https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
52
VERICELLA ZOSTER (HERPES ZOSTER )VIRUSLI INFEKSIYASI
MORFOLOGIYASI, VA ORGANIZMDA KECHISH
I
VA DAVOLASH
USULLARI
Abdusalomova Zarifa-
O’zbekiston- Finlandiya pedogogika instituti Biologiya kafedrasi assistenti
Alibekova Kamola –
O’zbekiston - Finlandiya pedogogika insitituti talabasi .
ANNOTATSIYA;Ushbu maqolada Vericella zoster virusining odam
organizmida kechadigan infeksiyon jarayonlari, uning klinik va patogenetik
xususiyatlari chuqur tahlil qilinadi.Virusning molekulyar hujayra ichki tuzilmalari
va immunologik mexanizmlari ilmiy asoslanib yoritilgan.Suvchechak va gerpes
zosterning kechish dinamikasi,asoratlari va zamonaviy davolash usullari tahlil
qilinadi.
Kalit sozlar;Vericella zoster virusi, suvchechak,gerpes zoster, virusli
asoratlar, molekulyar patogenez,antiviral terapiya, laterent infeksiya,profilaktika.
Hozirgi zamonaviy tibbiyot va virusologiya sohasida keng tarqalgan infeksion
kasalliklardan biri bu
−
Vericulla zoster
virusi bilan bog’liq infeksiyadir.Bu virus
HERPESVIRIDAE oilasiga mansub bo’lib ikki xil ko’rinishida uchraydi
;birinchisi-suvchechak(varicella) , ikkinchisi-gerpes zoster(shingil) ko’rinishida
namoyon bo’ladi.suvchechak bilan zararlangan kishida virus yuq bo’lib ketmasdan
butun nevroksiya bo’ylab asab gangliylarida , darsal ildiz gangliylarida va
vegetative gangliylarda yashirin holda qoladi. Immunitet pasayishi bilan virus yana
faollashadi va turli neyrologik kassaliklarni keltirib chiqaradi .
VIRUSNING tuzilishi
. Genetik materiali ; ikkita zanjirli DNK, DNK si
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
53
halqasimon yoki cho’ziqsimon bo’lishi mumkun, barcha genetik axborat shu yerda
saqlanadi .
Kapsid -oqsil qobiq DNK ni tashqi muhitdan himoya qiladi ,162 ta kopsamer
oqsil bo’lakchalaridan tashkil topgan. Tegument- oraliq qavat bo’lib kapsid va
tashqi qobiq (Envelop) orasidagi elektron zich oqsilli qavat ,virus hujayraga
kirgach DNK ni yadroga yetkazishga va virusni faollashishtirishga yordam
beradi.Envelop-lipidli tashqi qavat ikki qavatli lipiddan ibirat bo’lin inson
hujayrasidan chiqgandan keyin shakllanadi,yuza qismida glikoproteinlar
joylashgan bo’lib ular virusni inson hujayrasiga yopishishi va kirishiga yordam
beradi.Bu virus tuzilishi Herpes Simplex virusi, Varicella-Zoster va gerpes
viruslari uchun umumiy.
SUVCHECHAK
-terida va shilliq qavatda toshmalar va istima,bo’sh
og’rig’i,bezovtalik va ishtahaning yuqolishi bilan namoyon bo’ladi.
1.
Toshmali bosqich-terida mayda toshmachalardan boshlanib ,tezda
populalarga o’tadi .(3-7 kun)
2.
Populalardan vesikulyar bosqich boshlanadi-pufakchalar yorilib ular
o’rniga qobiq hosil bo’ladi .Nerv tizimi zararlanadi.(7-10 kun).
3.
Qobiq tushishi- nir necha hafta davomida asta-sekin qobiq tushadi.(1-
2 haftadan keyin yuqoladi)
Markaziy asab tizimining asoratlariga 4000 ta holatdan 1 tasi o’z-o’zidan
kechadigan serebellar ataksiya,miningit, miningoensefalit va va skuopatiya kiradi.
Varikellladan bir necha oy o’tgach,qon tomirlar paydo bolishi mumkun . Bu
virusga har doim ham tashxis quyish oson emas chunki uning diagnostikasi
vesikulyar toshmalarga asoslanadi.
HERPES ZOSTER
:gerpes zoster Qo’shma Shtatlarda taxminan 1 millon
odamga tasir qiladi .Ko’pchilik bemorlar 60 yoshdan oshgan yoki immuniteti
zaiflardir.Asosan bahorda paydo bo’ladigan vertikullardan farqli zoster uchun
mavsumiy moyillik yuq.
