https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
417
MAVZU:
YOSH DZYUDOCHILARNING MA’NAVIY IRODAVIY
SIFATLARINI TARBIYALASH USLUBIYATI
TOSHKENT XALQARO MOLIYAVIY BOSHQARUVI VA
TEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI 1-BOSQICH MAGISTRANTI
XAYRULLAYEV MIRJALOL UMID O‘G‘LI
Annotatsiya: Maqola yosh dzyudochilarni tarbiyalashda ularning nafaqat
jismoniy, balki ma’naviy-irodaviy fazilatlarini shakllantirishning ahamiyati,
usullari va metodik tavsiyalariga bagʻishlangan.Asarda quyidagi masalalar
yoritilgan:Dzyudo sportining falsafiy tamoyillari ("Seiryoku Zenyo", "Jita Kyoei")
va ularning yosh sportchilarning shaxsini shakllantirishdagi roli;Yosh
dzyudochilarda iroda, intizom, sabr, hurmat kabi asosiy ma’naviy-irodaviy
sifatlarni rivojlantirish usullari;Murabbiylarning shaxsiy namoyishi, psixologik
tayyorgarlik,
jamoa
ruhini
mustahkamlash
kabi
samarali
tarbiyaviy
metodlar;Musobaqalar sharoitida halol o‘yin (fair play) prinsiplarini qo‘llashning
ahamiyati.Maqola murabbiylar, ota-onalar va sport maktablari uchun amaliy
qo‘llanma sifatida foydali bo‘lishi mumkin. Unda dzyudoni nafaqat sport turi, balki
hayot falsafasi sifatida o‘rgatishning pedagogik jihatlari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: dzyudo, ma’naviy tarbiya, irodaviy sifatlar, sport
pedagogikasi, fair play, Jigoro Kano falsafasi.
Abstract: The article is devoted to the importance, methods and
methodological recommendations of forming not only physical, but also spiritual
and volitional qualities of young judoists in their upbringing. The work covers the
following issues: Philosophical principles of judo ("Seiryoku Zenyo", "Jita Kyoei")
and their role in shaping the personality of young athletes; Methods for developing
such basic spiritual and volitional qualities as will, discipline, patience, respect in
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
418
young judoists; Effective educational methods such as personal demonstration of
coaches, psychological preparation, strengthening team spirit; The importance of
applying the principles of fair play in competitive situations. The article can be
useful as a practical guide for coaches, parents and sports schools. It considers the
pedagogical aspects of teaching judo not only as a sport, but also as a philosophy
of life.
Keywords: judo, spiritual education, willpower, sports pedagogy, fair play,
Jigoro Kano's philosophy.
Dzyudo – nafaqat jismoniy kuch va texnik mahoratni, balki insonning
ma’naviy kamolotini rivojlantirishga qaratilgan sport turidir. Bugungi kunda
sportchilarning faoliyatida nafaqat fizik tayyorgarlik, balki ularning psixologik
barqarorligi, axloqiy qadriyatlari va irodaviy qat’iyati ham hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Yosh dzyudochilarni tarbiyalashda murabbiylarning asosiy vazifasi –
nafaqat sport natijalarini oshirish, balki ularni insoniy fazilatlar bilan ham jihozlab,
jamiyat uchun foydali shaxslar sifatida shakllantirishdir.
Dzyudoning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u jang san’ati sifatida nafaqat
jismoniy, balki ruhiy tarbiyani ham talab qiladi. Jigoro Kano tomonidan ishlab
chiqilgan ushbu sport turi "Seiryoku Zenyo" (samaradorlik tamoyili) va "Jita
Kyoei" (o‘zaro yaxshilik) kabi falsafiy tamoyillarga asoslangan. Shu sababli, yosh
sportchilarni tarbiyalashda murabbiy nafaqat ularning texnik mahoratini, balki
ularning shaxsiy fazilatlarini ham shakllantirishi lozim.
