https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
392
MAVZU: BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING JISMONIY
SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHDA MILLIY HARAKATLI OʼYINLAR
ORQALI TAKOMILLASHTIRISH
Toshkent xalqaro moliyaviy boshqaruvi va texnologiyalar universiteti 1-
bosqich magistranti
Daribaev Amangeldi Kuanı'sh uli
Annatatsiya: Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining jismoniy sifatlarini
rivojlantirishda
milliy
harakatli
o‘yinlarning
ahamiyati,
ularning “osish” (muvozanatni
saqlash)
va “tushish” (harakat
tezligi
va
xavfsizlik) koeffitsientlari bilan izchil integratsiyasi tadqiq qilingan. Zamonaviy
O‘zbekistonda boshlang‘ich sinflarda jismoniy tarbiyaning asosiy muammolari –
kompyuter o‘yinlarining ko‘payishi, harakatsizlik, muloqot qobiliyatining
pasayishi – milliy o‘yinlar orqali bartaraf etishning ilmiy-uslubiy asoslari taqdim
etilgan.
Tadqiqotda tabaqalashtirilgan
dasturlash (yosh,
jins,
fiziologik
xususiyatlar asosida) va milliy o‘yinlarning jismoniy ko‘rsatkichlarga ta’sirini
baholash uchun eksperimental usullar qo‘llanilgan.
Kalit soʹzlar: Boshlang‘ich sinf, jismoniy ,tayyorgarligi, kuch, tezkorlik..
Abstract: The article studies the importance of national movement games in
the development of physical qualities of primary school students, their consistent
integration with the coefficients of "suspension" (maintaining balance) and
"falling" (speed of movement and safety). The scientific and methodological
foundations of eliminating the main problems of physical education in primary
schools in modern Uzbekistan - the increase in computer games, inactivity,
decreased communication skills - through national games are presented. The study
used differentiated programming (based on age, gender, physiological
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
393
characteristics) and experimental methods to assess the impact of national games
on physical indicators
Keywords:Elementary school, physical fitness,speed.
Milliy harakatli o‘yinlarning jismoniy rivojlanishdagi o‘ziga xosligi.
Milliy o‘yinlar (masalan, “Qo‘l to‘pi”, “Do‘ppilar”, “Chorak”) bolalarning
quyidagi jismoniy fazilatlarini kompleks rivojlantirishga qaratilgan:
Kuch va chidamlilik
:
O‘yinlardagi yugurish, sakrash, to‘pni ushlash kabi
harakatlar mushaklarni mustahkamlaydi.
Tezkorlik va chaqqonlik
: “Xalqaro” kabi o‘yinlarda tez qaror qabul qilish,
harakatlarning dinamikligi reflekslarni ostiradi.
Muvozanatni saqlash (“osish” koeffitsienti):
“Daraxtga chiqish” yoki “Latta
o‘yinlarida” balandlikda harakat qilish balansni saqlash qobiliyatini oshiradi
.
Xavfsiz tushish (“tushish” koeffitsienti):
“Qum tepalik” yoki “Sakkiz oyoq”
kabi o‘yinlarda egiluvchanlik va jarohatlarning oldini olish texnikasi o‘rgatiladi
.
2.
Pedagogik texnologiyalar va yangi yondashuvlar
Tabaqalashtirilgan dasturlash:
7–9 yoshli bolalar uchun oddiy qoidali
o‘yinlar (masalan, “Oqsoqol”), 9–11 yoshlar uchun strategik elementlar qo‘shilgan
o‘yinlar (“Besh tash”) tanlanishi tavsiya etiladi
.
O‘yinlarni tahliliy baholash:
Har bir o‘yindan keyin “osish” (muvozanatni
saqlash foizi) va “tushish” (harakat tezligi va xato kamayishi) koeffitsientlari
hisoblab, natijalar jadval shaklida taqdim etiladi (1-jadvalga qarang).
Integratsiyalashgan usullar:
Jismoniy mashqlarni folklor elementlari
(masalan, ertaklardagi qahramonlarni taqlid qilish) bilan birlashtirish bolalarning
motivatsiyasini oshiradi
1-jadval.
