https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
82
HADISLARDA YAXSHI XULQNING O‘RNI.
Xamroqulova Zarina Mirzohid qizi
Muhhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkkent axborot texnologiyalari
unversiteti Samarqand filiali
Annotatsiya. Islom dinida yaxshi xulq, imon va taqvoning ajralmas qismi
hisoblanadi. Rasululloh (s.a.v.) o‘zining hadislarida yaxshi xulqni juda muhim va
oliy fazilat sifatida ta'riflaganlar. Yaxshi xulq nafaqat insonning o‘zining ichki
pokligini, balki uning jamiyatdagi o‘rni, boshqalar bilan bo‘ladigan munosabati
va o‘zini tutish tarzini ham belgilaydi. Hadislarda yaxshi xulqning o‘rni, uning
imon va ibodat bilan chambarchas bog‘liqligi, shuningdek, bu xulqning musulmon
jamiyatidagi ahamiyati haqida keng yoritilgan.
Kalit so`zlar: din, islom, hadis, axloq, hulq, odob, ma`naviyat.
Hadislar islom dinida qur’ondan keyingi muqaddas manba.Hadislar to’plami
sunnat deb ataladi.Hadisi sha’riflarda Muhammad alayhissalomning so’zlari,qilgan
ish faoliyatlari va sahobalar tamonidan amalga oshirilgan ishlarga munosabatlari
bayon ettirilgan.Hadisi sha’riflarni yig’ib kitob shakliga keltirish, asosan
payg’ambarimiz alayhissalomning bavotlaridan keyin amalga oshirilgan.Qur’oni
Karim,hadislar va sha’riyat kursatmalari inson ma’naviy-marifiy kamolatining
asosi bo’lgan axloq-odob tarbiyasining barcha qirralarini o’z ichiga olgan.Sirasini
aytganda hadislar ma’naviy-axloqiy tarbiyaga oid bo’lgan fikrlarning mukammal
to’plamidir.
Islomda yaxshi xulqning o‘rni juda muhimdir. Rasululloh (s.a.v.) o‘z
hayotida yaxshi xulqni namuna qilib ko‘rsatganlar va buni musulmonlar uchun
asosiy fazilat deb belgilaganlar. Bir hadisda Rasululloh (s.a.v.) shunday
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
83
deganlar:"Men yaxshilik va xulqni mukammallashtirish uchun yuborildim".(Sahih
al-Buxoriy, Hadis 5683)
Bu hadisda Rasululloh (s.a.v.) o‘zining asosiy vazifalaridan birini odamlarni
yaxshi xulq bilan tarbiyalash va ularni ijobiy fazilatlar, ya'ni sabr, samimiyat,
adolat va rahm-shafqat kabi xususiyatlar bilan to‘ldirish deb belgilaganlar. Islomda
yaxshi xulq faqatgina so‘zlar bilan emas, balki amallar orqali ham ko‘rsatilishi
kerak. Shu sababli, musulmonlar o‘z hayotlarida bu xulqni namoyon qilishga
intilishlari lozim.
Rasululloh (s.a.v.) ning hadislarida yaxshi xulqni o‘rganish va unga amal
qilishning ahamiyati keng yoritilgan. Yaxshi xulq, nafaqat odamlar bilan
bo‘ladigan munosabatda, balki Alloh bilan bo‘ladigan munosabatda ham
muhimdir. Islomda xulqni yaxshilashda sabr-toqat, haqiqatni aytish, va'daga sodiq
qolish, boshqalarga yordam berish, insof bilan muomala qilish va boshqalar bilan
mehr-muhabbatda bo‘lish kabi fazilatlar muhim o‘rin tutadi. Rasululloh (s.a.v.) bir
hadisda shunday deganlar: ”Parvardigorim meni husni tarbiya bilan tarbiyala”
[1.58-hadis.23-b]
Bu hadisda Allohning rahmati va mukofoti yaxshi xulqni o‘rganish va unga
amal qilish orqali o‘rnatilishi aytilgan. Bunda musulmonlarga o‘z xulqini
yaxshilash, yomonlikka javob bermaslik, boshqalarga nisbatan rahm-shafqatli
bo‘lish tavsiya etiladi.
Islomda yaxshi xulq, nafaqat dunyo hayotida baxtli bo‘lish, balki oxiratda
ham mukofotlanishning asosiy yo‘li sifatida ta'riflanadi. Rasululloh (s.a.v.) ning
hadislarida yaxshi xulqning oxiratdagi ahamiyati haqida ko‘p so‘z yuritilgan. Bir
hadisda shunday deyiladi: “Muminlarning afzali xulqi-atvori yaxshirog’idir”.