1. Yosh Dzyudochilarda Ma’naviy-Irodaviy Sifatlarning Ahamiyati
Ma’naviy-irodaviy sifatlar – bu sportchining nafaqat musobaqalarda, balki
kundalik hayotida ham namoyon bo‘ladigan xarakter xususiyatlaridir. Yosh
dzyudochilarda quyidagi fazilatlarni shakllantirish muhim:
a) Iroda va Qat’iyat
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
419
Dzyudo – bu nafaqat jismoniy, balki ruhiy qat’iyatni talab qiladigan sport turi.
Yosh sportchilar mashg‘ulotlarda charchoq, og‘riq va muvaffaqiyatsizliklarga
qaramay, harakatni davom ettirishga o‘rgatilishi kerak. Buning uchun:
Murabbiy misol ko‘rsatishi – qiyinchiliklarga qarshilik ko‘rsatish, sabrli va
izchil bo‘lish.
Kichik g‘alabalarga e’tibor qaratish – har bir kichik yutuqni qadrlash orqali
motivatsiyani oshirish.
b) Intizom va Mas’uliyat
Dzyudo qat’iy qoidalarga asoslangan sport turi bo‘lib, unda intizom va tartib
muhim ahamiyatga ega. Yosh sportchilar:
Mashg‘ulotlarda vaqtida qatnashish,
Murabbiy ko‘rsatmalariga aniq rioya qilish,
O‘z harakatlari uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olish kabi fazilatlarni
egallashlari kerak.
v) O‘zini Tuta Bilib, Sabrli Bo‘lish
Dzyudo musobaqalari stressli sharoitlarda o‘tkaziladi, shu sababli sportchi
g‘alaba hamda mag‘lubiyatni teng qarshilay bilishi lozim. Bunga erishish uchun:
Mag‘lubiyatni tabiiy holat sifatida qabul qilish – har bir yutqazish yangi
tajriba va o‘sish uchun imkoniyatdir.
G‘alabada kamtarlikni saqlash – raqibni hurmat qilish va o‘z muvaffaqiyatini
baland ko‘tarmaslik.
g) Hurmat va Adab
Dzyudo falsafasining asosiy tamoyillaridan biri – bu raqib, murabbiy,
hakamlar va sport qoidalariga nisbatan hurmatdir. Yosh sportchilar:
Musobaqalarda raqibni salomlashish (rei),
Murabbiy va kattalarga nisbatan adabli munosabatda bo‘lish,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
420
G‘alaba yoki mag‘lubiyatdan keyin ham xushmuomala bo‘lish kabi odoblarni
o‘rganishlari kerak.
2. Yosh Dzyudochilarda Ma’naviy-Irodaviy Sifatlarni Tarbiyalash Usullari
a) Murabbiylarning Namuna Bo‘lishi
Yosh sportchilar ko‘pincha o‘z murabbiylarini ideal sifatida ko‘radilar. Shu
sababli, murabbiy:
O‘z xatti-harakatlari bilan namunа bo‘lishi (masalan, musobaqalarda halol
o‘yin ko‘rsatish, raqiblarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish),
Sportchilarga nafaqat dzyudo texnikasini, balki uning ma’naviy jihatlarini
ham tushuntirishi kerak.
b) Dzyudo Falsafasini O‘rgatish
Jigoro Kano dzyudoni nafaqat jismoniy mashq, balki hayot tarzi sifatida
yaratgan. Yosh sportchilarga quyidagi tamoyillarni tushuntirish muhim:
"Seiryoku Zenyo" (Kuchni eng samarali tarzda ishlatish) – bu tamoyil nafaqat
sportda, balki hayotda ham harakatni aql bilan rejalashtirishni o‘rgatadi.
"Jita Kyoei" (O‘zaro farovonlik) – jamoadoshlar va raqiblar bilan
hamjihatlikda ishlash, birlikda rivojlanish.
v) Psixologik Tayyorgarlik va Mental Mustahkamlikni Rivojlantirish
Musobaqalar oldidan ruhiy tayyorgarlik – sportchilarga g‘alaba qozonish
hamda mag‘lub bo‘lishning ikkisi ham tabiiy ekanligini tushuntirish.
Visualizatsiya va nafas mashqlari – stressni boshqarish usullarini o‘rgatish.
