https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
76
INFLATSIYANING KELIB CHIQISH SABABLARI VA UNING OLDINI
OLISH USULLARI
Toshqulova Shaxzoda Berdiyor qizi
SamDAQU “Iqtisodiyot” fakulteti talabasi
Annotatsiya . Mazkur maqolada inflatsiyaning kelib chiqish sabablari va
uning iqtisodiyotga ta‘siri tahlil qilinadi. Inflatsiya asosan talab va taklif
o‘rtasidagi nomutanosiblik, ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi, pul massasi
ortishi kabi omillar natijasida yuzaga kelishi tushuntirilgan. Shuningdek,
inflatsiyaning turli shakllari, jumladan, talab inflatsiyasi va taklif inflatsiyasi
turlari haqida ma‘lumot berilgan. Maqolada inflatsiyani oldini olish va uni
boshqarish usullari ham ko‘rib chiqilgan. Ushbu maqola iqtisodiy barqarorlikni
ta‘minlash va inflatsiya jarayonlarini chuqur tushunish istagida bo‘lgan
mutaxassislar, tadqiqotchilar va talabalar uchun foydalidir.
Kalit so‘zlar. Inflatsiya, iqtisodiyot, narx, pul, mahsulot, xarajatlar, bozor,
ishlab chiqarish, talab, taklif, davlat, byudjet, muvozanat.
Annotation. This article analyzes the causes of inflation and its impact on
the economy. Inflation arises mainly due to imbalances between supply and
demand, increased production costs, and the growth of the money supply. Various
types of inflation, including demand- pull inflation and cost- push inflation, are
also discussed. The article examines methods to prevent and control inflation. It
will be useful for specialists, researchers, and students interested ensuring
economic stability and gaining I deeper understanding of inflationary processes.
Key words. Inflation, economy, price, money, product, costs, market,
production, demand, supply, state, budget, balance.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
77
Аннотация. В данной статье анализируются причины возникновения
инфляции и ее влияние на экономику. Инфляция обьясняется как результат
дисбаланса между спросом и предложением увеличения затрат на
производство роста денежной массы и других факторов. Также приведена
информация о различных формах инфляции, в том числе инфляции спроса и
инфляции предложения. В статье рассмотрены методы предотвращения и
регулирования инфляции. Данный материал будет полезен специалистам,
исследователям и студентам, стремящимся глубже понять процессы
инфляции и пути обеспечения экономической стабильности.
Ключевые слова. Инфляция, экономика, цена, деньги, продукт,
затраты, рынок, производство, спрос, предложение, государство, бюджет,
баланс.
Kirish.
Iqtisodiyotda inflatsiya va deflatsiya ikki qarama-qarshi hodisa
sifatida uchraydi. Inflatsiya pul qiymatining pasayishi natijasida narxlarning
oshishini anglatadi, deflatsiya esa buning aksiga, narxlarning pasayishi bilan
pulning qadrining oshishini bildiradi. Ammo bu jarayonlar doimiy yoki mavsumiy
bo‘lishi shart emas, balki uzoq muddatli iqtisodiy tendensiyalar asosida yuz beradi.
Masalan, meva va sabzvotlar narxi hosil mavsumida arzonlashadi, bunday holatni
deflatsiya deb atash noto‘g‘ri bo‘ladi. Deflatsiya yoki inflatsiya haqida to‘g‘ri
xulosa chiqarish uchun narxlardagi o‘zgarishlarni uzoq vaqt davomida kuzatish
lozim. Aslida, inflatsiya va deflatsiya jarayonlari asosiy mahsulotlar savati
bo‘yicha hisoblanadi, bu savatda odatda 300 dan ortiq tovarlar kiritiladi.
Zamonaviy iqtisodiyotda narxlarning barqaror oshishi kuzatiladi, chunki mutloq
narxlar pasayadigan iqtisodiy tizim mavjud emas.
Asosiy qism.
