https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
262
YO‘L–TRANSPORT HODISALARI KELIB CHIQISH SABABLARI
VA ULARDAN KEYINGI XATTI-HARAKATLAR
Nazarov Anvar Aripovich
anazarov_07@mail.ru
(Prof. Ph.D., TDTrU)
Suyarov Nurali Jovli o‘g‘li
Toshkent Davlat Transport Unversiteti
Annotatsiya: Maqolada avtomobili yo‘llarida sodir etildigan yo‘l transport
hodisalarining kelib kelib chiqish sabablarini o‘rganish va ularni kamaytirish yoki
og‘ir oqibatlarini kamaytirish yo‘llari ko‘rib chiqildi. Avtomobil yo‘llaridagi yo‘l
transport hodisalariga olib keluvchi mavjud kamchiliklar, hamda ularni bartaraf
etish, harakat xavfsizligini oshirish, usullari ko‘rib chiqildi. Maqolada yuqorida
ko‘zda tutilgan yunalishlar, shu bilan birga yo‘l transport hodisasi natijasida tan
jarohat hamda og‘ir tan jarohat olish sabablari, baxtsiz hodisadan keyin tan
jarohat olganlarga malakali tez tibbiy yordam ko‘rsatish usullari ko‘rib
chiqildi.Shu bilan birga yo‘l transport hodisalari sodir etilishi ehtimoli paydo
bo‘lganda og‘ir tan jarohat olishni kamaytirish oldini oldini olish usullari tahlil
qilindi.
Kalit so‘zlar: Avtomobil yo‘llari, yo‘llarni o‘tkazuvchanligi, haydovchilarni,
transport oqimlari, transport vositasi, yo‘l transporti, harakat xavfsizligi, to‘xtash,
tan jarohat, tez tibbiy yordam, baxtsiz hodisa, xavfsizlik kamari, harakat
ishtirokchilar, haydovchi, yo‘lovchilar. xavf, infratuzilma
, nfratuzilma
.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
263
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 4-apreldagi avtomobil
yo‘llarida inson xavfsizligini ishonchli ta’minlash va o‘lim holatlarini keskin
kamaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi PQ-190-sonli qarorida ta’kitlaganidek.
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash
tizimini takomillashtirish sohasida keng qamrovli tashkiliy-amaliy ishlar amalga
oshirildi.
Shu bilan birga, ko‘rilayotgan chora-tadbirlarga qaramasdan, o‘limga olib
kelgan yo‘l-transport hodisalarining soni hali ham yuqori bo‘lib, avtomobil
yo‘llarida xavfsizlikni ta’minlash tizimini tubdan isloh qilish zarurligini
ko‘rsatmoqda.
Jumladan, yo‘l infratuzilmasini harakat xavfsizligini ta’minlashning
zamonaviy
talablariga
to‘liq
muvofiqlashtirish,
ushbu
sohadagi
qoidabuzarliklarning barvaqt profilaktikasiga yo‘naltirilgan samarali tizimni
yo‘lga qo‘yish, shuningdek, inson omilini istisno qiluvchi raqamli texnologiyalarni
keng joriy etish talab etilmoqda.
Yo‘l-transport hodisasi
bu
— transport vositasining yo‘lda harakatlanish
jarayonida va uning ishtirokida sodir bo‘lgan hodisa tufayli, fuqarolar vafot etgan
yoki ularning sog‘lig‘iga zarar yetkazilgan, transport vositalari, inshootlar, yuklar
shikastlangan yoxud boshqa moddiy zarar yetkazilgan hodisa. Yo‘l transport
hodisasi hisoblanish uchun kamida uchta holat mavjud bo‘lishi kerak, bularga
quyidagilar kiradi:
1
-Transport vositasi harakatlanayotgan bo‘lishi;
2
-Sodir bo‘lgan hodisa shu transport vositasi bilan bo‘g‘liq bo‘lishi;
3
-Voqianing oqibati atamaning tarifida sanab o‘tilgan holatlariga mos kelishi;
Yuqorida aytib o‘tilgan atamaning tarifidan kelib chiqadigan bo‘lsak
quyidagilar yo‘l transport hodisasi hisoblanmaydi, to‘xtab turgan transport
vositasining tom qismida yoki boshqa qisimlarida qulab tushgan daraxtlar, qurilish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
264
ishlari olib borilayorgan joylardagi yuk ko‘taruvchi avtokranlarning yuki tushub
ketishi hamda shunga o‘xshash baxtsiz hodisalar yo‘l transport hodisasi
hisoblanmaydi, aksincha bunday hodisalarni biz baxtsiz hodisa yoki texnik
xavfsizlik talablariga amal qilmaslik hisoblanadi. Birgina misol qilib 2019-2020-
yillarda 12 oy mobaynida sodir etilgan yo‘l transport hodisalarining umumiy holati
hamda ularning hududlar kesimida taqsimlanishi (1-rasm) da ko‘zda tutilgan.
