https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
88
ISLOMDA ILM VA MA’RIFATNING O‘RNI
Marhaboyev Bobomurod SHuxrat o’gli
Ilmiy rahbar: Samatov Hurshid O`lmosjonovich
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari unversiteti
Samarqand filiali
Annotatsiya. Islom dini, o'zining chuqur ma’naviy va axloqiy o‘zgarishlar
bilan birga, ilm va ma'rifatni inson hayotida markaziy o'rin tutadigan unsur
sifatida belgilaydi. Qur'on va hadislar, Islomning dastlabki asarlaridan tortib,
barcha asriy tafsirlar va fiqh ilmiga qadar ilmning o'rni va ahamiyati doimiy
ravishda ta'kidlangan. Bu maqolada Islomda ilm va ma'rifatning o'rni, ularning
insoniyat uchun qanchalik ahamiyatli ekanligi, va ilm olishning ijtimoiy va ruhiy
jihatlari haqida so'z boradi.
Kalit so’zlar: Ilm, islom, ma’rifat, Qur’oni karim, hadis.
Islom dini – bu nafaqat ibodat va axloqiy qadriyatlar tizimi, balki insonni
komillikka yetaklovchi, ilm va tafakkurni yuksak qadrlovchi ilohiy yo‘l-yo‘riqdir.
Dinning asosiy manbalari bo‘lgan Qur’oni karim va Payg‘ambarimiz Muhammad
(s.a.v.)ning hadislarida ilm olish, uni boshqalarga o‘rgatish va ilm bilan amal qilish
haqida juda ko‘p oyat va rivoyatlar mavjud. Islomda ilk tushgan oyat — "Iqro’
bismi rabbikallaziy xalaq..." (O‘qi, seni yaratgan Rabbing nomi bilan) —
insoniyatni bilim olish sari chorlagan buyuk da’vatdir. Bu haqiqat shundan dalolat
beradiki, Islom ilmsizlikni zulmat, ilmni esa nur deb biladi.Ilm va ma’rifat Islomda
faqat diniy bilimlar bilan cheklanmaydi. Dunyo ilmlarini, jumladan tabobat, fizika,
matematika, falsafa, astronomiya kabi sohalarni o‘rganish ham savobli amallardan
hisoblanadi. Musulmonlar tarixda o‘z davrining eng ilg‘or olimlari bo‘lgan. Ibn
Sino, Al-Xorazmiy, Al-Farg‘oniy, Al-Biruniy kabi buyuk siymolar ilm-fan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
89
taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shganlar. Bu esa shuni ko‘rsatadiki, Islom dini nafaqat
axloqiy, balki ilmiy taraqqiyotning ham asoschisi bo‘lgan.Bugungi kunda ham
zamonaviy dunyo oldida turgan ko‘plab muammolarni hal etishda Islomda targ‘ib
etilgan ilm va ma’rifatga intilish, aql va tafakkur bilan yondashish juda muhim
ahamiyat kasb etadi. Shu bois bu mavzuda Islomning ilmga bo‘lgan munosabati,
bilimning ijtimoiy hayotdagi o‘rni va musulmonlarning ilmiy merosini yoritib
berish dolzarb vazifalardan biridir.
Islomda ilm — nafaqat dunyoviy bilimlarni anglash, balki ruhiy va axloqiy
tozalikni, haqiqiy baxtni topishni o'z ichiga olgan muhim qadriyatdir. Qur'on va
hadisda ilm olish va o'rganishga bo'lgan alohida e'tibor bilan qaraladi.
Qur'oni Karimda "ilm" va "ma'rifat" so'zlari ko'plab joylarda tilga olinadi.