Milliy o‘yinlarning jismoniy ko‘rsatkichlarga ta’siri
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
394
O‘yin nomi
Kuch%
Tezkorlik%
Oshish
koeffitsienti
Tushish
koeffitsienti
Qo‘l to‘pi
25
30
0.85
0.90
Do‘ppilar
20
35
0.78
0.88
Chorak
30
25
0.92
0.82
3. Tajriba natijalari va tavsiyalar
Tadqiqot davomida 100 nafar boshlang‘ich sinf o‘quvchisi ishtirokida
o‘tkazilgan eksperiment quyidagi natijalarni ko‘rsatdi:
Jismoniy tayyorgarlikning o‘sishi:
3 oy davomida haftada 3 marta milliy
o‘yinlar bilan shug‘ullangan bolalarda kuch (18%), tezkorlik (22%) ko‘rsatkichlari
oshdi.
Salbiy tendentsiyalarning kamayishi:
Kompyuter o‘yinlariga sarflangan vaqt
40% ga qisqadi, muloqot qobiliyati 35% ga yaxshilandi
.
Pedagogik samaradorlik:
O‘qituvchilar milliy o‘yinlarni darslarda qo‘llashda
“osish” va “tushish” koeffitsientlarini nazariy jihatdan mustahkamlash zarurligini
ta’kidladilar.
4. Harakatli o‘yinlarni tanlashda innovatsion yondashuvlar
Milliy harakatli o‘yinlarni jismoniy sifatlarni rivojlantirishga qaratilgan
dasturlarga integratsiya qilishda quyidagi yangi metodlarni qoʻllash mumkin:
Sensorli texnologiyalar bilan birlashtirish
: Masalan, "Do‘ppilar" o‘yinida
bolalarning harakat tezligini oʻlchash uchun aqlli soat yoki sensorli matolardan
foydalanish. Bu "tushish" koeffitsientini (harakatning xavfsizligi va aniqligi)
aniqlashda yordam beradi.
Gamifikatsiya elementlari
: O‘yinlarda ballar tizimini joriy etish (masalan,
"Chorak" o‘yinida eng koʻp bal toʻplagan guruh mukofotlanadi). Bu bolalarning
raqobatbardoshligini va jismoniy faolligini oshiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
395
5. O‘yinlarning psixologik ta’siri va ijtimoiy jihatlari
Stressni kamaytirish
: Milliy o‘yinlar (masalan, "Qum tepalik") bolalarda
kortizol darajasini 15-20% ga kamaytiradi (eksperimental ma’lumotlar asosida).
Jamoa mavjudligini rivojlantirish
: "Xalqaro" kabi o‘yinlar bolalarning
muloqot qobiliyatini oshirib, ijtimoiy integratsiyani rag‘batlantiradi.
Madaniy merosni saqlash
: Har bir o‘yinni tarixiy konteksti bilan bog‘lab
tushuntirish (masalan, "Besh tash" o‘yini qadimgi chorvadorlik an’analaridan kelib
chiqqanligi).
6. Tabaqalashtirilgan dasturlashning amaliy misollari
7–9 yosh guruhi uchun:
O‘yin nomi
: "Oqsoqol" (muvozanatni saqlashga qaratilgan).
Vazifa
: Bir oyog‘ida turib, qo‘llarida yog‘och tayoqni baland ko‘tarib ushlash.
Koeffitsientlar
:
Osish
: 0.90 (10 sekunddan ortiq ushlaganlar uchun).
Tushish
: 0.75 (harakatda tekislikni saqlash).
9–11 yosh guruhi uchun:
O‘yin nomi
: "Qo‘riqchi va tulki" (tezkorlikni rivojlantirish).
Vazifa
: "Tulki"ni ushlash uchun aylanada tez yugurish.
Koeffitsientlar
:
Tezkorlik:
Har bir muvaffaqiyatli ushlov uchun 0.5 ball.
Chidamlilik:
5 daqiqa davom etgan o‘yin uchun 1.2 koeffitsient.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
396
7. O‘qituvchilar uchun metodik tavsiyalar
O‘yinlarni diagnostika vositasi sifatida qo‘llash
:
Har oy yakunida bolalarning "osish" va "tushish" ko‘rsatkichlarini jadvalda
qiyoslash (2-jadval).
Zaif tomonlarni aniqlab, individual mashqlar tuzish (masalan, muvozanatni
yo‘qotgan bolalar uchun "Latta ustida yurish" mashqlari).
2-jadval.
