https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
443
RUS TILINI XORIJIY FAN SIFATIDA O‘ZBEK MAKTABLARIDA
O‘QITILISHI
Avlayarova Zilola Maxmudovna
Qashqadaryo viloyati Qarshi tuman MMTBga qarashli 33-sonli umumiy
o‘rta ta’lim maktab rus tili fani o‘qituvchisi
Annotatsiya: Globallashuv sharoitida turli madaniyat va tillar o‘rtasida
samarali muloqotni yo‘lga qo‘yish zarurati ortib bormoqda. Xususan, rus tilini
chet tili sifatida o‘rganishga bo‘lgan ehtiyoj ham nazariy, ham amaliy jihatdan
yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Ushbu maqolada rus tilini chet tili sifatida
o‘qitishning
metodik
asoslari,
lingvodidaktik
yondashuvlari,
fonetik
kompetensiyani shakllantirishdagi muhim jihatlar tahlil qilinadi. Ta’lim
samaradorligini oshirish uchun innovatsion yondashuvlar va o‘qitish jarayonining
metodik ta’minotini takomillashtirish zarurati asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar: rus tili, chet tili sifatida o‘qitish, fonetika, metodika, didaktika,
talabalar, kommunikativ yondashuv, madaniyatlararo muloqot.
Bugungi tez o‘zgaruvchan global muhitda tillar va madaniyatlararo
muloqotga tayyor shaxsni shakllantirish zamonaviy ta’limning dolzarb vazifasiga
aylangan. Ayniqsa, rus tilini chet tili sifatida o‘rganish bo‘yicha qiziqishning ortib
borayotgani fonida bu tilni samarali o‘qitish uchun chuqur metodik asosga ega
bo‘lgan o‘quv jarayonini tashkil etish zarurati kuchaymoqda. Zamonaviy
lingvodidaktik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, chet tilini o‘rganishda nafaqat
lingvistik bilimlar, balki madaniyatlararo kompetensiya ham muhim rol o‘ynaydi.
Rus tilini o‘qitishda kommunikativ yondashuv, talaffuz, eshitish-tushunish, nutq
ishlab chiqish va yozma kompetensiyalarni uyg‘un rivojlantirish asosiy metodik
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
444
tamoyillar sifatida qaralmoqda. Bu jarayonda o‘quv materiallarini mazmunli,
mantiqiy, bosqichma-bosqich tanlash va taqdim etish metodik aniqlikni
ta’minlaydi.
Fonetik kompetensiyani shakllantirish rus tilini o‘rganishda asosiy
bosqichlardan biridir. Chet ellik talabalar uchun to‘g‘ri talaffuz nafaqat fonetik
jihatdan, balki kommunikativ nuqtayi nazardan ham zarur hisoblanadi. Shu sababli,
boshlang‘ich bosqichda o‘tkaziladigan fonetika kurslari eshitish va talaffuz
malakalarini shakllantirishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bundan tashqari,
rus tilining leksik boyligi, sinonimiya, omonimiya va polisemiyasi uni o‘rgatishda
muayyan murakkabliklar tug‘diradi. Bu holat talabalarni kontekst asosida leksik
birliklarni tushunishga va amaliy nutqda qo‘llay olishga o‘rgatishni taqozo etadi.
Shuningdek, rus tilida muloqot qilishda pragmatik va sotsiolingvistik
kompetensiyalarni
rivojlantirish
ham
muhim
ahamiyatga
ega.
Rus tilini chet tili sifatida o‘rgatish bo‘yicha metodik yondashuvlarni
takomillashtirish — bu tilni o‘zlashtirish samaradorligini oshiruvchi asosiy
omillardandir. Uslubiy jihatdan puxta ishlab chiqilgan dars mazmuni va fonetik
kompetensiyaning shakllantirilishi xorijiy talabalar uchun nafaqat tilda erkin
muloqot qilish, balki madaniyatlararo o‘zaro anglashuvga erishishda ham muhim
o‘rin tutadi. Ushbu yo‘nalishdagi izlanishlar rus tilining xalqaro ahamiyatini
yanada kuchaytirishga xizmat qiladi.
