https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
289
YURAK YETISHMOVCHILIGI
Bolqiyeva Fotima Ibragimovna,
Umarov O`ktam Tovbayevich,
Toshniyozova Manzura Daniyorovna
Do`stlik Abu Ali ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada yurak yetishmovchiligi kasalligining
etiologiyasi, patogenezi, klinik belgilari va davolash usullari haqida batafsil
ma’lumot berilgan. Muallif yurak yetishmovchiligining asosiy sabablari sifatida
gipertoniya, yurak ishemik kasalligi hamda miokard infarktini ko‘rsatadi.
Shuningdek, kasallikni erta tashxislash va zamonaviy davo usullarining
samaradorligi tahlil qilingan. Maqola kardiologiya sohasi mutaxassislari va
tibbiyot yo‘nalishidagi talabalarga mo‘ljallangan bo‘lib, yurak yetishmovchiligi
bo‘yicha amaliy va nazariy bilimlarni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Yurak yetishmovchiligi, kardiomiyopatiya, dispnoe, shish
sistolik disfunksiya, diastolik disfunksiya, taxikardiya, tashxis, exokardiografiya,
davolash usullari
Yurak yetishmovchiligi
— bu yurak mushaklarining organizmning
metabolik ehtiyojlarini ta'minlash uchun zarur bo‘lgan miqdorda qon pompalay
olmaslik holatidir. Bu sindrom ko‘plab yurak kasalliklarining oxirgi bosqichi
sifatida yuzaga keladi va jiddiy nogironlik hamda o‘lim xavfi bilan kechadi. Ushbu
maqolada yurak yetishmovchiligining sabablari, klinik belgilari, tashxislash
usullari va zamonaviy davolash yo‘llari tahlil qilinadi.
Etiologiyasi va rivojlanish sabablari
Yurak yetishmovchiligining asosiy sabablari quyidagilardan iborat:
•
Ishemik yurak kasalligi
– yurak mushagiga kislorod yetishmovchiligi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
290
•
Gipertenziya (qon bosimining doimiy yuqoriligi)
– yurakning zo‘riqishiga
olib keladi;
•
Miokard infarkti
– yurak mushaklarining bir qismi nekrozga uchrashi;
•
Yurakning
tug‘ma
va
orttirilgan
nuqsonlari
,
miokardit,
kardiomiopatiyalar.
Patogenezi
Yurak yetishmovchiligida yurakning qisqarish (sistolik) yoki to‘lish (diastolik)
funksiyasi buziladi. Natijada periferik to‘qimalar va organlarga qon yetkazib
berilishi kamayadi. Bu holat nafaqat yurak, balki buyrak, o‘pka va boshqa hayotiy
a'zolarning faoliyatiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi.
Klinik belgilari
Yurak yetishmovchiligining belgilari yurakning qaysi qismi (chap yoki o‘ng
qorincha) ko‘proq zararlanganiga bog‘liq holda turlicha bo‘ladi. Klinik
belgilarning ko‘pi umumiy (yani ikkala tomondan), lekin ayrimlari faqat chap yoki
o‘ng yurak yetishmovchiligida ko‘proq uchraydi.
1. Nafas qisishi (dispnoe)
Sababi
: O‘pka qon tomirlarida bosim oshishi va suyuqlik yig‘ilishi.
Namoyon bo‘lishi
:
•
Jismoniy faollikda yoki tez yurishda paydo bo‘ladi.
•
Og‘ir holatlarda — dam olayotganda ham (yotgan holatda) kuzatiladi.
•
Ortropnoe
— bemor yotganda nafas qisishi kuchayib, o‘tirgan holatda
yengillashadi.
•
Paroksizmal tungi dispnoe
— bemor tunda birdan uyg‘onib, nafas
yetmasligidan qiynaladi.
2. Tez charchash va zaiflik
Sababi
: Tana to‘qimalariga kislorod yetishmovchiligi va yurak chiqish hajmining
kamayishi.
Namoyon bo‘lishi
:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
291
•
Engil jismoniy harakatlar (masalan, zinadan chiqish) ham charchoqqa olib
keladi.
•
Bemor tez-tez dam olishga ehtiyoj sezadi.
3. Oyoqlarda va to‘qimalarda shishlar (ödem)
Sababi
: O‘ng qorinchaning yetarli darajada qon pompalay olmasligi natijasida
vena tizimida dimlanish.
Namoyon bo‘lishi
:
•
Avval tovon va boldir sohasida shishlar paydo bo‘ladi.
•
Kechqurun kuchayadi, ertalab esa kamayishi mumkin.
•
Og‘ir holatlarda shish qorinda (askit), jinsiy a’zolarda va bel sohasida ham
yuzaga keladi
4. Yurak urishining tezlashuvi (taxikardiya)
Sababi
: Yurakning yetishmovchiligi fonida qon aylanishni ushlab turish uchun
yurak tez urishga majbur bo‘ladi.
Namoyon bo‘lishi
:
•
Yurak urishi tez-tez seziladi (≥100 urish/min).
