https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
3
O‘ZBEKISTONDA YURIDIK SHAXSLAR TOMONIDAN TOMONIDAN
TO‘LANADIGAN RESURS SOLIQLARI MA’MURCHILIGI
Qudratov Bahodir G‘aybullayevich
O’zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi tinglovchisi
tel: 91 649-87-08;
e-mail: Bahodir33@gmail.com,
Annotatsiya: Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida yuridik
shaxslar tomonidan to‘lanadigan resurs soliqlari va ularning ma’murchiligi
masalalari tahlil qilingan. Soliq ma’murchiligini takomillashtirish, resurslardan
oqilona foydalanish va davlat byudjetiga tushumlarni oshirish maqsadida amalga
oshirilayotgan chora-tadbirlar yoritilgan. Shuningdek, amaldagi qonunchilik,
soliq stavkalari, hisob-kitob mexanizmlari hamda mavjud muammolar va ularni
bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Muallif resurs soliqlari bo‘yicha samarali
ma’muriy boshqaruvni yo‘lga qo‘yish bo‘yicha taklif va tavsiyalarni ham ilgari
surgan.
Kalit so‘zlar: resurs soliqlari, yuridik shaxslar, soliq ma’murchiligi, soliq
stavkasi, budjet tushumlari.
Аннотация: В данной статье рассматриваются вопросы
администрирования ресурсных налогов, уплачиваемых юридическими лицами
в Республике Узбекистан. Освещаются меры, предпринимаемые с целью
совершенствования
налогового
администрирования,
рационального
использования ресурсов и увеличения поступлений в государственный
бюджет. Анализируется действующее законодательство, налоговые
ставки, механизмы расчёта, а также выявляются существующие проблемы
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
4
и пути их устранения. Автор предлагает рекомендации по эффективному
администрированию ресурсных налогов.
Ключевые слова: ресурсные налоги, юридические лица, налоговое
администрирование, налоговая ставка, бюджетные поступления.
Abstract: This article analyzes the administration of resource taxes paid by
legal entities in the Republic of Uzbekistan. It highlights the measures taken to
improve tax administration, ensure efficient resource use, and increase state
budget revenues. The study reviews current legislation, tax rates, calculation
mechanisms, as well as existing issues and possible solutions. The author also
provides recommendations for establishing effective administrative practices in
resource taxation.
Keywords: resource taxes, legal entities, tax administration, tax rate, budget
revenues.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy taraqqiyotining muhim
omillaridan biri bu — davlat byudjetining barqaror va izchil daromad manbalarini
shakllantirishdir. Ushbu jarayonda turli xil soliq turlarining, xususan, resurs
soliqlarining tutgan o‘rni beqiyosdir. Resurs soliqlari tabiiy resurslardan
foydalanish huquqiga ega bo‘lgan yuridik shaxslar tomonidan davlat byudjetiga
to‘lanadigan majburiy to‘lov bo‘lib, bu soliq turi nafaqat iqtisodiy manfaatdorlikni,
balki ekologik barqarorlikni ta’minlashda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatda tabiiy boyliklardan oqilona va samarali foydalanish, ularni
muhofaza qilish, shuningdek, soliqqa tortish mexanizmlarini takomillashtirish
bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, resurs
soliqlari ma’murchiligini takomillashtirish, ularni hisoblash va undirish tartibini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
5
soddalashtirish, shaffoflikni ta’minlash orqali davlat moliyaviy tizimining
mustahkamlanishiga erishish mumkin.
Mazkur maqolada yuridik shaxslar tomonidan to‘lanadigan resurs
soliqlarining joriy holati, soliq ma’murchiligining huquqiy va amaliy jihatlari tahlil
qilinadi hamda mavjud muammolarni bartaraf etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar
beriladi.
Adabiyotlar sharhi.
Resurs soliqlari va ularning ma’murchiligi bo‘yicha
ilmiy-nazariy hamda amaliy adabiyotlar tahlili ushbu soliq turining iqtisodiy
tizimdagi o‘rnini chuqurroq anglash imkonini beradi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston
Respublikasida soliq siyosatini isloh qilishga oid ko‘plab normativ-huquqiy
hujjatlar va ilmiy ishlanmalar e’lon qilinmoqda, bu esa mavzuning ilmiy-tadqiqot
uchun dolzarbligini yana-da oshiradi.