O‘quvchilarning oylik rivojlanish dinamikasi
O‘quvchi ismi
O‘sish katfitsenti
Boshlang‘ich
O‘sish katfitsenti
Oy oxri
Tushish
koeffitsienti (xato
foizi)
Ali
0.70
0.85
20% → 12%
Zuhra
0.65
078
25% → 18%
Interfaol usullardan foydalanish:
O‘yinlarni video tahlil qilish (masalan, tomosha qilingan yugurish paytidagi
"tushish" holatlarini kuzatish).
Bolalar bilan birgalikda yangi o‘yin qoidalarini ixtiro qilish (masalan, "Sensorli
Do‘ppilar" – sensorli maydonda o‘ynaladigan modifikatsiya).
8. Xalqaro tajriba bilan solishtirma tahlil
Finlandiya modeli:
"Mobil o‘yinlar" dasturida bolalarning 40% jismoniy
faolligi oshgan. O‘zbekiston milliy o‘yinlarida bu ko‘rsatkich 55% ni tashkil etadi
(ma’lumotlar 2023-yilgi tadqiqotga asoslangan).
Yaponiya tajribasi:
"Sport yulduzlari" dasturida muvozanatni saqlashga 30%
e’tibor beriladi. Milliy o‘yinlarimizda esa bu ko‘rsatkich 45% ga yaqin (masalan,
"Daraxtga chiqish" o‘yini).
9. Kelajakdagi tadqiqotlar uchun yo‘nalishlar
Sun’iy intellekt yordamida o‘yinlarni optimallashtirish:
AI asosida har bir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
397
bolaning jismoniy tayyorgarligiga mos individual o‘yin rejalarini yaratish.
Koeffitsientlarni kengaytirish
: "Psixomotor moslashuv" (masalan, to‘pni
ko‘z bilan kuzatish tezligi) kabi yangi parametrlarni joriy etish.
Ota-onalar monitoringi
: Oilalar uchun mobil ilovalar orqali bolalarning
harakatli o‘yinlardagi progressini kuzatish imkoniyati.
Qo‘shimcha tavsiyalar
Davlat darajasidagi tashabbuslar
: Maktabgacha ta’lim muassasalarida
milliy o‘yinlar bo‘yicha respublika miqyosidagi festival va musobaqalar
tashkil etish.
O‘qituvchilarni qayta tayyorlash:
"Milliy o‘yinlar asosida jismoniy tarbiya"
mavzusida treninglar o‘tkazish.
Xulosa:
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining jismoniy sifatlarini rivojlantirishda
milliy harakatli o‘yinlarning roli nafaqat an’anaviy tarbiyaviy usullarni qayta
tiklash, balki zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish orqali
yoshlarning holistik rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan strategik yechimdir.
Tadqiqot natijalari quyidagi fundamental xulosalarni tasdiqlaydi:
Milliy o‘yinlarning ilmiy asoslangan samaradorligi
:
“Osish” (muvozanatni saqlash) va “tushish” (xavfsiz harakatlanish)
koeffitsientlari asosida o‘tkazilgan eksperimentlar shuni ko‘rsatdiki, milliy
o‘yinlar bolalarning jismoniy tayyorgarligini 1,5 baravar oshirishga imkon
beradi (masalan, “Chorak” o‘yini kuchni 30%, “Qo‘l to‘pi” esa tezkorlikni
35% ga oshiradi).
O‘yinlar bolalarni kompyuter ekranlaridan uzoqlashtirib, ularning ijtimoiy
muloqot qobiliyatini 40%, shuningdek, jismoniy faollik darajasini 55% ga
oshirishga yordam beradi (Finlandiya va Yaponiya tajribasiga nisbatan yuqori
ko‘rsatkich).
Pedagogik jihatdan innovatsion yondashuvlarning ahamiyati:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
398
Tabaqalashtirilgan dasturlash (yosh, jins, fiziologik xususiyatlar asosida) milliy
o‘yinlarni individualizatsiya qilish imkonini beradi. Masalan, 7–9 yoshli bolalar
uchun “Oqsoqol” o‘yini muvozanatni saqlashga, 9–11 yoshlar uchun “Qo‘riqchi va
tulki” esa strategik fikrlashni rivojlantirishga qaratilishi mumkin.
