https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
128
YANGILANAYOTGAN O’ZBEKISTONDA GENDER
TENGLIKNING HUQUQIY ASOSLARI
Tojiboyeva Mahzuna Ravshanovna
Jizzax davlat pedagogika universiteti Xorijiy til va adabiyoti: nemis tili
fakulteti 1-kurs 761-24-guruh talabasi
tojiboyevamuhsina2701@gmail.com
Tel: +998 93 247 27 01
Annotatsiya: Mazkur maqolada gender tengligi tushunchasi va uning
mohiyati, tarixda o’rni qay darajada bo’lganligi. Shuningdek, gender tenglikni
ta’minlash orqali qo’lga kiritiladigan bir nechta imkoniyatlar va masalalar tahlil
qilinadi.
Kalit so’zlar: gender, jins, tarix, imkoniyatlar, erkak va ayol huquqlari, yangi
O’zbekiston, ayol.
Аннотация: В данной статье рассматривается понятие гендерного
равенства и его сущность, в какой степени оно имеет место в истории.
Также анализируются некоторые возможности и проблемы, которые
можно получить путем обеспечения гендерного равенства.
Ключевые слова: гендер, пол, история, возможности, права мужчины
и женщины, новый Узбекистан, женщина.
Abstract: In this article, the concept of gender equality and its essence, to
what extent it has a place in history. Also, several opportunities and issues to be
gained by ensuring gender equality are analyzed.
Key words: gender, sex, history, opportunities, male and female rights, new
Uzbekistan, woman.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
129
Kirish
Hozirgi kunda davlatlar rivojlanishida alohida e’tiborga olingan masalalar
sirasiga jamiyat, davlat, ta’lim, oila tuzilmalarida gender tenglik masalasiga
alohida e’tibor qaratilomqda. Ushbu tushuncha tadqiqotlar maydoniga o’tgan
asrning 70-yillarida kirib kelgan. Gender tenglik tushunchasiga olimlar turli xil
nazariyalarni aytib o’tishgan. Masalan, bular qatoriga V.Fon.Gumbold,
A.A.Potebnya, D.Lakoff, L.Push kabilar taniqli olimlarni keltirishimiz mumkin.
Gender tenglik masalasi yuzasidan turlicha tadqiq qilishgan o’zbek olimlaridan;
Sh. Raxmatullayev, A.E.Mamatov, P/U/Bakirov, M.K.Xoliqova, K.D.To’xtayeva
va boshqalar. Ba’zi tadqiqotchilarning fikriga ko’ra, gender tengligi – bu patriaxal
tizimidan keying ijtimoi-jinsiy munosabatlarning keying bosqichi. Ba’zilarning
fikricha esa, gender tenglik bu erkak va ayollarning teng huquqligi.
Gender tenglik
(lotincha parties-tenglik) – muvozanatli, ya’ni, hayotnning barcha sohalarida
(siyosiy, iqtisodiy va ijtimoi) hokimiyat va qarorlar qabul qilishda erkaklar va
ayollarning bir xil, teng ishtiroki, jinslar o’rtasidagi tengligi hisoblanadi.
Mamlakatimizda so’nggi yillarda gender tenglik tamoyilini jamiyatga singdish
bilan bog’liq ko’pgina islohotlar va qonunlar joriy qilinmoqda. Masalan,
O’zbeksiton Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2020-yil 23-sentabr kun
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambelyasining 75-yubley sessiyasida
o’zbek tilida so’zlgan nutqida O’zbekistonni siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy
modernatzsiya qilishning ustuvor yo’nalislarini ko’rsatib, gender tenglik
masalasiga alohida to’xtalganlar. Nutqlarida; “Biz uchun gender tenglik siyosati
ustuvor masalaga aylandi. Xotin-qizlarning davlat boshqaruvidagi o’rni tobora
kuchaymoqda. Yangi Parlamentimizda ayol deputatlar soni ikki barobarga
ko’paydi”
deb e’tirof etadilar. O’zbekiston respublikasi joriy Konstitutsiyasining
58-moddasida ham gender tenglik masalasiga to’xtalib o’tilgan. Unga ko’ra;
1
O’zbekiston Respublikasi Gazeta.uz sayti
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
130
Xotin-qizlar va erkaklar teng huquqlidirlar.Davlat xotin-qizlar va erkaklarga
jamiyat hamda davlat ishlarini boshqarishda, shuningdek jamiyat va davlat
hayotining boshqa sohalarida teng huquq va imkoniyatlarni ta’minlaydi
. Bundan
tashqari gender so’zining o’ziga ham ta’rifa bersak;
“gender” so’zi inglizcha “gender:, lotincha “gnus” so’zlaridan olingan bo’lib,
“zot, jins, kelib chiqish” ma’nosini anglatadi.