[1.153-hadis.54-b] Bu hadisda Rasululloh (s.a.v.) jannatga kirishda eng muhim
mezonlardan biri sifatida yaxshi xulqni ko‘rsatganlar. Demak, yaxshi xulq Islomda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
84
nafaqat dunyodagi yaxshi hayot uchun, balki oxiratdagi mukofotlar uchun ham
zaruriydi
Islomda yaxshi xulqning jamiyatdagi o‘rni ham juda katta. Yaxshi xulq,
insonlar o‘rtasida mehr-muhabbat, do‘stlik, va o‘zaro yordamni kuchaytiradi.
Hadislarda musulmonlar o‘rtasidagi o‘zaro yordam va bir-birini sevish, yaxshi
munosabatlar qurish ta'kidlangan. Rasululloh (s.a.v.) bir hadisda shunday deganlar:
”Ummatimga qiyomatga qadar duch kelganlaringizda mendan salom ayting”.
[2.Ibn Masuddan(r.a).5-b]
Bu hadisda salom berish orqali bir-birini hurmat qilish, mehr-muhabbat va
tinchlikni tarqatish haqida so‘z yuritilgan. Yaxshi xulqning jamiyatda o‘rni
shundaki, u odamlarni birlashtiradi, jamiyatni barqaror va tinch qiladi. Yaxshi xulq
va ijobiy munosabatlar musulmonlarning bir-biriga bo‘lgan hurmatini oshiradi,
ularning o‘rtasida ijtimoiy barqarorlikni ta'minlaydi.
Rasululloh (s.a.v.) ning o‘z hayoti yaxshi xulqni ko‘rsatishning eng yuksak
namunasi hisoblanadi. Ularning sabr-toqat, mehr-muhabbat, adolat, rahm-shafqat,
va o‘zaro hurmatdagi yuqori fazilatlari barcha musulmonlarga o‘rnak bo‘lgan.
Rasululloh (s.a.v.) ning hayoti bizga har qanday sharoitda ham yaxshi xulqni saqlab
qolish va boshqalarga nisbatan ijobiy munosabatda bo‘lishni o‘rgatadi. Ular o‘ziga
qarshi bo‘lganlarga ham yaxshi muomala qilishni, ularga sabr bilan yondashishni
tavsiya qilganlar.
Yaxshi Xulqning Turlari:
Hadislarda yaxshi xulqning bir nechta asosiy
turlari ko‘rsatilgan. Bular quyidagilardir:
Islomda sabr juda katta fazilat hisoblanadi. Sabr nafaqat o‘ziga qarshi
bo‘lgan sinovlarga, balki boshqalarga nisbatan yomonlikni ham engish va toqatli
bo‘lishni anglatadi. Rasululloh (s.a.v.) sabrni imonning bir qismi deb ta'riflaganlar.
“Iymonning afzali-sabr va bag’rikenglikdir.”[1.145-hadis.51-b]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
85
Hadislarda musulmonlarga har doim haqiqatni gapirish, yolg‘on
so‘zlamaslik, va'dada turish tavsiya etiladi. Rasululloh (s.a.v.) yolg‘on so‘zlashdan
qat'iyan saqlanishni buyurganlar: “Yolg’on guvohlik beruvchining oyoqlari yerdan
quzg’almay turib Alloh taolo unga do’zaxni bojib qilib quyadi.”[1:496-hadis:172-
b]
Yaxshi xulqning yana bir jihati bu mehr-shafqatdir. Rasululloh (s.a.v.)
insonlar o‘rtasida mehr-muhabbat va rahm-shafqatni targ‘ib qilganlar. Ular
o‘zlarining hayotlarida bu fazilatlarni o‘zlariga amalda qo‘laniladi.
"Sizlar eng yaxshi xalqsizlar, insonlarga yaxshilikni o‘rgatib, yomonlikni yo‘q
qilganlar." (Sahih Muslim)
Hadislarda yaxshi xulqning oxiratdagi ahamiyati ham juda katta. Rasululloh
(s.a.v.) yaxshi xulqni jannatga kirish uchun eng muhim sabablardan biri sifatida
ta'riflaganlar. Bir hadisda shunday deyiladi:"Kim yaxshi xulqni saqlasa, jannatda
Allohning huzuriga kiradi." (Sahih Muslim)
Yaxshi xulq, insonning jannatga kirishi uchun muhim shartlardan biri
hisoblanadi, chunki bu, insonning Allohga bo‘lgan sadoqatini va oxiratda
mukofotga loyiq ekanligini ko‘rsatadi.