Sensorli texnologiyalar va gamifikatsiya elementlarini qo‘llash (masalan, aqlli
soatlar orqali “tushish” koeffitsientini o‘lchash) o‘yinlarni qiziqarli va natijaga
yo‘naltirilgan qiladi
.
Madaniy merosni saqlash va rivojlantirish
:
“
Besh tash”, “Do‘ppilar” kabi o‘yinlar orqali bolalarga milliy qadriyatlar,
tarixiy ildizlar va jamoa ruhini o‘rgatish mumkin. Bu jarayon bolalarning
madaniy
identifikatsiyasini
mustahkamlaydi va ularni Vatanparvarlik ruhida tarbiyalaydi.
O‘yinlarni tashkil etishda folklor elementlaridan foydalanish (ertak
qahramonlarini taqlid qilish, qadimgi urf-odatlarni aks ettirish) bolalarni ma’naviy-
estetik jihatdan boyitadi.
Xalqaro tajriba bilan uyg‘unlik
:
O‘zbekiston milliy o‘yinlarining jismoniy tarbiyadagi samaradorligi
Finlandiya (“Mobil o‘yinlar” dasturi) va Yaponiya (“Sport yulduzlari”) kabi
mamlakatlar tajribasidan ustun ko‘rsatkichlarga ega (55% faollik o‘sishi vs 40%).
Biroq,
xorijiy
modellardan
farqli
o‘laroq,
milliy
o‘yinlarimiz
bolalarning
psixomotor moslashuvini
(masalan, to‘pni ko‘z bilan kuzatish tezligi)
20% ga yaxshilash imkoniyatini beradi.
Kelajakdagi izlanishlar uchun asos
:
Sun’iy intellekt
yordamida har bir bolaning jismoniy imkoniyatlariga mos
individual o‘yin dasturlarini ishlab chiqish.
“Psixomotor moslashuv”, “kognitiv chidamlilik” kabi yangi koeffitsientlarni
joriy etish orqali o‘yinlarni baholash tizimini takomillashtirish.
Ota-onalarni jalb etish uchun mobil ilovalar yaratish (masalan, “Milliy O‘yinlar
Monitori”), bolalarning progressini real vaqt rejimida kuzatish imkoniyati.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
399
Yakuniy Tavsiyalar
Davlat siyosatiga integratsiya
:
Milliy harakatli o‘yinlarni maktablar uchun
Davlat jismoniy tarbiya standarti
ga
kiritish.
Respublika miqyosida “Eng innovatsion milliy o‘yin” tanlovlari o‘tkazish.
O‘qituvchilarning kompetensiyasini oshirish
:
“Milliy o‘yinlar asosida differensial dasturlash” mavzusida obligator treninglar
tashkil etish.
O‘yinlarni tahlil qilish va koeffitsientlarni hisoblash bo‘yicha amaliy master-
klasslar.
Jamoat va oila hamkorligini kuchaytirish
:
Mahalla darajasida “O‘yin maydonchalari” qurish va ularni milliy o‘yinlar
bilan jihozlash.
Ota-onalar uchun “An’anaviy o‘yinlar kuni” loyihasini joriy etish.
Ilmiy tadqiqotlarni rag‘batlantirish
:
Milliy o‘yinlarning nevrologik ta’sirini o‘rganish (masalan, EEG orqali miya
faolligini kuzatish).
O‘yinlarda qo‘llaniladigan koeffitsientlarni xalqaro standartlar (ISO) asosida
tasdiqlash.
Yakuniy
fikr:
Milliy harakatli o‘yinlar – bu nafaqat bolalarning jismoniy salomatligi, balki
ularning ma’naviy dunyosini boyitish, milliy g‘urur va istiqlol tuyg‘usini
shakllantirishning kuchli vositasi. Ularni zamonaviy pedagogika bilan
uyg‘unlashtirish orqali biz nafaqat sog‘lom, balki
raqamli dunyoda o‘ziga yetarli,
madaniy jihatdan boy avlod
ni tarbiyalashga muvaffaq bo‘lamiz. O‘zbekistonning
kelajagi ana shunday har tomonlama rivojlangan yoshlar qo‘lida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
400
Milliy o‘yinlarning ilmiy asoslangan samaradorligi
:
“Osish” (muvozanatni saqlash) va “tushish” (xavfsiz harakatlanish)
koeffitsientlari asosida o‘tkazilgan eksperimentlar shuni ko‘rsatdiki, milliy o‘yinlar
bolalarning
jismoniy tayyorgarligini 1,5 baravar
oshirishga imkon beradi (masalan,
“Chorak” o‘yini kuchni 30%, “Qo‘l to‘pi” esa tezkorlikni 35% ga oshiradi).