Inflatsiya, deganda narxlarning doimiy o‘sishi sababli pul
qiymatining pasayishi tushuniladi. Inflatsiya sodir bo‘lganda aksariyat mahsulot va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
78
xizmatlarning umumiy darajasi oshadi. Natijada, pul qadrsizlanadi, ya‘ni xaridor
avvalgidan ko‘ra ko‘proq pul sarflashga majbur bo‘ladi. Inflatsiya sharoitida
iqtisodiyotdagi pul massasi ortadi, lekin unga mos ravishda tovar va xizmatlar
hajmi oshmasa, muvozanat buziladi. “Inflatsiya” termini dastlab 1861- 1865 –
yillarda Shimoliy Amerikada, so‘ngra Fransiya va Germaniyada ham qo‘llangan.
Inflatsiya jarayoni narxlarning o‘sishi, yalpi talabning yalpi taklifdan oshib ketishi,
makroiqtisodiy beqarorlik natijasidir. Inflatsiya, asosan, mahsulot va xizmatlar
sifatining oshmasdan narxlarining ortishi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.
Shuningdek, oltin va xorijiy valyutalarning milliy pul birligiga nisbatan
qimmatlashishi ham inflatsiyaning belgilari hisoblanadi. Ishlab chiqarish
hajmining talab darajasidan past bo‘lishi, bozorda ehtiyojni qondira olmaydigan
mahsulotlarning ko‘payishi, byudjet tanqisligini qoplash maqsadida qo‘shimcha
pul chiqarilishi, investitsiyalarni emmisiya yo‘li bilan moliyalashtirish, monopol
narxlarning mavjudligi, narxlarning ortib ketish sababli odamlarning keragidan
ortiq mahsulot xarid qilishi, xorijdan qiymati tushib ketgan valyutalarning
mamlakatga ko‘plab kirib kelishi va boshqa iqtisodiy omillar inflatsiyani keltirib
chiqaradi.
Inflatsiyaning oshishi iqtisodiyotga turli ta‘sirlar ko’rsatadi. Agar uning
darajasi me‘yordan oshsa, iqtisodiy jarayonlar izdan chiqadi. Ayniqsa,
giperinflyatsiya holatida narxlar sezilarli darajada ko‘tarilib, iqtisodiyotni beqaror
holatga keltiradi. Inflatsiyaning ochiq va yashirin turlari mavjud. Ochiq inflatsiya
bozor iqtisodiyoti sharoitida kuzatilib, narxlarning erkin o‘sishi iqtisodiy
muvozanatga ta‘sir qiladi. Garchi bu jarayon bozor mexanizmini izdan chiqarsa
ham, iqtisodiyot o‘z-o‘zini moslashtirishga harakat qiladi. Yashirin inflatsiya esa
boshqa shaklda namoyon bo‘ladi. Davlat narxlarning keskin oshishiga qarshi chora
ko‘rib, ularni ma‘lum darajada tartibga solishga harakat qiladi. Biroq bu holat
bozordagi tabiiy muvozanatni buzib, iqtisodiy mexanizmlarning samaradorligini
pasaytirsh mumkin. Narxlarning sun‘iy muzlatilishi esa ishlab chiqarish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
79
xarajatlarini oshirib, kapital oqimining kamayishiga sabab bo‘ladi. Bu esa mahsulot
yetishmovchiligining va narxlarning yanada ko‘tarilishiga olib keladi. Ochiq
inflatsiyaning bir necha turlari mavjud bo‘lib, ular orasida talab inflatsiyasi, harajat
inflatsiyasi va tuzilma bilan bog‘liq inflatsiya ajralib turadi. Ushbu inflatsiya
shakllari bevosita bozor mexanizmlari natijasida shakllanadi. Bozor sharoitida
inflatsiya tabiiy ravishda vujudga keladi va muvozanat saqlanadi. Bu holatda
narxlarning nisbati o‘zgarmay, harajatlarning oshishi mahsulot narxlarining
ko‘tarilishiga olib keladi. Natijada, korxonalar o‘z daromadlarini saqlab qolishga
harakat qiladi. Inflatsiya pul qadrsizlanishiga sabab bo‘lib, uning iqtisodiyotdagi
roliga salbiy ta‘sir ko‘rsatadi. Shu sababli davlat inflatsiyaga qarshi chora- tadbirlar
ishlab chiqadi, jumladan, davlat xarajatlarini kamaytirish, soliq stavkalarini
oshirish, pul masassini cheklash, narxlar ustidan nazorat o‘rnatish va ortiqcha
pullarni investitsiya yoki bank tizimi orqali muomaladan chiqarish kabi usullar
qo‘llaniladi. Inflatsiya butun dunyodagi mamlakatlarga xos bo‘lgan iqtisodiy
hodisa hisoblanadi. Inflatsiya darajasi odatda narxlar indeksiga qarab belgilanadi.
