https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
93
ISLOMIY TA’LIMOTDA OTA-ONAGA EHTIROM KO’RSATISH
MASALASI
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalari
Universiteti Samarqand filiali 1-bosqich talabasi
Sharifjonova Durdona
Ilmiy rahbar: Samadov Xurshid
Elektron pochta:
durdonasharifjonova7@gmail.com
Annotatsiya: Mazkur maqolada Islom dini ta’limotlarida ota-onaga hurmat
ko‘rsatishning ahamiyati yoritiladi. Qur’oni karim oyatlari va Payg‘ambar
Muhammad (s.a.v.)ning hadislariga tayanib, ota-onaning oiladagi va jamiyatdagi
o‘rni, ularga nisbatan ehtiromning diniy va axloqiy jihatlari tahlil qilinadi.
Shuningdek, zamonaviy davrda ota-onaga bo‘lgan munosabatning o‘zgarishi va
Islomiy qadriyatlar asosida bu munosabatni mustahkamlash yo‘llari ko‘rib
chiqiladi.
Аннотация: В данной статье рассматривается значение почитания
родителей в исламе. На основе аятов Корана и хадисов пророка Мухаммада
(мир ему и благословение) анализируется положение родителей в семье и
обществе, а также религиозные и нравственные аспекты уважения к ним.
Кроме того, обсуждаются изменения отношения к родителям в
современном обществе и пути укрепления этих отношений на основе
исламских ценностей
Abstract: This article explores the significance of honoring parents in Islamic
teachings. Based on the verses of the Holy Qur’an and the sayings of Prophet
Muhammad (peace be upon him), it analyzes the role of parents in the family and
society, as well as the religious and ethical aspects of showing respect to them. The
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
94
paper also discusses changes in attitudes toward parents in the modern era and
offers ways to reinforce these values based on Islamic principles.
Kalit so‘zlar: Islom, ota-ona, hurmat, Qur’on, hadis, oilaviy qadriyatlar,
islomiy axloq, ota-onaning huquqlari.
Ota-onaga hurmat ko‘rsatish, ularni e’zozlash va xizmat qilish nafaqat
ijtimoiy odob-axloqning talabi, balki ilohiy buyruq sifatida Islom dinida muhim
o‘rin egallaydi. Islom insonning Alloh bilan munosabatini mustahkamlash bilan bir
qatorda, uning jamiyat va oiladagi o‘rnini ham tartibga soladi. Shunday o‘rinda eng
avvalo, ota-onaga bo‘lgan munosabat alohida ta’kidlanadi. Alloh taolo Qur’onda
bandalarini Uning yagonaligini tan olish bilan bir qatorda, ota-onaga yaxshilik
qilishga buyurgan. Bu esa Islomda ota-onaga ehtirom ko‘rsatish naqadar muqaddas
ekani va bu masala e’tiqod darajasiga ko‘tarilganini anglatadi. Ushbu maqolada
ota-onaga ehtiromning diniy asoslari, tarixiy va axloqiy talqini hamda bugungi
kundagi dolzarbligi tahlil etiladi. Qur’oni karimda bir necha oyatda Alloh taolo ota-
onaga nisbatan yuksak hurmat ko‘rsatishni buyuradi. Xususan,
Isro surasi
ning 23-
oyatida shunday deyilgan:“Parvardigoring faqat O‘ziga ibodat qilishni va ota-
onaga yaxshilik qilishni amr etdi. Agar ulardan biri yoki ikkalasi qarilik chog‘ida
sening yoningda bo‘lsa, ularga hatto ‘uf’ demagin va ularni koyima, balki ularga
go‘zal so‘z ayt.”Bu oyat ota-onaning holatidan qat’i nazar, ularga yumshoqlik,
hurmat va mehr-muhabbat bilan muomala qilish farz ekanini ko‘rsatadi. Ayniqsa,
qarilik chog‘ida ularga g‘amxo‘rlik qilish, ularni ranjitmaslik eng muhim
vazifalardan sanaladi.
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)
hayotlari davomida ota-onaga
ehtirom ko‘rsatishning eng chiroyli namunalarini berganlar. Ul zot:“Allohning
roziligi
ota-onaning
roziligidadir, Allohning g‘azabi esa ota-onaning
g‘azabidadir,” — deb marhamat qilganlar (Imom Termiziy rivoyati).Bu hadis
insonning Alloh bilan aloqasini bevosita ota-onaga bo‘lgan munosabat bilan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
95
bog‘laydi. Shuningdek, ota-onaning duo va roziligi farzandning dunyo va
oxiratidagi najoti uchun asosiy omillardan biri hisoblanadi.> “Allohning roziligi
ota-onaning roziligidadir, Allohning g‘azabi esa ota-onaning g‘azabidadir.”(Imom
Termiziy, “Birr va Sila” kitobi, 3-bob, 1899-hadis). Islom tarixida ota-onaga
hurmatning yuksak darajada namoyon bo‘lgan ko‘plab misollari mavjud. Masalan,
tobeinlardan biri bo‘lgan Uvays al-Qarni onasiga bo‘lgan sadoqati sababli
Payg‘ambarimiz (s.a.v.) tomonidan alohida e’tirof etilgan. Uvays al-Qarni
onasining roziligi tufayli hatto Payg‘ambarning sahobalariga ham duo qilish
sharafiga muyassar bo‘lgan.Bu kabi misollar Islom tarixida ota-onaga bo‘lgan
ehtirom nafaqat amaliy, balki ruhiy poklik va ma’naviy yuksalishning garovi
sifatida qaralganini ko‘rsatadi.> “Kim ota-onasiga yaxshilik qilsa, Alloh unga
rizqini keng qiladi va umrini uzun qiladi.”