Soliq ma’murchiligi bo‘yicha xalqaro tajriba asosida yozilgan ishlarda
(masalan, R.A. Musgrave va P.B. Musgrave'ning “Public Finance in Theory and
Practice” asarida) soliq tizimining samaradorligi, shaffofligi, va davlat moliyaviy
boshqaruviga ta’siri keng yoritilgan. Ularning yondashuvlarida resurslardan
foydalanish uchun olinadigan soliqlar tabiiy resurslar cheklangan bo‘lgan
mamlakatlar uchun byudjet daromadlarining muhim manbai sifatida ko‘rsatiladi.
O‘zbekiston olimlari tomonidan yozilgan adabiyotlarda ham resurs soliqlari
masalasiga e’tibor qaratilgan. Jumladan, A.X. Xolboev, A.M. Karimov va B.X.
Yo‘ldoshev kabi iqtisodchilar O‘zbekistonda soliqqa tortish tizimi, resurslardan
oqilona foydalanish va soliq yuki muammolarini chuqur tahlil qilganlar. Ularning
fikriga ko‘ra, resurs soliqlari daromadlar manbai sifatida samarali bo‘lishi uchun
soliq stavkalari optimal darajada bo‘lishi, soliq to‘lovchilar uchun tushunarli va
shaffof hisob-kitob tizimi yo‘lga qo‘yilishi lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
6
Resurs soliqlari bo‘yicha qonunchilik bazasi ham muhim adabiyotlar
sirasiga kiradi. “Soliq kodeksi” (2020-yil tahriri)da resurs soliqlari alohida bobda
bayon qilingan bo‘lib, soliq obyekti, soliq solish bazasi, stavkalar va to‘lash tartibi
aniq ko‘rsatib o‘tilgan. Shuningdek, Davlat soliq qo‘mitasining rasmiy axborotlari,
hisobotlari va metodik qo‘llanmalari bu borada amaliy ma’lumot manbai bo‘lib
xizmat qiladi.
Shuningdek, Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF) va boshqa
xalqaro moliyaviy institutlarning resurs soliqlari bo‘yicha hisobotlari va
ko‘rsatmalari, xususan, tabiiy resurslar solig‘ining ma’murchiligi, kon konlaridan
olinadigan daromadlar va soliqqa tortish mexanizmlari haqidagi tahliliy hujjatlar
ham o‘zbek soliq tizimini isloh qilishda muhim manba hisoblanadi.
Umuman olganda, mavjud adabiyotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda
resurs soliqlari bo‘yicha soliq ma’murchiligini takomillashtirish uchun xalqaro
tajribani inobatga olgan holda zamonaviy raqamli boshqaruv uslublari, shaffof
monitoring tizimlari va soliq intizomini kuchaytiruvchi mexanizmlarni joriy etish
zarur.
Tadqiqot metadologiyasi.
Mazkur mavzuni yoritishda tahlil,induksiya,deduksiya,tizimli va kompleksli
yondashuv usullaridan foydalanildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Resurs soliqlari O‘zbekiston iqtisodiyotida, ayniqsa, tabiiy resurslarga
asoslangan tarmoqlar faoliyatida byudjet tushumlarini shakllantiruvchi muhim
moliyaviy manba sifatida e’tirof etiladi. Mavjud holatni tahlil qilish orqali yuridik
shaxslar tomonidan ushbu soliqlarning to‘lanish tartibi, soliq ma’murchiligi
mexanizmlarining afzallik va kamchiliklari aniqlanishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
7
Resurs soliqlari ma’murchiligining amaldagi shakllari o‘rganilganda,
aniqlanishicha, ko‘plab yuridik shaxslar ushbu soliqni belgilangan muddatlarda
to‘lashga harakat qilayotgan bo‘lsa-da, hisob-kitoblarning murakkabligi va axborot
tizimlarining yetarli darajada avtomatlashtirilmaganligi sababli noaniqliklar
yuzaga kelmoqda. Shuningdek, soliq stavkalarining resurs turiga qarab farqlanishi
ham ba’zi soliq to‘lovchilarda tushunmovchiliklar keltirib chiqarmoqda.
Alohida holatlar — ya’ni ayrim tarmoqlardagi (masalan, gaz, neft, yer osti
suvlari) soliq to‘lovlari bo‘yicha ma’lumotlar umumlashtirilib, butun tizimdagi
muammolar haqida umumiy xulosa chiqarildi. Xususan, qazilma resurslar
sektorida soliq yukining og‘irligi, ayrim hollarda, ishlab chiqarish samaradorligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani kuzatildi.