Rus tilini chet tili sifatida o‘rganish jarayonida fonetik kompetensiyani
shakllantirish — tilni samarali o‘zlashtirishning eng muhim bosqichlaridan biridir.
Ayniqsa, o‘rganishning boshlang‘ich bosqichida talabalar fonatsiya (tovush
chiqarish) va artikulyatsiyaviy apparatning o‘ziga xos harakati bilan bog‘liq bir
qator fiziologik va psixolingvistik murakkabliklarga duch kelishadi. Ushbu
bosqichda
fonetik
kompetensiyani
rivojlantirishda
tilshunoslik
bilan
fiziologiyaning kesishgan nuqtalarini hisobga olish alohida ahamiyat kasb etadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
445
Fiziologik omillar va artikulyatsion murakkabliklar
Rus tili fonetik tizimi boshqa ko‘plab tillardan tubdan farq qiluvchi tovush
birliklariga ega. Jumladan:
✓
Ayrim rus tiliga xos undosh va unli tovushlar (masalan, [ы],
[щ], [ч], [ж]) boshqa tillarda mavjud emas;
✓
Tovush birikmalari og‘zaki nutqda talaffuz qilishda chet ellik
o‘rganuvchilarda artikulyatsion mushaklarning zo‘riqishiga sabab bo‘ladi.
Bunday vaziyatda og‘iz, til, lab va burun bo‘shliqlari bilan bog‘liq
artikulyatsion apparatning noaniq va yetarli rivojlanmagan faoliyati tufayli,
maxsus mashqlar orqali mushaklar ishini rag‘batlantirish talab etiladi. Bu "tovush
mushaklarini" asta-sekin "mashq qildirish" jarayoni, fonetika o‘rgatishda uzluksiz
va bosqichli yondashuvni taqozo etadi.
Rus tilining fonatsiyasi — ya’ni tovushlarning paydo bo‘lishi va talaffuzi —
ko‘pincha boshqa tillarga qaraganda katta havo hajmini talab qiladi. Chet ellik
talabalar, ayniqsa, o‘rganishning boshida bu talabga moslasha olmay, tez-tez nafas
yetishmovchiligiga duch kelishadi. Shu sababli, fonatsion nafas olish texnikasini
mustahkamlashga qaratilgan mashg‘ulotlar ham metodik kompleksga kiritilishi
lozim.
Fonetika va fonatsiya madaniyatini shakllantirish faqat texnik ko‘nikmalar
bilan cheklanmasligi kerak. She’riy matnlar, qo‘shiqlar, ifodali o‘qish mashqlari
vositasida tovushlar ohangdorligini va intonatsion tuzilmasini o‘rgatish, bu
ko‘nikmalarni madaniy-estetik kontekstda rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu esa
talabada rus tili tovush tizimiga nisbatan nafaqat texnik, balki hissiy-estetik
qiziqish ham uyg‘otadi. Fonetika o‘rgatish jarayoni izolyatsiyalangan bo‘lmasligi
kerak. U lug‘aviy boylik va grammatik konstruksiyalar bilan uyg‘unlikda olib
borilishi zarur. Fonetika — bu faqat to‘g‘ri talaffuz emas, balki tinglab tushunish,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
446
og‘zaki nutq ishlab chiqish, hamda yozma va o‘qish ko‘nikmalari bilan uzviy
bog‘liq kompetensiyadir. Boshlang‘ich bosqichda fonetik asoslar yotqizilishi bilan
birga, rus tilidagi kommunikativ vazifalarni hal etishga xizmat qiluvchi
ko‘nikmalar: diqqatli tinglash, fikrni ifodali aytish, talaffuzdagi urg‘u va ohangni
tushunish ham mustahkamlanadi.
Metodik tavsiyalar:
1.
Har bir fonetik birlikni eshitish, ko‘rish va aytish orqali
mustahkamlovchi multimodal mashqlarni tatbiq etish;
2.