Gerpes zoster
-,,o’rab oluvchi yoki belbog’simon
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
54
uchuq’’ kabi nomlar bilan xalq tilida aytiladi . Kasallikning, inkubatsiya davri 7-8
kun
mustaqil
yoki
biror
bir
boshqa
kasallik
(o’simta
kasalliklari,zotiljam,plevrit,leykoz ,limfogranulematoz va boshqalar) asorati
sifatida namoyon bo’lishi mumkun.
Klinikasi
; badanning muayyan bir nervi yoki
nerv tarmoqlari bo’ylab giperemiyalangan sohaga pufakchalar toshadi. Toshmalar
aksariyat tananing bir tamoniga toshadi. Toshmalar toshishidan oldin bemorning
ko’ngli behuzur bo’ladi , boshi og’riydi , biror nerv stvoli bo’ylab tutib-tutib
turadigan og’riq hamda shu joylarning achishib turishi kuzatiladi. Pufakchalar
po’sti qattiq bo’lib ichi tiniq suyuqllikga to’lib turadi,bora-bora suyuqlik
layqalanib boradi. Klimik belgilariga ko’ra bir necha hillari farq qiladi.
•
Yengil(abortik)
•
Gemorragik-bunda avvaliga pufakchalar ichi loyqalanib qon -yiring
boylaydi ,natijada pufakchalar qon bilan to’lib qoladi.
•
Gangrenoz-yara-chaqa,nekroz,gangrenoz holatlar kuzatiladi.
•
Bullyoz-bunda pufaklar va pufakchalar uchraydi.
•
Tarqalgan-generalizatsiyalangan xili.
Pufakchalar ko’z , quloq,qovurg’alararo nervlar, shuningdek bo’yin
,bel,nervlari va nerv tarmoqlari bo’ylab toshadi.Toshmalar og’iz (uch shohli nerv
bo’ylab ), lab va tanglay shilliq qavatiga toshganda aksariyat yuz va bo’yin terisi
ham zararlanishi mumkun.Ayniqsa ko’z sohasiga chiqishi juda xavfli. Uchuq
chiqgan soha tortishib og’riydi ,pufakchalar yorilib yara-chaqa eroziyalar ,
qo’ng’ir-sariq qora qo’tir po’stlar hosil boladi.2-3 haftada kasallik alomatlari
yuqolib bemor tuzaladi,bazan pufakchalar yangidan paydo bolib toshiq turishi
mumkun. Jarohat tuzalib ketgach , xuddi shu joylarda muskullar parezi va
nevralgiya seziladi. Pufakchalar o’rnini ikkilamchi giperpigmentli dog’lar, og’ir
Formalarida esa chandiqli yoki atrofiyali o’zgarishlar qoladi.
Sovqatish ,gripp,sil,saramas,zaharlanish,aksariyat limfogrnulematez, xavfli
o’simtalar ,leykoz o’rab oluvchi uchuqning shakillanishiga sabab boladi.Bunday
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
55
holat yilning bahor va kuz oylarida ko’p uchraydi .Kasallik asosan katta yoshlilarda
luzatiladi
,10
yoshgacha
bolgan
bolalarda
kamdan-kam
holatda
uchraydi.Uchuqning bu turiga diagno’z qo’yish uncha qiyin emas ,
pufakchalarning malum bir nerv yo’li bo’ylab joylashishi ,achishish ,qattiq og’rishi
uni oddiy uchuqdan va boshqa kasalliklardan ajratib turadi.
DAVOLASH
; viruslarga qarshi dori vositalari ;turlari va xarakterisikasi.
(farmakologik yondashuv, va klinik amalyotda qo’llanilishi) .
VIRUSLAR-bu hujayra Ichida ko’payadigan mikroorganizmlar bo’lib , ularni
davolash
bacterial
infeksiyalardan
Keskin
farq
qiladi.
Antibiotiklar
samarasiz,shuning uchun mahsus antiviral vositalar qo’llaniladi.Nukleozid va
nukleotid amaloglari. Viruslar DNK yoki RNK sinteziga aralashib ularning
ko’payishini to’xtatadi .
Misollar;
•
Atsiklovir- herpes simplex (HSV-1,HSV-2),Vericella zoster(suvchechak,
zona
•
Valatsiklovir- Atsiklovirning pro-dorisi, yuqori biokiraolishlikka ega .
•
Gansiklovir- Sitomegalovirus (CMV) infeksiyalari.
