.
Sartaroshlikda: l
ab bo'yog'i - gümnäškä, lālap, pämädä, soch - čāč, soch
bo'yoq - kräskä, kosmetolog - käsmitālik, klient - klent, taroq - tāraγ, to'g'nog'ich –
libidinkä. Masalan,
Birinči nӧvbattä
kl
enttiŋ kӧŋlini ālišgä häräkät qilämiz.
2
B.To’ychiboyev va B.Hasanov. O’zbek dialektologiyasi.Toshkent. Abdulla Qodiriy nomidagi xalq
merosi
nashriyoti.2004.4b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
298
Novvoychilik: x
amir - xāmir, nonpar - nāmpar, tandir - tāndir, novvoy -
nānvāj, xamirturush - xāmirtüriš, elak – jeläk. Masalan,
Häptäsïγa jekï mähäl
t
ā
nd
ir
ǯoγïp, unγa bulänïp nānlar ǯobäredï:q.
Shifokorlik:shifokor -
dӧxtir yo dӧktr, shprits - šprs, termometr - termämitr,
rentgenolog - renginālik, farmatsevt - färmäseft yo äptekäči.
Misol:
Ej bālam, käsäliŋ
āvj āpketmästän dӧxtir
γa
bārip kӧrinγaniŋ jäxšidä.
Zargarlikda: kumush – kümiš, uzuk – üzik yo ǯüzik, brilliant - briljänt, sirg’a
- isir
γa
, taqinchoq - sepičkä, marvarid - märvärit. Namuna: Bӧjniginäŋdän
sepičkäläriŋ tüšib qālsindä.
Quruvchilik: g’isht –
γï
š, suvoq – süväq, shift – šip, ustun – üstin, armatura
– ärmätür, arxitektor – ärxitektr, alebastr – älbästr, ostona – bӧsä
γa
. Misol:
Ärxitektrlärimiz kӧpäjsin, bäri āqïl bӧlsin, tāmlärimiz müstäkkäm bӧlsin.
Dehqonchilikda: yer - ǯer, urug’ - üri
γ
, o’roq - ӧräq, daraxt -däräx , traktor -
träktir, g’alla -
γ
ā
ll
a, dehqon - deqqān, ketmon - kätmän, agat - egät, ariq - ār
ï
q, arpa
- ārpa. Masalan,
bizdi jāzga šu
träktir
di organip-organip
tra
maga eksassaga otib
išladim-da, soγin bahārga kelip özim
traktrist
bölib, özim išlab ketdim, söγin ellik
toqqizinči jili māj ājini toqqizinči čislāsiga berga kellik xojaliγ bāšliγi bop kirdim.
Oshpazlik: sous – s
āvüs, duxovka – düxäpkä, blender – blindr, muzlatkich
– müzlätgič, pichoq – pičā
γ, taom – t
ā:m.Misol: qïzginämä bir sen düxäpkädä närsä
piširmä ekäneee hämmä ǯāqni küjdirip kül qïlsäŋ keräk.
Yuqoridagi misollardan anglaymizki, qipchoq shevasida shunday fonetik
hodisalar yuz berar ekan:
1.A fonemasining e ga o’tishi:
a
gat >
e
gät;
2.E fonemasining i ga o’tishi: kosm
e
tolog > käsm
i
tālik, ov
e
rlok >äv
i
rlāk, bl
e
nder >
bl
i
ndr, mat
e
rial > mät
i
räl;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
299
3. “O”lashish:
a
ndaza >
ā
ndazä, q
a
ychi > q
ā
jči, tikuv m
a
shinasi > tiküv m
ā
šinäsi,
x
a
mir > x
ā
mir, t
a
ndir > t
ā
ndir, t
a
roq > t
ā
raγ, x
a
mirturush > x
ā
mirtüriš, g’
a
lla >
γ
ā
ll
a,
a
riq >
ā
r
ï
q,
a
rpa >
ā
rpa;
4.”A”lashish:
o
verlok >
ä
virlāk, k
o
smetolog > k
ä
smitālik, tar
o
q > tār
a
γ, term
o
metr >
term
ä
mitr, suv
o
q > süv
ä
q, o’r
o
q > ӧr
ä
q, ketm
o
n > kätm
ä
n, dux
o
vka > düx
ä
pkä;
5.E fonemasining a ga o’tishi: k
e
tmon > k
ä
tmän;
6.U fonemasining i ga o’tishi: , xamirtur
u
sh > xāmirtür
i
š, kum
u
sh > küm
i
š, uz
u
k >
üz
i
k, ust
u
n > üst
i
n, ur
u
g’ > ür
i
γ;
7.Q fonemasining g’ ga o’tishi:taro
q
> tāra
γ,
picho
q
> pičā
γ;
8.V fonemasining p va f ga o’tishi:duxo
v
ka > düxä
p
kä, farmatse
v
t > färmäse
f
t;
9.G fonemasining y ga o’tishi: i
g
na> i
j
nä, tu
g
ma > tü
j
mä;
10.Reduksiya hodisasi kuzatilgan(so’z oxirida kelgan qator undoshning biri talaffuz
qilinmasligi): g’ish
t
>
γï
š, shif
t
> šip, darax
t
>däräx;
11.S fonemasining ch ga o’tishi:
s
och >
č
āč;
12.H fonemasining qattiqlashishi va buning ta’sirida q ga o’tishi: de
h
qon > de
q
qān.