Inflatsiyaning oldini olish va nazorat qilish uchun quyidagi usullar qo‘llaniladi:
1.
Pul-kredit siyosati: Markaziy banklar pul massasini nazorat qilish orqali
inflatsiyani boshqaradilar. Masalan, O‘zbekiston Markaziy banki 2017-
yilda inflatsiya o‘sishining oldini olish maqsadida qayta moliyalash
stavkasini 9% dan 14% ga oshirgan edi. (Daryo.uz)
2.
Fiskal siyosat: Davlat byudjeti daromadlari va xarajatlari o‘rtasidagi
muvozanatni ta‘minlash orqali inflatsiyani nazorat qilish mumkin. Masalan,
davlat byudjeti daromadlari va xarajatlari mutanosib bo‘lishini ta‘minlash,
mahalliy byudjetlarga qo‘shimcha tushumlar rezervlarini topish va safarbar
qilish bo‘yicha ko‘rsatmalar berilgan. (Kun.uz)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
80
3.
Narxlar va daromadlarni nazorat qilish: Davlat ba‘zi hollarda narxlar va ish
haqlarini nazorat qilish orqali inflatsiyani cheklashga harakat qiladi. Biroq,
bu usul bozordagi tabiiy muvozanatni buzishi mumkin. (Wikipedia)
4.
Taklifni oshirish: Mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarishini ko‘paytirish
orqali bozorda taklifni oshirish, bu esa narxlarning barqarorlashishiga olib
keladi. Masalan, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, to’qimachilik va qurilish
sanoatida ishlab chiqarishning o’sishi ichki iste’mol bozorida taklif
hajmining ortishiga xizmat qiladi. (Norma.uz)
5.
Inflatsion kutilmalarni boshqarish: Aholi va biznes subyektlarining
inflatsiya bo‘yicha kutilmalarini boshqarish orqali narxlarning oshishini
oldini olish mumkin. Bu, asosan, markaziy bank va hukumatning ishonchli
siyosati va kommunikatsiya orqali amalga oshiriladi.
Xulosa .
Inflatsiya iqtisodiyotda narxlarning umumiy darajasi oshishi natijasida yuzaga
kelib, pulning xarid qobiliyatini pasaytiradi. Uning asosiy sabablari orasida pul
massasining haddan tashqari ko‘payishi, ishlab chiqarish xarajatlarining oshishi,
talab va taklif o‘rtasidagi nomutanosiblik hamda tashqi iqtisodiy omillar mavjud.
Inflatsiya iqtisodiyotning beqarorligiga olib kelishi mumkin, shuning uchun uni
nazorat qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Inflatsiyaning oldini olish uchun pul-kredit va fiskal siyosat vositalaridan
foydalanish, davlat byudjeti balansini saqlash, ishlab chiqarishni rag‘batlantirish va
inflyatsion kutilmalarni boshqarish kabi chora-tadbirlar qo‘llaniladi. Markaziy
bankning pul massasini nazorat qilishi va davlat tomonidan iqtisodiy islohotlarning
samarali amalga oshirilishi inflatsiyani barqarorlashtirishga xizmat qiladi. Shu
sababli, inflatsiyaga qarshi kurashda kompleks yondashuv muhim bo‘lib, bu
iqtisodiy barqarorlik va aholi farovonligini ta‘minlashga yordam beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
81
Adabiyotlar:
1.
A. O‘lmasov, A. Vahobov “Iqtisodiyot nazariyasi” Toshkent 2014
2.
Kun.uz
3.
Daryo.uz
4.
Norma.uz
5.
Wikipedia