Islomda yaxshi xulq nafaqat individual jihatdan, balki jamiyatdagi tinchlik
va hamjihatlikni saqlash uchun ham muhimdir. Jamiyatda yaxshi xulq, odamlar
o‘rtasidagi munosabatlarni yaxshilashga, ziddiyatlar va nizolarni bartaraf etishga
yordam beradi. Rasululloh (s.a.v.) odamlarni bir-birini sevishga, bir-biriga yordam
berishga va tinchlikka chaqirganlar. “Allohga iymon keltirishdan keyingi
amallarning afzali-bu odamlar bilan do’stlashishdir.” [1.144-hadis.51-b]
Bu hadis musulmonlarni bir-birini sevishga, yordam berishga va ijtimoiy
adolatni ta'minlashga undaydi. Jamiyatda yaxshi xulqning ustuvorligi jamiyatning
sog‘lom rivojlanishiga olib keladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
86
Yaxshi xulq insonning ruhiyatiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Rasululloh (s.a.v.)
ning o‘z xulqi, unga taqlid qilgan kishilarga tinchlik, mehr-muhabbat va huzur
bag‘ishlagan. Yaxshi xulq insonni ruhiy poklikka, to‘g‘rilikka va haqiqiy baxtga
olib keladi. Shuningdek, yaxshi xulq insonning o‘ziga nisbatan hurmatni oshiradi,
boshqa odamlar bilan yaxshi munosabatda bo‘lishni va umuman jamiyatda ijobiy
rol o‘ynashni ta'minlaydi.
Hadislarda yaxshi xulqning o‘rni juda katta va uning musulmon hayotidagi
ahamiyati juda yuqori. Yaxshi xulq imonning kuchli belgisidir va Islomda insonni
mukammal qilib tarbiyalashda asosiy o‘rin tutadi. Rasululloh (s.a.v.) ning o‘zining
xulqi biz uchun eng yaxshi namuna bo‘lib, har bir musulmon o‘z xulqini
yaxshilashga intilishi kerak. Yaxshi xulq nafaqat dunyo hayotida, balki oxiratda
ham mukofotga olib keladi. Shu sababli, musulmonlar yaxshi xulqni o‘rganish,
unga amal qilish va jamiyatda ijobiy o‘rnak bo‘lishlari zarurdir. Hadislarda yaxshi
xulqning o‘rni juda katta bo‘lib, u nafaqat individual ruhiyatni, balki butun
jamiyatni yaxshilashga xizmat qiladi. Rasululloh (s.a.v.) ning o‘zi o‘z xulqi bilan
bizga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatganlar va buni amalda qo‘llashni ta'kidlaganlar. Yaxshi
xulq, oxiratda jannatga kirish va dunyo hayotida baxtli bo‘lishning kalitidir.
Musulmonlar uchun yaxshi xulqni o‘rganish va unga amal qilish zarur, chunki bu
nafaqat ularning shaxsiy ruhiyatiga, balki butun jamiyatning rivojlanishiga hissa
qo‘shadi.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI.
Ming bir hadis /Shayx
Abdulaziz Mansur
. -Toshkent: G’ofur Gulom nomidagi
nashriyot-matbaa ijodiy uyi, (2018.-320b.)
1.
“
Toshkent
islom
unversiteti
“ nashriyot-matbaa birlashmasi (2007).
2.
Al-Buxoriy. Imam.
(2000).
Sahih al-Buxoriy.
(Tahrir: Muhammad Fuwad
Abdul-Baqi). Dar al-Kutub al-Ilmiyah.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
87
3.
Muslim. Imam.
(1999).
Sahih Muslim.
(Tahrir: Muhammad Fuwad Abdul-
Baqi). Dar al-Kutub al-Ilmiyah.
4.
Qur’oni Karim.
(2002).
Qur’oni Karim.
(Tarjima: Muhammad Sodik
Muhammad Yusuf). Toshkent: "Iste’dod" nashriyoti.
5.
Ali, Muhammad.
(2015).
Islomda axloq va xulq.
Toshkent: Adabiyot
nashriyoti.
6.
Rasulov. M.
(2010).
Islomda yaxshi xulqning ahamiyati.
Toshkent: Yangi
Asr.
7.
Sultonov. D.
(2013).
Hadislarda axloq va ijtimoiy ahamiyat.
Samarqand:
Sharq nashriyoti.
8.
Karimov. I.
(1999).
Islom va uning asoslari.
Toshkent: O‘zbekiston
nashriyoti.
9.
Shodiyev. T.
(2020).
Islomda inson huquqlari va axloq.
Tashkent:
O‘zbekiston Respublikasining "Ma’naviyat" nashriyoti.
10.
Al-Tabari. Muhammad ibn Jarir.
(1997).
Tafsir al-Tabari.
(Tahrir: S.
Abdul-Rahman). Cairo: Dar al-Kutub al-Ilmiyah.
11.
Imam Ahmad ibn Hanbal.
(2005).
Musnad Ahmad ibn Hanbal.
(Tahrir:
Shadi al-Din). Beirut: Dar al-Fikr.