•
Ba'zida yurak urishi notekis (aritmiyalar) bo‘lishi mumkin.
5. Yo‘tal va bo‘g‘ilish hissi
Sababi
: O‘pkada suyuqlik to‘planishi (o‘pka dimlanishi).
Namoyon bo‘lishi
:
•
Quruq yoki oz miqdorda balg‘amli yo‘tal.
•
Tunda kuchayadi.
•
Og‘ir holatlarda — qonni balg‘amda ko‘rish (o‘pkadan qon ketishi).
6. Ishtahaning yo‘qolishi, ko‘ngil aynishi, qorin dam bo‘lishi
Sababi
: Jigar va ovqat hazm qilish tizimlarida qon dimlanishi.
Namoyon bo‘lishi
:
•
Ovqatga ishtaha yo‘qligi.
•
Ko‘ngil aynishi, og‘irlik hissi, ba'zida ich ketishi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
292
7. Sianoz (ko‘karish)
Sababi
: To‘qimalarda kislorod yetishmasligi.
Namoyon bo‘lishi
:
•
Lablar, tirnoq osti, quloq uchi va burun uchida ko‘karish.
8. O‘pka siqilishi va og‘riq
Sababi
: O‘pka plevrasida suyuqlik yig‘ilishi (plevral effuziya).
Namoyon bo‘lishi
:
•
Nafas olishda o‘pka sohasida og‘riq.
•
Nafasning yuzaki va tez-tez bo‘lishi.
9. Ongning chalkashishi va uyquchanlik
Sababi
: Miya qon ta’minotining kamayishi.
Namoyon bo‘lishi
:
•
Kognitiv funksiyalarda pasayish.
•
Diqqatni jamlay olmaslik, unutuvchanlik.
Tashxislash
Yurak yetishmovchiligi tashxisi quyidagi usullar orqali aniqlanadi:
•
Klinik ko‘rik va bemor shikoyatlari asosida;
•
Elektrokardiografiya (EKG);
•
Exokardiografiya (ultratovush tekshiruvi);
•
Qon tahlillari, shu jumladan natriyuretik peptidlar darajasini aniqlash.
Davolash
Yurak yetishmovchiligi davosi murakkab bo‘lib, dori vositalari bilan birga hayot
tarzini o‘zgartirish ham muhim rol o‘ynaydi. Asosiy dori vositalar:
•
ACE-ingibitorlar va ARB (angiotenzin reseptorlari blokatorlari);
•
Beta-blokatorlar;
•
Diuretiklar (suyuqlikni chiqaruvchi);
•
Aldosteron antagonistlari;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
293
•
Qattiq hollarda yurak stimulyatorlari yoki jarrohlik aralashuvi (masalan,
transplantatsiya) talab qilinishi mumkin.
Xulosa
Yurak yetishmovchiligi zamonaviy tibbiyotda eng dolzarb muammolardan biridir.
Kasallikni erta tashxislash va davolash natijalari bemorning umrini uzaytirish va
hayot sifatini yaxshilashda muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun kasallik xavfi
yuqori bo‘lgan shaxslarni muntazam ravishda tibbiy tekshiruvlardan o‘tkazish va
profilaktik choralarni ko‘rish zarur.
REFERENCES:
1.
Braunwald, E. (2019). Braunwald's Heart Disease: A Textbook of
Cardiovascular Medicine (11th ed.). Elsevier.
2.
Ponikowski, P., et al. (2016). 2016 ESC Guidelines for the diagnosis and
treatment of acute and chronic heart failure. European Heart Journal, 37(27),
2129–2200.
3.
Yancy, C. W., et al. (2017). 2017 ACC/AHA/HFSA Focused Update of the
2013 ACCF/AHA Guideline for the Management of Heart Failure. Journal
of the American College of Cardiology, 70(6), 776–803.
4.
McMurray, J. J. V., & Pfeffer, M. A. (2005). Heart failure. The Lancet,
365(9474), 1877–1889.
5.
Kumar, P., & Clark, M. (2020). Kumar and Clark’s Clinical Medicine (10th
ed.). Elsevier.
6.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги. (2021).
Kardiologiyada klinik protokollar. Тошкент: Давлат тиббиёт нашри.
7.
Nieminen, M. S., et al. (2006). EuroHeart Failure Survey II (EHFS II): a
survey on hospitalized acute heart failure patients. European Heart Journal,
27(22), 2725–2736.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
294
8.
Harrison, T. R. (2018). Harrison's Principles of Internal Medicine (20th ed.).
McGraw-Hill Education.
9.
Bozkurt, B., et al. (2021). Universal definition and classification of heart
failure: A report of the Heart Failure Society of America, Heart Failure
Association, and Japanese Heart Failure Society. JACC: Heart Failure, 9(3),
222–235.
10.
Turakulov, Y. T. (2019). Ichki kasalliklar: Kardiologiya asoslari. Toshkent:
Tibbiyot nashriyoti.