(Imom Ahmad, Musnad, 5/147).
Bugungi kunda texnologik taraqqiyot va ijtimoiy o‘zgarishlar insonlar
o‘rtasidagi munosabatlarga, xususan, oila muhitiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
Ayrim hollarda, ota-onaning jamiyatdagi nufuzi pasayib, farzandlar orasida ular
bilan aloqalar zaiflashmoqda. Islomiy ta’limotlar esa bu jarayonga qarshi
muvozanatli yondashuvni taklif etadi.Diniy qadriyatlarni targ‘ib qilish, yosh
avlodga ota-onaga hurmat, sabr, vafodorlik kabi fazilatlarni o‘rgatish orqali oilaviy
rishtalarni mustahkamlash mumkin. Bu esa jamiyat barqarorligining muhim
omillaridan biridir.
Islom dini oilaviy hayotni jamiyatning asosi deb biladi. Oila – inson
tarbiyasining birinchi va eng muhim maskani, ota-ona esa farzand uchun ilk
murabbiylardir. Qur’oni karim va sunnatga asoslangan ta’limotlarda ota-onaning
farzand tarbiyasidagi mas’uliyati alohida o‘rinda turadi. Tarbiyaning asosiy
jihatlari – e’tiqod, axloq, muomala madaniyati, halollik, mehnatsevarlik va
jamiyatga foydali shaxs bo‘lish kabi fazilatlarni shakllantirishdir.Qur’oni karimda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
96
Alloh taolo shunday deydi:> “Ey mo‘minlar! O‘zlaringizni va oilalaringizni do‘zax
o‘tidan saqlang...(Tahrim surasi, 6-oyat). Bu oyat ota-onaning asosiy burchlaridan
biri – farzandlariga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatish, ularni ma’naviy va axloqiy jihatdan
tarbiyalash kerakligini anglatadi. Ulamolar bu oyatni sharhlab, farzandga diniy
bilim berish, halol-haromni o‘rgatish, axloqiy odoblarni singdirish ota-onaning
zimmasidagi muqaddas vazifa ekanini ta’kidlaydilar.
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) marhamat qiladilar:> “Farzandingizga
yaxshi ism qo‘ying, unga odob o‘rgating, balog‘atga yetganida yaxshi turmush
o‘rtog‘iga uylantiring.” (Bayhaqiy, Shu’ab al-Iman, 8298-hadis)Farzandga faqat
dunyoviy ta’minot bilan cheklanmasdan, uning ma’naviy kamoloti, ruhiy holati,
insoniy qadriyatlari bilan shug‘ullanish ota-onaning uzluksiz vazifasidir.
Ota-onaning tarbiyadagi amaliy roli shundaki:
*Ota-ona o‘zining odobi, halolligi, sabr-toqati, mehribonligi bilan farzandga
eng kuchli saboq beradi. Bola eshitganini emas, ko‘rganini ko‘proq takrorlaydi.
*Uyda mehr, adolat, ishonch va muloqot muhitini yaratish bolaning ruhiy
rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
*Farzand bilan suhbat qurish, uning muammolarini tinglash, unga samimiy
maslahat berish oilaviy bog‘liqlikni mustahkamlaydi.
*Qur’on o‘qitish, namozni o‘rgatish, hadislardan namunalar aytish orqali
farzandning qalbida Allohga bo‘lgan muhabbat uyg‘onadi.
Islom tarbiyasi vaqtinchalik emas, balki hayot davomida uzluksiz kechadigan
jarayondir. Farzandni din, axloq, ilm va jamiyat oldidagi mas’uliyat ruhida
tarbiyalagan ota-onalar – kelajak jamiyatining barqarorligini ta’minlovchi eng
katta hissadorlardir. Islom dinida ota-onaga ehtirom ko‘rsatish e’tiqod va ibodat
bilan barobar darajada qadrlanadi. Qur’on va hadislarda bu masalaga berilgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
97
yuksak e’tibor, ota-onaga hurmat ko‘rsatishni faqat insoniy burch emas, balki
ilohiy majburiyat sifatida baholaydi. Har bir musulmon ota-onasiga nisbatan
hurmat va xizmatni eng oliy burch deb bilmog‘i lozim. Zamonaviy hayotda ushbu
qadriyatlarni qayta tiklash va yoshlarga yetkazish esa jamiyatimizning ma’naviy
sog‘lomligi uchun zaruriy vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Qur’oni karim. Usmon Tohir tarjimasi. – Toshkent: Hilol-nashr, 2017. –
604 bet. (Isro surasi, 23-oyat; Luqmon surasi, 14-oyat).
2. Imom Buxoriy. Jome‘ as-Sahih. – Riyoz: Dar-us-Salam, 1997. – 2-jild. –
B. 893. (Kitob ar-Riqoq).
3. Imom Termiziy. Jome‘ as-Sahih. – Beyrut: Dar Ihya at-Turath al-‘Arabi,
2005. – 4-jild. – B. 1899. (Kitob al-Birr va Sila, 3-bob).
4. Imom Ahmad ibn Hanbal. Musnad Ahmad. – Qohira: Muassasa ar-Risala,
1995. – 5-jild. – B. 147.
5. Yoqubov, M. Islomiy axloq asoslari. – Toshkent: Ma’naviyat, 2016. – B.
35–46.
6. G‘afforov, Sh. Oila va tarbiya masalalari islomiy ta’limotda. – Toshkent:
Sharq, 2019. – B. 52–60.