Mavjud qonunchilik va soliq siyosatidan kelib chiqib, ularning amaliyotda
qanday tatbiq etilayotgani tahlil qilindi. Soliq kodeksida belgilangan normalar
asosida yuridik shaxslar tomonidan soliq hisob-kitoblari qanday olib borilishi, bu
jarayonda qanday ma’muriy vositalar qo‘llanilishi o‘rganildi. Deduktiv yondashuv
resurs soliqlarining yuqoridan pastga tamoyili asosida — ya’ni nazariy
me’yorlardan amaliy natijalarga qarab yondashuvni ta’minladi.
Resurs soliqlari bilan bog‘liq barcha ishtirokchilar (soliq to‘lovchilar, soliq
organlari, davlat byudjeti) o‘zaro aloqada ko‘rib chiqildi. Bu usul orqali soliq
yig‘imlarining kechikish sabablari, axborot almashinuvi kamchiliklari va
monitoringning yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganligi aniqlandi. Barcha tizim
elementlari o‘zaro integratsiyalashmagan holatda bo‘lishi, ma’murchilikda
noaniqliklar keltirib chiqarayotgani ko‘rsatildi.
Huquqiy, iqtisodiy va tashkiliy jihatlar birgalikda tahlil qilindi. Masalan,
qonunchilikda mavjud bo‘lgan bo‘shliqlar, soliq hisoboti topshirishdagi texnik
qiyinchiliklar, shuningdek soliq organlarining monitoring salohiyati yetarli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
8
darajada emasligi aniqlandi. Bu esa resurs soliqlari yig‘ilishini to‘liq va o‘z vaqtida
ta’minlashga to‘sqinlik qilmoqda.
Resurs soliqlari to‘g‘risidagi huquqiy me’yorlar mavjud bo‘lishiga qaramay,
ularning amaliyotdagi ijrosi ba’zi hollarda qoniqarsiz bo‘lib chiqmoqda.
Soliq hisob-kitob tizimining murakkabligi va avtomatlashtirishning past darajada
ekanligi yuridik shaxslar uchun ma’murchilik yukini orttirmoqda.
Qonunchilikda belgilangan ayrim stavkalar resurslar qiymatiga nisbatan mos
emasligi sababli iqtisodiy samaradorlikka ta’sir ko‘rsatmoqda.
Soliq to‘lovchilar va soliq organlari o‘rtasidagi axborot almashinuvi tizimi
zamonaviy texnologiyalar asosida takomillashtirilishi lozim.
Bundan tashqari, so‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmonlari va qarorlari asosida soliq ma’murchiligida raqamlashtirish jarayonlari
jadallik bilan olib borilmoqda. Ayniqsa, “Soliq ma’murchiligini raqamlashtirish
konsepsiyasi (2020–2025 yillar)” doirasida resurs soliqlari hisobotlarini elektron
tarzda topshirish, monitoring qilish va soliq xavfini baholash tizimlari joriy
qilinmoqda. Biroq, ayrim yuridik shaxslar, ayniqsa, mintaqaviy kichik korxonalar
bu tizimga to‘liq moslasha olmayapti.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, resurslardan foydalanuvchi yuridik
shaxslarning aksariyati soliq majburiyatlarining to‘liq miqdorini aniqlashda
mustaqil baholash usullariga ega emas. Ular ko‘pincha soliq organlari bergan
ko‘rsatmalarga tayanishga majbur bo‘ladi. Bu esa soliq shaffofligiga putur
yetkazishi mumkin.
Shuningdek, ayrim kon va qazilma resurslar ustidan nazoratning yetarli
emasligi natijasida soliq bazasini yashirish holatlari uchramoqda. Bu holatni Davlat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
9
soliq qo‘mitasi va Davlat geologiya qo‘mitasi o‘rtasida ma’lumotlar almashinuvini
kuchaytirish orqali bartaraf etish mumkin.
Shu o‘rinda resurs soliqlarini belgilashda “ekologik barqarorlik” mezonlarini
kiritish zarurligi ham dolzarb masalaga aylanmoqda. Ya’ni, faqat iqtisodiy manfaat
emas, balki atrof-muhitga ta’sir ko‘lami ham soliq stavkalarini belgilashda
e’tiborga olinishi kerak.
Yana bir muhim jihat shuki, tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, resurs soliqlari
bo‘yicha tushumlar tarkibida davlat mulkchiligidagi korxonalar ulushi juda katta,
xususiy sektor esa nisbatan past ulushni tashkil qiladi. Bu holat raqobat muhitiga
va soliq adolatliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Xulosa va takliflar.
Yuqorida olib borilgan tahlil natijalariga asoslanib,
O‘zbekistonda resurs soliqlari ma’murchiligi tizimi o‘z ichiga murakkab va ko‘p
qirrali jarayonlarni olishini, mavjud tizimda huquqiy, tashkiliy va texnologik
jihatdan takomillashtirish zarurligini ko‘rish mumkin.