•
Lamivudin,Tenofovir-Gepatit B va HIV infeksiyasida.
Davolash bosqichlari; shifokor nazorati ostida davolanish kerak.
1.Virusga qarshi dori.Toshmalar chiqgandan so’ng 72 soat Ichida boshlash
kerak;
•
Atsiklovir -kuniga 5 mahal(800mg) yoki Valatsiklovir- kuniga 3 mahal
(1000mg) yoki Famtsiklovir- 3 mahal (500mg).
2.Og’riqni kamaytirish uchun ;kuchli ogriq bo’lsa Gabapentin-300mg dan
boshlanadi ( shifokor nazorati ostida).
3. Yalliglanishga qarshi ; Prednizolon .
4.Toshmalar qotishi va tarqalmasligi uchun qizil losoni bilan tozalash.
5. Asoratni oldini olish ; immunitetni oshirish va asab tizimini zo’riqtirmaslik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
56
.Asosan hozirgi kunda davolash usullaridan ; simptomatik teropiya va
antivirus preparatlardan foydalaniladi. Oldini olish uchun Varicella vaksina keng
tafsiya erilmoqda,
Xulosa va takliflar
;Verpes zoster virusi-inson tanasida yashirinib sokin
yashovchi , biroq imkon topganda o’zini kuchini namoyon qiladigan virusdir.
Asosan hozirgi kunda yoshu-qari kishilarda uchrab kelmoqda .Ularning immunitet
pastligi , asab sistemasining zararlanganligi sababli kelib chiqadigan infeksiya
deyish mumkin .
Gerpes zoster prafilaktikasi uchun,ayniqsa Yoshi katta va immuniteti sust
odamlarga maxsus Zostavax yoki Shingrix vaksinalari qo’llanishni keng targib
qilish.Virusning asab tugunlarida yashirin holda saqlanib qolishini ,mexanizmini
yanada chuqurroq o’rganish. Mahalliy hududlarda suvchechak va gerpes zoster
statistikasini muntazam kuzatib borish va immunizatsiya dastuzlarini
takomillashtirish va axoli orasida bu viruslarning nmalarga olib kelish oqibatlarini
axoliga chuntirib berish .
Vericella-zoster vurusining DNK si asosida hududimizdagi shtammlarni
genetic tahlil qilish boshqa mintaqalardagi virusdan faqr qiladimi yuqmi
mutatsiyalari borligini aniqlash va vaksina o’ylab topish.
Immuniteti sust odamlar uchun maxsus immune tizimi ishlab chiqish yani
yaratish . Bu infeksiyali viruslar asosan antivirus dori vositalari bilan davolanadi
uni biz antiviruslarsiz tabiiy inson salomatligiga Zarar yetkazmagan holda davolash
usullarini izlab ko’rishimiz eng samarali davolash usullarini topishimiz kerak .
ADABIYOTLAR
:
1.
АЛИЕВ
Б.А.,
АБДУЛАЕВ
Ш.Ш.МИКРОБИОЛОГИЯ,
ВИРУСОЛОГИЯ И ИММУНОЛОГИЯ. ТОШКЕНТ: ИЛМ, 2020.
2.
Boelle PY, Hanslik T. Varicella in non-immune persons: incidence,
hospitalization and mortality rates. Epidemiol Infect 2002;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
57
3.
Finger R, Hughes JP, Meade BJ, et al. Age-specific incidence of
chickenpox. Public Health Rep 1994;
4.
Guess HA, Broughton DD, Melton LJ. Population-based studies of
varicella complications. Pediatrics 1986;
5.
Gilden DH, Cohrs RJ, Mahalingam R. Clinical and molecular
pathogenesis of varicella virus infection. Viral Immunol 2003;
6.
Harnisch JP. Zoster in the elderly: clinical, immunologic and
therapeutic considerations. J Am Geriatr Soc 1984;32:789–93.
7.
Kudesia G, Partridge S, Farrington CP, et al. Changes in age related
seroprevalence of antidiv to varicella zoster virus: impact on vaccine strategy. J
Clin Pathol 2002;
8.
Kakourou T, Theodoridou M, Mostrou G, et al. Herpes zoster in
children. J Am Acad Dermatol 1998;
9.
M.Inog’omova, A.H.Vahobov.. Mikrobiologiya
va
virusologiya
asoslari
“Universitet” nashriyoti, 2010
10.
Choo PW, Donahue JG, Manson JE, et al. The epidemiology of
varicella and its complications. J Infect Dis 1995;