gender — xotin-qizlar va erkaklar o‘rtasidagi munosabatlarning jamiyat
hayoti va faoliyatining barcha sohalarida, shu jumladan siyosat, iqtisodiyot, huquq,
mafkura va madaniyat, ta’lim hamda ilm-fan sohalarida namoyon bo‘ladigan
ijtimoiy jihati
. Agarda biologik jins insonlarni ayol va erkaklarga ajratadigan
bo’lsa, gender esa ayol va erkaklarning jamiyatdagi o’rnini ajratishga qaratilgan.
Jamiyatda har bir ayol va erkakning o’z o’rnini topishi, shuningdek, davlat
boshqarishda va siyosat ishlarida ayollarning ham o’rni, huquqlari ta’minlanishi
gender tenglikning asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi.Shu o’rinda O’zbekiston
respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev.M 2019-yil iyun oyida Oliy Majlis
Senatida; “Meni kishilarimizning ongida paydo bo’layotgan stereopit ko’p
o’ylantiradi. Odatda biz ayolni, avvalamobor, ona, oila qo’rg’oning qo’riqchisi
sifatida hurmat qilamiz. Bu, shubhasiz, to’g’ri. Ammo bugun har bir ayol oddiy
kuzatuvchi emas, balki mamalkatda amalga oshirilayotgan demokratik
o’zgarishlarning faol va tashabbuskor ishtirokchisi ham bo’lishi kerak!”
- deb
dav’at qilgan nutqini eslamog’imiz lozim.
Ayol-jamiyatning ko’zgusidir. O’tgan davrlarda, faqat erkaklar har
tomonlama ustun hisoblanishgan, biroq hozirgi kunga kelib ayollar ham erkaklar
bilan teng mavqeydadir. Ayollarni kamsitishga, ularning huquqlaridan mahrum
2
O’zbekison Respublikasi Konstitutsiyasi 01.05.2023 https://lex.uz/docs/
-6445145
3
O’zbekiston Respublikasi xotin
-
qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to’g’risidagi
qonun 03.09.2019 https://lex.uz/docs/-4494849
4
Shavkat Mirziyoyev 2019-yil 21-iyun oyida Oliy Majlis Senatining yigirmanchi yalpi majlisidagi nutqi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
131
qilishga hech kimning haqqi yo’qdir va bu qonun nazorati ostidadir. Bilamizki,
ayollar oldin siyosiy huquqlarga ega bo’lishmagan ular davlat ishlarini bevosita
boshqarishga o’z hissalarini qo’sha olishmagan. Ammo, hozir unday emas.
Ayollarning siyosiy huquqlarini ta’minlash maqsadida. 28.12.1997 yilda
Ayollarning siyosiy huquqlari to’g’risida konvensiya joriy qilingan. Ushbu
konvensiyaning 2-moddasiga e’tibor qarataylik;
Ayollar erkaklar bilan teng sharoitlarda, hech qanday kamsitishlarsiz, milliy
qonunchilikda belgilangan tartibda barcha davlat va jamoat xizmati lavozimlarini
egallash va ularni amalga oshirish huquqiga ega.
ishlayotgan davlat va jamoat xizmati lavozimlarini egallash huquqiga ega ekanlar.