Ilmning ahamiyati, uning inson hayotidagi o'rni va unga bo'lgan talab, Qur'onda
quyidagi oyatlarda o'z aksini topgan:
"Allahtan qo'rqqanlar faqat olimlardir" (Fatr, 28)– Bu oyatda ilmli insonlarning
jamiyatdagi o'rni, ularga nisbatan hurmat va e'tibor yuqoriligi ta'kidlanadi. Ilmli
insonlar, Allohning buyukligiga nisbatan eng chuqur tushuncha va idrokka ega
bo'lishadi, shuning uchun ular ilohiy haqiqatlarni anglashda boshqa insonlardan
ustun keladilar.
"Bilganlar va bilmaganlar teng bo'ladimi?" (Zumar, 9) – Bu oyat ilmning
naqadar katta ahamiyatga ega ekanligini yana bir bor isbotlaydi. Bilim, insonni
dunyoda o'z yo'lini topishga yordam beradi va uning ma'naviy kamolotiga zamin
yaratadi.
Ma’lumki, har bir ishning ilmini bilish, uni oxiriga yetkazish va
mukammal
ado etishga asosiy omil bo’ladi. Mo’tabar manbalarda
mashoyixlarimiz: «Ilmning afzali hol ilmini bilmokdir»,- deb ta’kidlaganlar.
Bundan hamma ilmlarni o’rganish farz bo’lmasligini tushunish mumkin. Balki,
hozir bajarilishi lozim bo’lgan amalning ilmini bilmog’i insonga buyuriladi.[8 .2-
b].Hadislar ilm va ma'rifatni eng yuqori qadriyat sifatida ko'rsatadi.
Payg'ambarimiz Muhammad (s.a.v.) ilm olishni barcha musulmonlarga buyurgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
90
Ularning bir nechtasi quyidagicha: "Ilmni olish har bir musulmon erkak va
ayolning ustavidir." (Ibn Majah).Bu hadis ilm olishning ham erkak, ham ayol
uchun majburiyat ekanligini bildiradi. Bu, Islomda ilmning genderga qarab
ajratilmaganligi, har bir musulmonga ilm olish va ma'rifatga intilish huquqi
berilganligini ko'rsatadi "Ilm uchun yo'lni izlagan inson uchun jannatga yo'l oson
bo'ladi." (Muslim
)
. Bu hadis ilmga intilishni va ilm olishdagi sa'y-harakatni
rag'batlantiradi. Islomda ilm, nafaqat dunyoviy yaxshiliklarga, balki oxiratdagi
yuksak mukofotlarga olib boradi.
Islomda ilm faqatgina dunyoqarashni kengaytirish emas, balki insonni ma'naviy
jihatdan tozalashga, axloqiy yuksalishga, jamiyatda adolat va tinchlikni
ta'minlashga ham qaratilgan. Ilm olish orqali inson o'zini anglaydi, Allohga bo'lgan
muhabbatini va qiyomatdagi mas'uliyatini chuqurroq tushunadi. Shuning uchun,
ilm nafaqat dunyo manfaatlari uchun, balki insonning ruhiy qutulishi uchun ham
zarur. Islomda ilmning eng oliy maqsadi – axloqiy yuksalishdir. Ilmli insonning
vazifasi – o'z bilimlarini faqat o'z manfaatlari uchun emas, balki jamiyatning
yaxshilanishi va adolatli muhitni yaratish uchun ham ishlatishdir. Payg'ambarimiz
(s.a.v.) ilmning amaliy ahamiyatini ta'kidlab, uni faqat bilish bilan cheklanmasdan,
amalda qo'llashni ham buyurgan.
Hadislarda bilimli insonning amallari va axloqi qanday bo'lishi kerakligi haqida
ham ko'plab ta'limotlar mavjud. Ilm insonni so'zida va ishida halol qilishga, adolatli
va mehribon bo'lishga undaydi. Demak, Islomda ilm olish faqatgina nazariy
bilimlarni o'zlashtirishdan iborat emas, balki bu bilimlarni jamiyat hayotida
qo'llash, odamlar bilan to'g'ri munosabatda bo'lishni ham anglatadi.