Resurs soliqlari davlat byudjeti daromadlarining muhim manbai bo‘lib,
yuridik shaxslar faoliyatida iqtisodiy samaradorlikka ta’sir ko‘rsatuvchi omil
hisoblanadi.
Soliq ma’murchiligida ayrim byurokratik to‘siqlar, hisob-kitobdagi murakkabliklar
va raqamlashtirishning to‘liq joriy qilinmaganligi soliq tushumlarining to‘liq va o‘z
vaqtida yig‘ilishini cheklamoqda.
Ayrim yuridik shaxslar tomonidan resurslar miqdorini yashirish, noto‘g‘ri
ma’lumotlar taqdim etish, soliq stavkalarini noto‘g‘ri qo‘llash holatlari mavjud.
Soliq ma’murchiligi tizimi yetarli darajada tizimlashtirilmagan bo‘lib, u yer
resurslari, foydali qazilmalar, suv resurslari ustidan yagona va kompleks nazorat
mexanizmini talab qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
10
Soliq tizimini raqamlashtirishni jadallashtirish – Resurs soliqlarini
hisoblash, to‘lash va monitoring qilish tizimlarini to‘liq raqamlashtirish orqali
inson omiliga bog‘liq xatoliklar va korrupsiya xavfini kamaytirish.
Avtomatlashtirilgan nazorat tizimini joriy etish – Davlat soliq qo‘mitasi va
boshqa sohaviy idoralar (Geologiya qo‘mitasi, Ekologiya qo‘mitasi) o‘rtasida real
vaqt rejimidagi axborot almashinuvi platformasini yaratish.
Resurs soliqlari stavkalarini qayta ko‘rib chiqish – Resurs turlariga qarab,
ularning iqtisodiy qiymati, ekologik ta’siri va foydalanish darajasini inobatga olgan
holda differensial stavkalarni ishlab chiqish.
Xususiy sektorni faol jalb etish – Resurslardan foydalanishda xususiy
korxonalarning ishtirokini rag‘batlantirish, soliq imtiyozlari orqali ularni faoliyatga
jalb qilish va ularning byudjetga hissasini oshirish.
Soliq to‘lovchilarga o‘quv-uslubiy yordam ko‘rsatish – Resurs solig‘i
bo‘yicha yuridik shaxslar uchun metodik qo‘llanmalar, onlayn seminarlar,
maslahatchilar xizmatini yo‘lga qo‘yish.
Ekologik mezonlarni hisobga olish – Resurs soliqlarini belgilashda atrof-
muhitga ta’sir darajasini ham inobatga olish, “yashil soliq” tamoyillarini kiritish.
Monitoring va audit tizimini kuchaytirish – Resurslardan foydalanish ustidan
doimiy monitoring olib boruvchi va sohadagi soliq intizomini baholovchi mustaqil
audit mexanizmlarini joriy etish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
Nаzаrаli о’g’li, M. S. (2023). THE STUDY ОF VАLUE-АDDED TАX:
KNОWLEDGE FRОM THE EU VАT EXPERIENСE АND UZBEKISTAN'S
VАT SYSTEM.
QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
,
9
, 131-135.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-43_ Том-2_ Апрел-2025
11
2.
Otto, M., & Thornton, J. (2023). OʻZBEKISTON RESPUBLIKASIDA
QOʻSHILGAN QIYMAT SOLIGʻI VA AYLANMADAN OLINADIGAN SOLIQ
TOʻLOVCHILARINI
BIR-BIRIDAN
FARQLI
JIHATLARINI
BAHOLASH.
QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
,
9
, 140-143.
3.
Murotovich, M. F. (2023). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI
IQTISODIYOT RIVOJIGA TAʼSIRI: XORIJ TAJRIBASI.
QO ‘QON
UNIVERSITETI XABARNOMASI
, 1180-1183..
4.
Shahboz, H. (2024). IQTISODIYOTDA RAQAMLI BIZNES BOZORI
VA ELEKTRON MARKETING.
JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH,
MODERN VIEWS AND INNOVATIONS
,
1
(2), 85-90.
5.
Raximov, A. N. (2024). Raqamli iqtisodiyot sharoitida sanoat
tarmoqlarini rivojlantirishning ilmiy-uslubiy asoslari.
Spanish Journal of
Innovation and Integrity
, 43-48.
6.
Vahobov, A. V., & Jo‘rayev, A. S. (2009). Soliqlar va soliqqa
tortish.
Darslik. T.: Sharq
.