1-rasm
2019
-
2020-yillarda 12 oy mobaynida sodir etilgan yo‘l transport
hodisalari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
265
Eng asosiysi haydovchi yo‘l transport hodisasini oldini olish uchun,
yaqinlashib
kelayotgan xavfni oldindan ko‘ra bilishdir. Yo‘l-transport
hodisalarining asosiy sababi texnik nosozlik yoki yo‘l harakatining noto‘g‘ri
tashkil etilishi emas, balki yo‘l harakati qatnashchilarining noto‘g‘ri harakatlaridir,
lekin ushbu holat jiddiy oqibatlarga olib keladigan aniq xato emas, balki baxtsiz
hodisalarning bir qismidir.
Ko‘pgina hollarda, yo‘l-transport hodisalarining kelib chiqish sabablariga
psixologik sabablarham bor, ko‘p haydovchilarning psixologik holati xavfli xatti-
harakatlarga olib keladi.
Xavf
bu
— yo‘l harakati xavfsizligiga xavf soluvchi har qanday omil, harakat
ishtirokchilarining psixologik holati yaxshi bo‘lmasligi quyidagi qoida
buzarliklarga olib keladi:
•
Haydovchilar harakat tezlikni belgilangandan oshirishi;
•
Haydovchilar quvib o‘tish qoidalariga amal qilmasliklari;
•
Piyodalar yo‘lning ko‘rinishi yomon bo‘lgan joylardan o‘tishadi;
•
Piyodalar harakatlanayotgan avtomobillar orasidagi yo‘lni kesib o‘tishadi;
•
Yo‘l harakati qoidalariga ataylab e’tibor berilmaydi;
•
Velosipedchilar yo‘l harakati qoidalarini bilmasdan yo‘l bo‘ylab
harakatlanishadi.
Xavf odatda ikki sababga ko‘ra baxtsiz hodisaga olib keladi:
•
Harakat qatnashchisi oldindan xavf borligidan ogohlantirilmaganligi;
•
Inson xavf-xatardan xabardor bo‘lishi mumkin, ammo ehtiyotsizlik yoki
qoidalarga rioya qilishni xohlamaydi.
Ko‘pincha asosiy baxtsiz hodisaning sababi shundaki, harakat qatnashchilari
xavf omillari mavjudligini yaxshi bilishadi, ammo baxtsiz hodisalar ulardan boshqa
har kimga sodir bo‘lishi mumkinligiga ishonishadi.
Yo‘l harakatida xavfsizlik deganda haydovchi avtomobilni boshqarish vaqtida
favqulodda vaziyatlarni yuzaga keltirmaslik, agar shunday holat yuzaga kelsa,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
266
xavfga nisbatan kerakli vaqitda, kerakli harakat xavfsizligini ta’minlash choralarini
ko‘rishi kerak. Bir so‘z bilan aytganda, bu xavfdan qochish qobiliyatidir. Har
qanday favqulodda vaziyatda muvaffaqiyatli harakat qila olish muhimdir.
Agar haydovchi avtohalokatdan oldin darhol to‘qnashuvning oldini olish
mumkin imkonsizligini anglasa, o‘zi va yo‘lovchilarhayotini himoya qilishga
harakat qilishi zarur.
Agar biron sababga ko‘ra harakat vaqtida transport vositasining orqa
tomonida kelayotgan transport vositasi orqa tomoniga urilib ketmoqchi bo‘lsa,
haydovchi va yo‘lovchilari o‘rindiqning orqa tomoniga o‘zini bosishga harakat
qilishi hamda boshning orqa qismini bosh suyagiga bosish kerak bu esa bosh
qismini og‘ir tan jarohatini oldini oladi.
Agar transport vositasining old tomondan zarba berilish xavfi kutilayotgan
bo‘lsa va harak ishtirokchilari xavfsizlik kamarini taqqan bo‘lsa, bunda harakat
ishtirokchilari yuzini hamda ko‘zini qo‘llari va bilaklari bilan oldi tomondagi
shuningdek yon tomondagi tashqi oyna bo‘laklaridan himoya qilishga harakat
qilishi kerak.
Agar avtomobilning orqa o‘rindig‘ida xavfsizlik kamarlari bo‘lmasa, u holda
zarbadan oldin yo‘lovchilar gorizontal holatga o‘rindiqqa joylashib olishi kerak.