Ba’zi hollarda o’zbek tilidagi so’zlar har bir sohada, kasb-hunar egasida
turlicha ma’noda qo’llanilishi mumkin.Masalan, operatsiya so’zi pochta, telegraf
xodimlarida xat-xabarlarni va umuman aloqa ishini tezlatib oluvchi va boshqaruvchi
ma’nosida, harbiy xodimlarda bir joyni yoki chegarani qurol kuchi bilan bosib olish
yoki ishg’ol qilish ma’nosida, jamoat tartibi va davlat xavfsizligi xodimlarida esa
ushbu sohaga tegishli ma’lum bir ishni tezlik bilan hal qiluvchi kishi va guruh
ma’nosida qo’llaniladi. Tibbiyot xodimlari operatsiya so’zidan biror jarohatni yoki
ichki kasallikni jarrohlik asbobi yordami bilan yorib, ulardan kasallik illatini chiqarib
tashlash va kishi tanasini sog’aytirish ma’nolarini tushunadilar.
Kasb-hunar terminlarining yasalishida affiksatsiya faol usuldir. Umum
o’zbek tili doirasida mavjud bo’lgan so’z yasovchi qo’shimchalarning aksariyati
3
Nazar Rajabov. O’zbek shevashunosligi.Toshkent. “O’qituvchi” 1996.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
300
terminlarning yasalishiga ham munosib hissa qo’shadi.Bular quyidagilar: - či, -gär, -
käš, - kār, -tärāš, - päz, -bāf, -mänd, -bāz, -pürüš.
- či: näjči, tejirmānči, sürnäjči
- kār: sājipkār
-gär: sāvdagär
-käš: pilläkäš
-tärāš: qalämtärāš
-päz: sāmsapäz
-bāf: šājïbāf
-mänd: äjälmänd
-bāz: mārbāz
-pürüš: čitpürüš
Shuningdek, e’tibor beradigan bo’lsak, shevalarda kasb-hunar leksikalaridan
ayrimlari iboralar tarkibida birlashib ketgan. Ibora -1)frazeologik termin, 2)o’ziga xos
uslubiy ,dialektal va boshqa xusisiyatiga eha bo’lgan so’z, so’z birikmasi va shu
kabilarning umumiy nomi.
Jumladan,
ipidän ijnäsigäčä – batafsil, to’lig’icha;
ӧtkänniŋ ӧräγïni, ketkänniŋ kätmänini qojmäs – xarakteri yengil bolalarga
nisbatan;
4
A.Hojiyev. Tilshunoslik terminlarining izohli lig’ati. Toshkent. “O’zbekiston milliy entsiklopediyasi”davlat ilmiy
nashriyoti.40b
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
301
bӧzčiniŋ mākisidek qatnämāq – chaqirsa, chaqirmasa, tez-tez kelmoq;
temirni qïziγïda bāsmāq – ishni o’z vaqtida bajarmoq;
tejirmānγa tüšsä, pitin čiqadigän – har qanday vaziyatdan eson-omon chiqmoq,
qutilmoq kabi iboralar xalqimiz orasida iste’molda.
Xulosam shuki, o’zbek tili shevalarining kasb-hunar doirasida qo’llanilishi
– bu tilning hayotiy kuchi, xalq bilan uyg’unligi va amaliy funksiyasining yaqqol
ifodasidir. Har bir mintaqada o’z tili imkoniyatlaridan kelib chiqib, muloqotda
foydalaniladigan til birliklari nafaqat insonlar bilan qilinadigan oddiy munosabatni
qulaylashtiradi, balki madaniy meros va tarixiy jarayonlarni, o’tmish ajdodlarimiz
tilini bizgacha yetkazib kelishda muhim ahamiyatga ega.Ko’pchilik dialektologiyani
o’rganish bizga nima beradi deb ikkilanib qolishadi. To’g’ri hozirda deyarli ko’p kishi
shevalarda gapirmaydi. Bunga sabab ijtimoiy muhit.Ammo biz bilmaydigan chekka-
chekka joylarda hozir ham to’liq faqat shevada gapiradigan insonlar topiladi. Shevani
tadqiq etish va o’rganish bizda ham sun'iy intellektlarga mahalliy aholi tilini
kirgizishga katta imkoniyat yaratishi bilan birga insoniyatning og’irini yengil qiladi.
Agar sheva o’rganilmasa, adabiy tilda so’zlovchilar bilan shevada so’zlovchilar
jamiyatda ikkiga ajralib qoladi garchi yurt, millat, til bir bo’lsa-da.Shuningdek,
tilimizning o’lik tillar qatoriga kirishi tezlashadi, chunki tilning boyishiga zamin
yaratadigan uch yo’lning biri ayan shevalardan so’z olish ekanligi barchamizga
ma’lum.Demak, ushbu maqolada keltirilgan tahlillar shuni ko’rsatadiki, o’zbek
shevasini o’rganish, ayniqsa barcha soha doirasidagi ifodalanishini tahlil qilish
tilimizning boyliklarini kashf qilishda muhim qadamlardan hisoblanadi.Bu esa o’z
navbatida milliy tilning rivoji, saqlanishi va kelajak avlodlarga to’laqonli
yetkazilishiga xizmat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
302
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.A.Hojiyev. Tilshunoslik terminlarining izohli lig’ati. Toshkent. “O’zbekiston
milliy entsiklopediyasi”davlat ilmiy nashriyoti.40b
2. B.To’ychiboyev va B.Hasanov. O’zbek dialektologiyasi.Toshkent. Abdulla
Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti.2004.4b.
3. Fayziyeva Xadicha. O’zbek dialektologiyasi. Termiz. “Kitob nashr”.
2024.20b.
4. Nazar Rajabov. O’zbek shevashunosligi.Toshkent. “O’qituvchi” 1996.
5.https://arxiv.dialect.uz
6.https://dialectcorpora.uz