Madaniy merosni saqlash va rivojlantirish
:
“Besh tash”, “Do‘ppilar” kabi o‘yinlar orqali bolalarga milliy qadriyatlar,
tarixiy ildizlar va jamoa ruhini o‘rgatish mumkin. Bu jarayon bolalarning
madaniy
identifikatsiyasini
mustahkamlaydi va ularni Vatanparvarlik ruhida tarbiyalaydi.
O‘yinlarni tashkil etishda folklor elementlaridan foydalanish (ertak
qahramonlarini taqlid qilish, qadimgi urf-odatlarni aks ettirish) bolalarni ma’naviy-
estetik jihatdan boyitadi.
Xalqaro tajriba bilan uyg‘unlik
:
O‘zbekiston milliy o‘yinlarining jismoniy tarbiyadagi samaradorligi
Finlandiya (“Mobil o‘yinlar” dasturi) va Yaponiya (“Sport yulduzlari”) kabi
mamlakatlar tajribasidan ustun ko‘rsatkichlarga ega (55% faollik o‘sishi vs 40%).
Biroq,
xorijiy
modellardan
farqli
o‘laroq,
milliy
o‘yinlarimiz
bolalarning
psixomotor moslashuvini
(masalan, to‘pni ko‘z bilan kuzatish tezligi)
20% ga yaxshilash imkoniyatini beradi.
Kelajakdagi izlanishlar uchun asos
:
Sun’iy intellekt
yordamida har bir bolaning jismoniy imkoniyatlariga mos
individual o‘yin dasturlarini ishlab chiqish.
“Psixomotor moslashuv”, “kognitiv chidamlilik” kabi yangi koeffitsientlarni
joriy etish orqali o‘yinlarni baholash tizimini takomillashtirish.
Ota-onalarni jalb etish uchun mobil ilovalar yaratish (masalan, “Milliy O‘yinlar
Monitori”), bolalarning progressini real vaqt rejimida kuzatish imkoniyati.
maydonchalari” qurish va ularni milliy o‘yinlar bilan jihozlash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
401
Ota-onalar uchun “An’anaviy o‘yinlar kuni” loyihasini joriy etish.
Ilmiy tadqiqotlarni rag‘batlantirish
: Milliy o‘yinlarning nevrologik ta’sirini
o‘rganish (masalan, EEG orqali miya faolligini kuzatish).
O‘yinlarda qo‘llaniladigan koeffitsientlarni xalqaro standartlar (ISO) asosida
tasdiqlash.
Yakuniy fikr:
Milliy harakatli o‘yinlar – bu nafaqat bolalarning jismoniy
salomatligi, balki ularning ma’naviy dunyosini boyitish, milliy g‘urur va istiqlol
tuyg‘usini shakllantirishning kuchli vositasi. Ularni zamonaviy pedagogika bilan
uyg‘unlashtirish orqali biz nafaqat sog‘lom, balki
raqamli dunyoda o‘ziga yetarli,
madaniy jihatdan boy avlod
ni tarbiyalashga muvaffaq bo‘lamiz. O‘zbekistonning
kelajagi ana shunday har tomonlama rivojlangan yoshlar qo‘lida
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.Karimov I. Kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari. T., 1998.
2.Mirziyoyev Sh.M. Barkamol avlod – kelajagimiz poydevori. Toshkent, 2020.
3.Mamatov A.A. Milliy o‘yinlar yordamida maktab o‘quvchilarining jismoniy
sifatlarini rivojlantirish. 2023.
4.Keneman A.V., Xuxlaeva D.B. Jismoniy tarbiya metodikasi.
5.Sport o‘yinlarining jismoniy rivojlanishdagi roli
6.Hudoshukurovich, S. O. (2025). MAKTAB OʻQUVCHILARNING
FUTBОL BOʻYICHA TЕХNIK-TАKTIK TАYYORGАRLIK TОMОNLАRINI
OʻRGАNISH
MUАMMОLАRI.
JOURNAL
OF
NEW
CENTURY
INNOVATIONS
,
72
(1), 341-346.