Muvaffaqiyatli sportchilarning hayotiy tajribalarini o‘rganish – ularning
qanday qilib qiyinchiliklarni engganlari haqida hikoyalar aytish.
g) Jamoa Ruhini Mustahkamlash
Dzyudo – bu individual sport turi bo‘lsa-da, jamoa muhiti sportchilarning
rivojlanishida katta rol o‘ynaydi. Buning uchun:
Guruh mashqlari va o‘yinlar – jamoadoshlar o‘rtasida ishonch va hamkorlikni
oshirish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
421
Katta yoshdagi sportchilarning kichiklariga yordam berishi – ustoz-shogird
an’analarini rivojlantirish.
d) Musobaqalarda Axloqiy Qadriyatlarni Mustahkamlash
Halol o‘yin (fair play) prinsiplariga qat’iy rioya qilish,
Hakam qarorlarini hurmat qilish,
Raqibga nisbatan adolatli munosabatda bo‘lish.
Xulosa:
Yosh dzyudochilarning ma’naviy-irodaviy sifatlarini tarbiyalash –
bu uzoq muddatli va murabbiylarning izchil sa’y-harakatlarini talab qiladigan
jarayon. Bunda nafaqat sport texnikasi, balki insonning ichki dunyosi, qadriyatlari
va xarakteri ham shakllantiriladi. Dzyudo falsafasi, murabbiylarning shaxsiy
namunalari, psixologik tayyorgarlik va jamoa muhiti yordamida yosh sportchilarni
nafaqat musobaqalarga, balki hayotdagi har qanday sinovlarga tayyorlash mumkin.
Takliflar: Murabbiylar uchun – dzyudoning ma’naviy tamoyillarini
tushuntirishga alohida e’tibor berish.
Ota-onalar uchun – bolalarni sportga nafaqat jismoniy, balki ma’naviy
jihatdan ham tayyorlashni qo‘llab-quvvatlash.
Sportchilar uchun – g‘alaba va mag‘lubiyatni teng qarshilash, doimo o‘zini
takomillashtirishga intilish.
Dzyudo – bu nafaqat jismoniy kuch, balki aql, sabr va hurmat sportidir. Yosh
avlodni shu tamoyillar asosida tarbiyalash orqali kelajakda nafaqat sport, balki
jamiyatning barcha sohalarida muvaffaqiyat qozonadigan shaxslarni yetishtirish
mumkin
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.Ўзбекистон Республикаси “Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида”ги
қонуни 2015 й.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
422
2. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олийжаноб халқимиз
билан бирга қурамиз.Тошкент “Ўзбекистон” – 2017 й.
3.
igoro Kano – "Dzyudo: Japoniya Jang San’ati va Falsafasi".
4.Sport Psixologiyasi va Pedagogikasi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar.
5.Xalqaro Dzyudo Federatsiyasi (IJF) tomonidan chop etilgan metodik
qo‘llanmalar.
6.
Hudoshukurovich, S. O. (2025). MAKTAB OʻQUVCHILARNING
FUTBОL BOʻYICHA TЕХNIK-TАKTIK TАYYORGАRLIK TОMОNLАRINI
OʻRGАNISH
MUАMMОLАRI.
JOURNAL
OF
NEW
CENTURY
INNOVATIONS
,
72
(1), 341-346.
7. Radjapov, U., & Abubakir, Y. (2024). O ‘QUVCHILARDA SOGLOM
TURMUSH TARZINI SHAKLLANTIRISHDA UMUMRIVOJLANTIRUVCHI
MASHQLAR VA ULARNI O'TKAZISH.
Международный журнал теории
новейших научных исследований
,
2
(9), 131-135.
8. Raximovich, R. U., & Farxodjon o’g’li, A. Y. (2024). YENGIL
ATLETIKA SPORT TURIDA OZIQ-OVQAT REJIMI VA UNING ILMIY
TAHLILI.
MODELS AND METHODS FOR INCREASING THE EFFICIENCY
OF INNOVATIVE RESEARCH
,
4
(40), 22-25.