Artikulyatsiya organlariga mo‘ljallangan mushak mashqlari
(artikulyatsion gimnastika)ni muntazam qo‘llash;
3.
Rus tilining fonetik tizimiga oid intonatsion modellar asosida
she’r va dialoglar orqali mashq qilish;
4.
Oraliq testlar bilan talaffuzdagi yutuqlarni bosqichma-bosqich
monitoring qilish;
5.
Fonetika va boshqa til komponentlarini integratsiyalashgan
tarzda o‘qitish (lug‘at + talaffuz + kontekst).
Rus tilini chet tili sifatida o‘rganishda fonetik kompetensiya — bu nutqiy
muloqotga kirishish uchun zarur bo‘lgan poydevordir. Fonatsiya va talaffuzga oid
qiyinchiliklarni yengib o‘tish fiziologik, lingvistik va didaktik mexanizmlarning
uyg‘un qo‘llanishi orqali mumkin. Bu boradagi metodik yondashuvlar fonetikani
estetik va kommunikativ kontekstda o‘rgatishni taqozo etadi. Natijada, fonetik
madaniyatga ega, to‘g‘ri talaffuz qiluvchi va rus tilida muloqotga kirishishga qodir
kommunikativ shaxs shakllanadi. Rus tilini chet tili sifatida o‘rganayotgan xorijiy
talabalarda til kompetensiyasining shakllanishi, ayniqsa, leksik va grammatik
ko‘nikmalarning rivoji o‘quv jarayonining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Ammo amaliy tajriba shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilar ko‘pincha alohida so‘z va
iboralarni o‘rganishga yo‘naltirilgan holda, ularni real kommunikativ vaziyatlarda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
447
qo‘llashda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Bu esa leksik kompetensiyani faqatgina
lingvistik birliklarni bilish darajasida emas, balki uni nutqiy, motivatsion va
madaniy jihatdan ham qamrab oluvchi ko‘nikma sifatida shakllantirish zarurligini
taqozo etadi.
Leksik kompetensiyani samarali shakllantirish — bu faqat so‘zlarni yodlash
emas, balki ularni to‘g‘ri kontekstda, mos vaziyatda va madaniy-nutqiy
me’yorlarga muvofiq tarzda qo‘llay bilish demakdir. Zamonaviy yondashuvga
ko‘ra, leksik kompetensiyani quyidagi tarkibiy qismlar asosida rivojlantirish
maqsadga muvofiq:
➢
Lingvistik komponent
– so‘z va iboralarning ma’nosi, ularning
sintaktik xususiyatlari;
➢
Motivatsion komponent
– tilni o‘rganishga bo‘lgan ichki
ehtiyoj, qiziqish va tashabbus;
➢
Muloqotga yo‘naltirilgan komponent
– nutqiy vaziyatlarda
mazmunli va kontekstga mos so‘zlash;
➢
Aks ettiruvchi (reflektiv) komponent
– til o‘rganish
jarayonini tahlil qilish, mustaqil fikr yuritish.
Leksik kompetensiyaning bu kabi keng doirada ko‘rilishi xorijiy talabalarda
mustahkam kommunikativ asosni yaratadi, bu esa keyinchalik murakkab nutqiy
faoliyatda muvaffaqiyatli ishtirok etish imkonini beradi.
Grammatik kompetensiya va kontrastiv yondashuv
Grammatik kompetensiyani shakllantirishda ham talabalarning ona tili va rus
tilining morfologik-sintaktik xususiyatlari o‘rtasidagi farqlarni hisobga olish zarur.
Masalan:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
448
Rus tilida so‘zlar flektiv (ya’ni egiluvchan) shakllarga ega: otlar
turlanadi, fe’llar zamon, shaxs va nisbatga ko‘ra o‘zgaradi;
Chet ellik talabalar uchun bu holat, ayniqsa, analitik tuzilgan
tillar (masalan, ingliz yoki xitoy tillari) fonida yangi va noan’anaviy
ko‘rinadi.
