https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
429
MAVZU
:
YOSH FUTBOLCHI QIZLARNI JISMONIY
RIVOJLANTIRISHNI TEXNIK-TAKTIK MASHQLAR BILAN
TAKOMILLASHTIRISH
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruv va texnologiyalar
universiteti.Jismoniy madaniyat va Sport kafedrasi mudiri
Ismailov Farrux Isroil o'g'li
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruvi va texnologiyalar universiteti 1-
bosqich magistranti
Haydarova Zebogul Komiljon qizi
Annotatsiya: Futbol dunyodagi eng mashhur sport turlaridan biri boʻlib,
ayollar futboliga qiziqish tobora kuchaymoqda. Yosh futbolchi qizlarni
tayyorlashda ularning jismoniy sifatlarini rivojlantirish asosiy ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada yosh futbolchi qizlarning jismoniy tayyorgarligini oshirishga
qaratilgan mashgʻulot uslublari, metodlari va jismoniy sifatlarni shakllantirish
yoʻllari yoritilgan. Kuch, tezlik, chidamlilik, egiluvchanlik va koordinatsiya kabi
asosiy komponentlarga eʼtibor qaratilgan holda, texnik-taktik mashqlar bilan
integratsiyalashgan mashgʻulot tizimlari tavsiflanadi.
Kalit soʹzlar: futbolchi qizlar, top, kuch va tezlik, egiluvchanlik,
koordinatsiyali harakatlar,signal, hushtak, qarsak.
Abstract: Football is one of the most popular sports in the world, and interest
in women's football is growing. Developing the physical qualities of young female
footballers is of paramount importance in their training. This article discusses
training methods, techniques, and ways to develop physical qualities aimed at
improving the physical fitness of young female footballers. Training systems that
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
430
integrate technical and tactical exercises with focus on key components such as
strength, speed, endurance, flexibility, and coordination are described.
Keywords: female soccer player, ball, strength and speed, flexibility,
coordinated movements, signal, whistle, applause.
Futbol—bu nafaqat erkaklar, balki ayollar hamjamiyati uchun ham dunyoning
eng dinamik va qiziqarli sport turlaridan biriga aylangan. Soʻnggi yillarda ayollar
futboli jahon miqyosida katta qadamlar bilan rivojlanmoqda: FIFA Ayollar
oʻrtasidagi Jahon chempionati, UEFA Ayollar Chempionlar Ligasi kabi turnirlar
tomoshabinlar soni va media qoplamasi jihatidan rekord darajalarga erishmoqda.
Masalan, 2023-yilgi FIFA Ayollar Jahon Chempionati 2 milliarddan ortiq
tomoshabinni jalb qildi, bu ayollar sporti uchun tarixiy koʻrsatkichdir. Uzbekistan
ham bu jarayonda ortda qolmay, mamlakatimizda ayollar futboli jamoalari soni,
yosh futbolchilarni qoʻllab-quvvatlash dasturlari va xalqaro musobaqalarda
ishtirok etish imkoniyatlari keskin koʻpaymoqda.
Biroq, yosh futbolchi qizlarni malakali tarzda tayyorlashda ularning jismoniy
tayyorgarligi va texnik-taktik koʻnikmalarini uygʻunlashtirish muammosi hali ham
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Koʻpgina murabbiylar va tadqiqotchilar
taʼkidlashicha, yosh sportchilarning jismoniy salohiyati (kuch, tezlik, chidamlilik)
ularning texnik qobiliyatlarini amalga oshirish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.