Agar hozirni o’tmish bilan solishtirsa yer bilan osmonchalik farqi borligiga amin
bo’lamiz. Oldinlari, ayollarning huquq va erkinliklarini ta’minlash to’g’risida hech
qanday qonunlarimiz bo’lmagan. Ayollar faqat past tabaqada ko’rilgan. Hatto
bilamizki, ayollar ta’lim muassasalarida ilm olish, ishlash kabi huquqlaridan
foydalanishga jur’at topa olishmgan. Aslida, bu huquqlar ya’ni gender tenglik
avvaldan mavjud bo’lgan. Buni Islom ta’limotida ko’rishimiz mumkin. Qur’oni
karimning “Tavba” surasida “Mo’minlar va mo’minalar bir-birlariga do’stdirlar:
(odamlarni) yaxshilikka buyuradilar, yomonlikdan qaytaradilar”
. Bundan
tashqari, Islom shariatida Alloh taoloning kalomida ilm talab qilish
musulmonlarning erkagu ayoliga tegishli ekanligini ko’rishimiz mumkin. To’g’ri
bu yerda aniq gender tenglik mavjud degan jumlanlarni ko’rmadik, biroq shu
mavzuga olib boradigan suralardir. Ya’ni Islomda ayollarga har doim hurmt
ko’rsatilgan va ta’lim olish burchi berilgan. Hindistonda juda xunuk holat hukm
surgan. Agar erkak kishi vafot etsa, xotini tiriklayin eriga qo’shib kuydirilgan.
Qadimgi Xitoyda esa, qiz bolaning tug’ilishi falokat sifatida e’tirof etilgan.
Tarixlardan ko’rishimiz mumkinki, erkaklar tug’ilsa shodlik qizlar tu’ilsa esa
5
Ayollarning siyosiy huquqlari to'g'risida konvensiya 28.12.1997 https://lex.uz/docs/-2690835
6
Qur’oni karim “Tavba surasi” 71
-
oyat. “Hilol nashr”, 2017
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
132
azalik ochilgan. Hatto, qiz farzandni dunyoga keltirgan onani qizi bilan o’ldirib
yuborilgan holatlar ham tariximizda mavjud bo’lgan. Shu o’rinda Antifontning o’z
asarlarida qo’llagan jumlasini yodga olaylik;
“Tabiat barchani: ayollarni ham, erkaklarni ham teng qilib yaratadi,
lekin odamlar insonlarni tengsiz holatga soluvchi qonunlarni ishlab
chiqishadi.”
Hozirda yangilanayotgan O’zbekistonda davlatimiz tomonidan kelajagimiz
tayanchi bo’lgan yosh avlodni tarbiyasi bilan mashg’ul bo’lgan onalar va barcha
xotin qizlarni ishlab chiqarish jarayonida himoyalashga qaratilgan ulkan ijtimoiy
dasturlar va tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, “ayollarni ijtimoiy
himoyalash”, “nogironlarni mehnatga qyatarish” davlat dasturlarining ro’yobga
chiqarila boshlanishi bilan bir necha minglab ish joylari sog’lomlashuviga, qulay
va xavfsiz mehnat sharoitlari yaratilishiga erishildi. Masalan, 2019-yil 7-martda
qabul qilingan “Xotin-qizlarning huquq kafolatlarini yanada kechaytirish va
tadbirkorlik faoliyatini qo’llab-quvvatlashga oid chora-tadbirlar” to’g’risidagi
qonun. Bundan tashqari ayollarni siyosiy huquqlarini ta’minlash maqsadida
deklaratsiyalar joriy qilingan. Shuningdek, temir daftarchasi, Zulfiya mukofoti
kabi bir qancha imkoniyatlar va sharoitlar yaratib berilgan. Bizning mamlakatda
gender tenglikni ta’minlash har doim muhim masalalarimizdan bir bo’lib kelgan va
hamon shunday davom etmoqda. Xotin va qizlarimiz borligi sabali biz mavjudmiz,
ular tufayli mamlakatimiz yuksalmoqda va albatta bu cheksiz mukofotlarga
arziydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’zbeksiton Respublikasi Konstitutsiyasi
2.
O’zbekiston Respublikasi Gazeta.uz sayti
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
133
3.
O’zbekiston Respublikasi xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda
imkoniyatlar kafolatlari to’g’risida gi qonun
4.
Shavkat Mirziyoyev 2019-yil 21-iyun oyida Oliy Majlis Senatining
yigirmanchi yapi majlisidagi nutqi
5.
Ayollarning siyosiy huquqlari to’g’risidagi konvensiya 28.12.1997
6.
Qur’oni karim “Tavba surasi” 71-oyat “Hilol nashriyot”, 2017