Shu boisdan, kontrastiv tilshunoslik asosida qurilgan o‘quv materiallari
yordamida grammatik qiyoslashni amalga oshirish, o‘rganilayotgan tilning o‘ziga
xosliklarini aniqlashtirish o‘rganuvchilar uchun tushunarli va samarali bo‘ladi.
Zamonaviy ta’lim paradigmasida rus tilini chet tili sifatida o‘rgatishda quyidagi
uslubiy innovatsiyalar muhim ahamiyat kasb etadi:
1.
Vazifaga asoslangan o‘qitish (Task-Based Language
Teaching
-
TBLT):
Bu yondashuv o‘quvchilarga tilni sun’iy mashqlarda emas, balki real
hayotga yaqin vaziyatlarda qo‘llash imkonini beradi. Masalan:
➢
Rol o‘ynash (rolеvaya igra);
➢
Dialog va intervyu tuzish;
➢
Loyihaviy topshiriqlar asosida muloqot tashkil qilish.
2.
Texnologiyani o‘quv jarayoniga integratsiyalash:
Raqamli
texnologiyalar yordamida o‘rganish jarayonini interfaol, qulay va
moslashtirilgan shaklda tashkil qilish mumkin. Jumladan:
➢
Onlayn platformalar (Duolingo, Quizlet, LingQ va
boshqalar);
➢
Virtual reallik (VR) texnologiyalari asosida suhbat
simulyatsiyalari;
➢
Sun’iy intellekt asosidagi mashq dasturlari yordamida
talaffuz va grammatikani avtomatik tahlil qilish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
449
3.
Madaniy immersion (suvga cho‘mish) dasturlari:
Tilni
madaniy kontekstda o‘rganish samaradorlikni oshiradi. Talabalarning:
➢
Ona tilida so‘zlashuvchilar bilan jonli muloqoti;
➢
Madaniy tadbirlarda ishtiroki;
➢
Rossiyada yoki rus tilida so‘zlashuvchi muhitda qisqa
muddatli o‘quv dasturlarida qatnashishi tilga bo‘lgan motivatsiyani
oshiradi hamda chuqur madaniy qadriyatlar bilan tanishtiradi.
Rus tilini chet tili sifatida o‘qitishda leksik va grammatik kompetensiyani
shakllantirish — bu tilning formal birliklarini yodlashdan ancha keng va chuqur
jarayon bo‘lib, kommunikativ, madaniy va psixolingvistik jihatlarni ham qamrab
olishi lozim. Leksik kompetensiyaning ko‘p qirrali modeli, grammatikani
kontrastiv yondashuv asosida o‘rgatish va ta’lim jarayoniga innovatsion metodlarni
integratsiyalash xorijiy talabalar til kompetensiyasini sifatli shakllantirish uchun
muhim omillardir. Bu esa o‘z navbatida, tilni faol va ongli qo‘llay oladigan
lingvistik shaxsni tarbiyalash imkonini yaratadi. Zamonaviy ta’lim jarayonida rus
tilini chet tili sifatida o‘rgatish samaradorligini oshirish uchun an’anaviy metodik
yondashuvlarni yangilash, didaktik modelni boyitish va talabalarning individual
ehtiyojlariga moslashtirilgan o‘qitish strategiyalarini joriy etish zarurdir. Til
o‘rganishda muvaffaqiyatga erishish o‘quvchilarning shaxsiy xususiyatlari,
motivatsiyasi va kognitiv imkoniyatlarini hisobga olgan holda o‘qitish
metodikasini takomillashtirish bilan chambarchas bog‘liqdir.