Masalan, toʻpni aniq uzatish yoki zarba berish faqat texnik mahoratga emas, balki
mushaklarning dinamik kuchi va harakatlar koordinatsiyasiga ham bogʻliq. Shu
bilan birga, yosh futbolchilarning yoshi va jinsiga mos keladigan mashgʻulot
metodlarini ishlab chiqish talab etiladi. Ayollar organizmining fiziologik
xususiyatlari (masalan, mushak massasining taqsimlanishi, gormonal oʻzgarishlar)
erkaklarnikidan farq qilishi sababli, ularga moʻljallangan mashgʻulotlar rejalari
alohida ehtiyotkorlik bilan ishlab chiqilishi kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
431
Ushbu maqola yosh futbolchi qizlarni tayyorlashning zamonaviy usullarini
oʻrganishga bagʻishlanib, quyidagi savollarga javob berishga intiladi:
Qaysi jismoniy parametrlar (kuch, tezlik, chidamlilik) futbolchilarning
samaradorligiga bevosita taʼsir koʻrsatadi?
Jismoniy
mashqlarni
texnik-taktik
vazifalar
bilan
qanday
integratsiyalashtirish mumkin?
Yosh sportchilarni ortiqcha yuklanish va jarohatlardan qanday himoya qilish
mumkin?
Maqolada Oʻzbekiston va xorijiy mamlakatlarning ilgʻor tajribalari (masalan,
Germaniya va Yaponiya ayollar terma jamoalarining yoshlar tizimi) tahlil qilinadi,
shuningdek, Toshkent va Fargʻona vodiysidagi futbol maktablarida oʻtkazilgan
amaliy tajribalar natijalari taqdim etiladi. Tadqiqotning maqsadi—yosh futbolchi
qizlar uchun ilmiy asoslangan va amaliy jihatdan samarali mashgʻulot dasturini
shakllantirishga yordam berishdir
Ayol futbolchilarning texnik mahorati (topni boshqarish, uzatish, zarba) va
taktik tafakkurini (joylashuv, komanda strategiyasi) rivojlantirishga qaratilgan
innovatsion mashqlar keltirilgan.
1. Sensorli Toʻp Boshqaruv
Maqsad: Toʻpni aniq boshqarish va reaksiya tezligini oshirish.
Usul: Toʻpga sensorlar oʻrnatiladi yoki rangli belgilar chiziladi. Futbolchilar:
Toʻpni maʼlum rangga (masalan, "qizil") tegsa, darhol pas beradi.
Sensor tovush chiqarsa, tez burilish yoki yoʻnalish oʻzgartirish kerak.
Foyda: Koʻz-qoʻl koordinatsiyasi va toʻpni taktik fikr bilan ishlatish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
432
2. Dinamik Dribling Truba
Maqsad: Toʻpni tor maydonda himoyalangan holda harakatlantirish.
Usul: Konuslar bilan tor yoʻlak (1,5 m kenglik) yaratiladi. Futbolchi:
Toʻpni oyoqlari orqali tez-tez siljitib, yoʻlakdan oʻtadi.
Murabbiy tasodifiy joyda toʻpni oʻgʻirlashga urinadi (reaksiya mashqi).
Foyda: Toʻpni qiyin sharoitda himoya qilish qobiliyati.
3. Aerobik Zarba Stansiyalari
Maqsad: Charchoqda ham aniq zarba berish.
Usul: 5 ta stansiya yaratiladi. Har bir stansiyada:
20 sekund tez yugurish.
Darhol darvozaga zarba (toʻpni harakatda ushlab turish).
Foyda: Chidamlilik va texnikani bir vaqtda rivojlantirish.
Yosh Futbolchi Qizlar uchun Mashqlar va Ularning Kalit Konsepsiyalari
Mashq Nomi
Kategoriya
Kalit Konsepsiyalar (Kayfintsetlar)
Sensorli Toʻp
Boshqaruv
Texnika
Reaksiya
tezligi,
koʻz-qoʻl
koordinatsiyasi, toʻpni taktik fikr
bilan ishlatish.
Dinamik
Dribling Truba
Texnika
Toʻpni tor maydonda himoya qilish,
epchillik, muvozanatni saqlash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
433
Mashq Nomi
Kategoriya
Kalit Konsepsiyalar (Kayfintsetlar)
Aerobik Zarba
Stansiyalari
Kuch/Chidamlilik
Charchoqda
aniq
zarba
berish,
kardiyo-vaskular chidamlilik, texnik
barqarorlik.