Ilm nafaqat shaxsiy rivojlanish uchun, balki jamiyatning taraqqiyotida ham
asosiy o'rin tutadi. Islom ilmni insoniyatning umumiy manfaatlari uchun ishlatishni
buyuradi. Tarixda, Islom dini ilm-fan va madaniyat rivojiga katta hissa qo'shgan.
O'rta asrlarda, Islom olimlari, tabiiy fanlar, matematika, tibbiyot, astronomiya va
falsafa kabi sohalarda katta yutuqlarga erishganlar. Bu ilmiy yutuqlar o'sha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
91
davrdagi jamiyatning rivojiga bevosita ta'sir ko'rsatdi va ilmning ahamiyatini yana
bir bor isbotladi.
Islomda ilm olishning maqsadi nafaqat o'zining hayotini yaxshilash, balki
jamiyatning barqarorligini va adolatini ta'minlashdir. Olamni, uning tabiatini va
insoniyatni yaxshiroq tushunish orqali, Islom ilm-fan va ilmiy tadqiqotlar orqali
dunyo yuzidagi muammolarni hal qilishni rag'batlantiradi.
Islomda ilm, ma'rifat va ruhiy kamolot o'rtasidagi bog'liqlik ham juda kuchli.
Ilmga ega bo'lgan inson nafaqat dunyoda muvaffaqiyatga erishadi, balki uning
qalbi toza, qalbida Allohga bo'lgan muhabbat va shukronalik kuchayadi. Islomda
ilmning oxiratdagi mukofotlar bilan bog'liq ekanligini ko'rsatuvchi hadislar ham
mavjud:
"Kim ilm izlab bir yo'lda yo'l olsa, Alloh uni jannat yo'liga osonlashtiradi." (Sahih
Muslim).Bu hadis ilm olishning nafaqat dunyodagi foydalari, balki oxiratdagi
yuksalishi uchun ham ahamiyatli ekanligini anglatadi. Shuning uchun, ilm olish,
ma'naviyatni rivojlantirish va Allohga yaqinlashishning bir yo'li sifatida ko'riladi.
Islomda ilm va ma'rifatning o'rni beqiyosdir. Ilm, nafaqat dunyoviy hayotdagi
muvaffaqiyatga erishish, balki ma'naviy yuksalish va ruhiy kamolotga intilishning
asosiy vositasidir. Qur'on va hadislar ilmni olishning ahamiyatini qayta-qayta
ta'kidlab,
har
bir
musulmonning
ilmga
bo'lgan
mas'uliyatini
o'zida
mujassamlashtiradi. Ilm olish, Islomda nafaqat insonning o'zini yaxshilashi uchun,
balki jamiyatning taraqqiyoti, adolat va tinchlikni ta'minlash uchun ham zarur
bo'lgan muhim qadriyatdir. Ma'rifatning inson qalbiga ta'siri, uning Allohga
bo'lgan munosabati va ruhiy qutulishi uchun beqiyos ahamiyatga ega. Shuning
uchun, Islomda ilm, faqat dunyo hayotida emas, balki oxiratdagi baxtga ham
erishishning eng muhim vositasi sifatida qaraladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
92
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
1.
Qur’oni karim
– Abdulloh ibn Abbos tarjimasi va tafsiri.
2.
Imom Buxoriy.
Al-Jome’ as-sahih
– ishonchli hadislar to‘plami.
3.
Imom Muslim.
Sahih Muslim
– hadislar to‘plami.
4.
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf.
Tafsiri Hilol
– Qur’on oyatlari
tafsiri, ilm va ma’rifatga oid sharhlar.
5.
Abu Nasr Forobiy.
Aql va ilm haqida risolalar
– falsafa va ilmiy
tafakkurga oid fikrlar.
6.
Ibn Sino.
Donishnoma
(Kitob ush-shifo) – ilm-fan, tibbiyot va mantiqqa
oid asarlari.
7.
Islom ensiklopediyasi
– O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi nashriyoti
8.
Ilm olish sirlari
.Muqaddima.