An’anaviy darsliklar ko‘pincha o‘quvchilarning barcha o‘rganish uslublarini
to‘liq qamrab ololmaydi. Shu bois, autentik materiallardan — adabiyot namunalari,
zamonaviy kino va musiqalar, ijtimoiy tarmoqlardagi kontent va yangilik
maqolalari — foydalanish orqali tilni real kontekstda o‘rganish imkonini yaratish
lozim. Bu nafaqat til birliklarini chuqurroq tushunishga yordam beradi, balki
o‘quvchilarni turli nutq registrlari, uslublar va madaniy konnotatsiyalar bilan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
450
tanishtiradi. Tilni samarali o‘rganishda multimodal ta’lim metodlari muhim o‘rin
tutadi. Har bir o‘quvchi o‘ziga xos kognitiv afzalliklarga ega bo‘lib, ayrimlar
vizual, boshqalar eshitish yoki kinestetik kanallar orqali yaxshiroq o‘rganadi. Shu
sababli, quyidagi vositalar o‘quv jarayonini yanada inklyuziv qiladi:
audiovizual
materiallar
(film
parchalari,
podkastlar,
videodarslar);
interfaol o‘yinlar (grammatik viktorinalar, simulyatsiyalar);
amaliy mashg‘ulotlar (rol o‘yinlari, sahnalashtirishlar, real
nutqiy topshiriqlar).
Bu yondashuvlar o‘quvchilarning e’tiborini faollashtiradi va bilimlarni ko‘p
kanalli shaklda mustahkamlaydi. Har bir o‘quvchining til o‘rganishdagi maqsadlari
va ehtiyojlari bir-biridan farq qiladi. Shu boisdan, individual yondashuvni
ta’minlovchi o‘qitish modeli zarur:
•
maxsus tanlov kurslari (masalan, "biznes rus tili", "rus adabiyoti",
"akademik yozuv");
•
talabaning kasbiy yo‘nalishiga mos mavzular asosidagi topshiriqlar;
•
mustaqil loyihaviy ishlarga imkon yaratish.
Bunday moslashtirish o‘quvchining o‘z o‘quv jarayoniga egalik hissini
oshiradi va ichki motivatsiyani kuchaytiradi.
Xulosa:
Rus tilini chet tili sifatida o‘rgatish jarayonining uslubiy va didaktik
bazasini takomillashtirish kompleks yondashuvni talab qiladi. Vazifaga asoslangan
o‘qitish, raqamli texnologiyalarning integratsiyasi, madaniy immersion
elementlaridan foydalanish, o‘quv materiallarini diversifikatsiya qilish,
multimodal metodlarni joriy etish hamda moslashtirilgan ta’lim yo‘llarini yaratish
orqali o‘qituvchi zamonaviy, inklyuziv va samarali til muhitini shakllantirishi
mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
451
Globallashuv sharoitida rus tilida samarali va madaniyatlararo muloqot qila
oladigan kompetent shaxsni tayyorlash, shubhasiz, bugungi til ta’limining strategik
vazifalaridan biridir.
Adabiyotlar
:
1. Aitpaeva A.S. Rus tili darslarida Internetning o’quv resurslaridan
foydalanish masalasi to’g’risida // Rus tili ona tili sifatida: nazariya va
metodologiyada yangi: maqolalar to’plami. Moskva, 2015. 340-343-betlar.
2. Kolosova T.G. Boshlang’ich bosqichda rus tilini chet tili sifatida vositachi
tilni ishlatmasdan va ishlatmasdan o’qitishning xususiyatlari to’g’risida // Moskva
davlat qishloq xo’jaligi muhandislik universiteti axborotnomasi. V.P.
Goryachkina. 2014 yil. № 1. 138-141-betlar.
3. Rozhdestvenskaya O.Yu. Rus tilini o’rganishning dastlabki bosqichida
muloqotni qanday o’rgatish kerak // Rus tili va rus madaniyati haftaligidan
materiallar to’plami (Italiya, Milan - Bari - Rim). Moskva, 2012. 51-56-betlar.
4. Rus tilini chet tili sifatida o’qitish nazariyasi va amaliyoti / tahrir. I.
Popadeikina, R. Chaxori. Vrotslav, 2012. 181 b.
5. Chesnokova M.P. Rus tilini chet tili sifatida o’qitish metodikasi: darslik.
Moskva: MADI, 2015. 132 b.