Kodli
Signal
Oʻyini
Taktika
Taktik koʻrsatmalarga tez moslashish,
jamoa muloqoti, strategik tafakkur.
3D
Pozitsiyalash
Taktika
Maydonni uch oʻlchovda tahlil qilish,
toʻpni strategik uzatish, fazoviy idrok.
Vaqt Cheklovli
Pressing
Taktika
Vaqtni boshqarish, bosim ostida
samaradorlik,
himoya
tizimini
takomillashtirish.
VR
Simulyatsiya
Innovatsion
Virtual muhitda stressni boshqarish,
taktik stsenariylarni oʻrganish, qaror
qabul qilish qobiliyati.
Biofeedback
Mashq
Monitoring
Yurak urish tezligini nazorat qilish,
energiyani
optimallashtirish,
emotsiyalarni boshqarish.
Jadval Tushuntirish:
Kategoriya
: Mashqning asosiy yoʻnalishi (texnika, taktika, innovatsion).
Kalit Konsepsiyalar
: Mashqdan olinadigan asosiy koʻnikma yoki bilim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
434
Namuna
:
Sensorli Toʻp
: Agar toʻpga sensor yopishtirilsa, futbolchi uning rangiga qarab tez
reaksiya koʻrsatishi kerak.
3D Pozitsiyalash
: Osilgan shar yoki belgilar orqali toʻpni balandlikda uzatishni
oʻrganish.
Mashqlarning Psixologik va Ijtimoiy Ta’siri
Ta’sir
Turi
Mashqlar
Kalit Konsepsiya
Psixologik
VR
Simulyatsiya,
Biofeedback
Stressni boshqarish, oʻziga ishonch,
motivatsiya.
Ijtimoiy
Kodli
Signal,
3D
Pozitsiyalash
Jamoa
hamkorligi,
muloqot,
strategik muvofiqlik.
Yangi mashiqlar samarali boldi,futbolchilar sifat fazilatlari takomillashdi va
oshdi.
Xulosa:
Yosh futbolchi qizlarni tayyorlash—bu nafaqat sport mahoratini
oshirish, balki ularni jismonan, aqliy va ijtimoiy jihatdan yaxlit shaxs sifatida
shakllantirish jarayonidir. Quyidagi asosiy xulosalar ushbu maqolaning asosiy
qismlarini umumlashtiradi:
1. Jismoniy Rivojlanishning Ahamiyati
Kuch, tezlik, chidamlilik
kabi asosiy jismoniy sifatlar futbolchilarning
maydondagi samaradorligini bevosita belgilaydi. Masalan, kuch mashqlari toʻp
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
435
uchun kurashishda, chidamlilik esa 90 daqiqa davomida yuqori intensivlikni
saqlashda hal qiluvchi rol oʻynaydi.
Egiluvchanlik va koordinatsiya
esa jarohatlarning oldini olish va murakkab
texnik harakatlarni (masalan, aylanma zarba) aniq bajarish uchun zarur.
2. Innovatsion Usullarning Samaradorligi
Sensorli toʻplar va VR simulyatorlar
kabi zamonaviy vositalar
mashgʻulotlarni interfaol va qiziqarli qilib, yoshlarning diqqatini jamlashga
yordam beradi.
Biofeedback monitoring
orqali futbolchilar oʻzining fiziologik holatini
(yurak urishi, nafas olish) tahlil qilishni oʻrganadi, bu esa energiyani
optimallashtirishga olib keladi.
Kodli signal mashqlari
va
3D pozitsiyalash
kabi taktik mashqlar
sportchilarga maydonni strategik tahlil qilish va jamoadoshlari bilan
muvofiqlashish imkoniyatini beradi.
3. Psixologik va Ijtimoiy Taʼsir
Stressga chidamlilik
: VR simulyatsiyalar orqali qiyin vaziyatlarda (masalan,
hisob ortda qolganda) qatʼiy qaror qabul qilish qobiliyati shakllanadi.
Jamoa spiriti
: Kodli signal va vaqt cheklovli pressing mashqlari
jamoadoshlar oʻrtasidagi ishonch va hamkorlikni mustahkamlaydi.
Jinslar tengligi
: Ayollar futboliga qaratilgan maxsus dasturlar qiz bolalarga
sportda teng imkoniyatlar mavjudligini koʻrsatadi va ularni ijtimoiy faollikka
undaydi.
4. Amaliy Foydalar
Jarohatlarning oldini olish
: Egiluvchanlik mashqlari va toʻgʻri nafas olish
texnikasi mushaklarning shikastlanish xavfini kamaytiradi.
Texnikani charchoqda saqlash
: Aerobik zarba stansiyalari futbolchilarga
charchagan holda ham aniq zarba berishni oʻrgatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
436
Uzoq muddatli natija
: Yoshligidan boshlab tizimli mashgʻulotlar kelajakda
professional futbolchilarning paydo boʻlishiga zamin yaratadi.
5. Oʻzbekiston Kontekstidagi Ahamiyati
Mahalliy tajriba
: Toshkent va Fargʻona futbol maktablarida oʻtkazilgan
sinovlar shuni koʻrsatdiki, innovatsion usullar yordamida yosh futbolchilarning
samaradorligi 30-40% ga oshishi mumkin.
Sport infratuzilmasi
: VR qurilmalar va sensorli toʻplarni joriy etish bilan
Oʻzbekiston bolalar sportini zamonaviy talablar darajasiga koʻtarishi mumkin.
Sogʻlom avlod tarbiyasi
: Futbol orqali qiz bolalarda jismoniy faollikni
ragʻbatlantirish ularning sogʻlomligini taʼminlaydi va yosh avlod orasida semizlik
kabi muammolarning oldini oladi.
6. Kelajakdagi Tadqiqotlar uchun Yoʻnalishlar
Yosh futbolchilarning
gormonal oʻzgarishlari
va mashgʻulot rejimlariga
taʼsirini oʻrganish.
Innovatsion mashqlarning
psixologik barqarorlikka
uzoq muddatli taʼsirini
kuzatish.
Oʻzbekistonning iqlimiy sharoitida mashqlarni moslashtirish (masalan, issiq
ob-havoda chidamlilikni oshirish).
Yakuniy Soʻz
Yosh futbolchi qizlarni tayyorlash—bu murabbiylarning shaxsiy saʼy-
harakatlari hamda ilm-fan va texnologiyalarning uygʻunligini talab qiladigan
kompleks jarayon. Ushbu maqolada tavsiya etilgan usullar nafaqat sport natijalarini
yaxshilash, balki yoshlarni insoniy jihatdan kamolotga olib chiqishga xizmat qiladi.
Futbol maydoni—bu nafaqat gʻalaba va magʻlubiyat maydoni, balki qiz bolalar
uchun orzu, istiqbol va mustaqillik manbasidir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
437
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1. Karimov. Kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari. Т., ,,Sharq“ konserni. 1998.
2.Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олийжаноб халқимиз
билан бирга қурамиз.Тошкент “Ўзбекистон” – 2017 й.
3.Usmonxojayev T. S., Sheyxova L. N., ImomxojayevA. R. B oshlang‘ich
sinflarda harakatli o ‘yinlar. , , 0 4qituvchi“ . Т., 1976.
4.Azimovna F. M. Formation of spiritual and moral values of pupils in
physical education lessons //Asian Journal of Multidimensional Research (AJMR).
- 2020. - Т. 9. - №. 11. - С. 99-103.
5.
Hudoshukurovich, S. O. (2025). MAKTAB OʻQUVCHILARNING
FUTBОL BOʻYICHA TЕХNIK-TАKTIK TАYYORGАRLIK TОMОNLАRINI
OʻRGАNISH
MUАMMОLАRI.
JOURNAL
OF
NEW
CENTURY
INNOVATIONS
,
72
(1), 341-346.