Yo‘l-transport hodisalarining oqibatlari va ko‘zatilishi mumkin bo‘lgan
tan jarohatlar
Yo‘l-transport hodisalari yo‘l harakati ishtirokchilari uchun juda xavfli va
o‘g‘ir oqibqtli tan jarohatlar bilan tugallanishi mumkin, ular juda xilma-xil bo‘ladi.
Misol tariqasida, voqia natijasida bir nechta suyak sinishi, yumshoq to‘qimalarning
kesilgan
yaralari
hamda
ichki
organlarning
yorilishi
bilan
bog‘liq.
Avtohalokatlarda ko‘p hollarda og‘ir miya chayqalishidir. 20 km/soat tezlikda
arzimasdek ko‘ringan tezlik bilan to‘qnashganda ham zarba kuchi tananing
tortishish kuchidan 6-7 marta oshib ketadi. Inson o‘z kuchi bilan zarbaning
oqibatlarini kamaytirolmaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
267
Agar mashinaning old qismi biron bir narsa bilan to‘qnashsa, tezlik keskin
o‘zgaradi. To‘satdan tormozlash kapot, xavfsizlik kamarlari, xavfsizlik
yostiqchalari va bolalar o‘rindig‘ining tekislanishi bilan yumshatiladi. Agar
haydovchi va yo‘lovchilar xavfsizlik kamarlarini taqmagan bo‘lsalar, to‘qnashuv
vaqtida ular xuddi shu tezlikda harakatlanishni davom ettiradigan va bor kuchlari
bilan rul yoki asboblar panelini urganga o‘xshaydi. Orqa tomondan to‘qnashuv
sodir bo‘lgan taqdirda, haydovchi va yo‘lovchilarning boshlari keskin orqaga
tashlanadi, bu ko‘pincha servikal o‘murtqaga zarar etkazadi. Bunga yo‘l
qo‘ymaslik uchun o‘rindiqlar yaxshi bosh o‘rindiqlari bilan jihozlangan bo‘lishi
kerak.
Transport vositasi yon tomondan to‘qnashuvda haydovchi va yo‘lovchilar
odatda kuchli zarb ta’sirida transport vositasi salonidan tashqariga chiqib ketadi,
bu esa juda xavfli jarohatlarga olib kelishi mumkin buning oldini olish maqsadida
haydovchi va yo‘lovchilar xavfsizlik kamarlardan foydalanishlari kerak, xavfsizlik
kamarlaridan foydalanish yo‘l transporti hodisasi natijasida shikastlanishlarni 62–
75% gacha kamaytirishi mumkin.
Yo‘l transport hodisasi sodir etilganda xavfsizlik kamarlaridan foydalangan
holdaham jarohatlanish mumkin, ammo ular xavfsizlik kamarlarisiz olingan
jarohatlarga qaraganda har doim engilroqdir.
Yo‘l-transport hodisasi natijasida avtomobil yonib ketishi mumkin. Buning
asosiy sababi yonilg‘i yoki moyning oqishi va elektr tizimining shikastlanishi.
Avtomobil yong‘inlari odatda dvigatel bo‘linmasidagi simlardan boshlanadi
(uchqun paydo bo‘lish xavfi), chunki u juda yuqori haroratga ega va yonilg‘i bakida
sizib chiqqanda sizib chiqayotgan yoqilg‘i yonib ketishi mumkin. Avtotransport
vositalarida juda ko‘p yonuvchan materiallar (sim izolatsiyasi, yoqilg‘i, moylar,
ichki bezaklar, shinalar) va yong‘inning tarqalish tezligi juda yuqori bo‘lgani
uchun, odatda qutqaruv ishlari qiyinr kichadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
268
Umuman olganda, turli xil xavf omillari tufayli yo‘l-transport hodisalari juda
og‘ir oqibatlarga olib kelishi va har doim oldindan aytib bo‘lmaydigan bo‘lishi
mumkinligini aytish mumkin, shuning uchun ularning oqibatlarini bartaraf
etishdan ko‘ra, ularning oldini olish shubhasiz, osonroqdir. Shuning uchun
haydovchilar hardoyim xavf yaqinlashayotganda ularni bartaraf etish choralarini
oldindan ko‘rishi kerak.
Yo‘l haraki ishtirokchilari agar yo‘l-transport hodisasiga duch kelsa, ularn
quyidagilarni bajarishi kerak:
•
Iloji bo‘lsa, o‘t o‘chirgichni qo‘liga olishi, chunki to‘qnashuv natijasida
avtomobilda yong‘in xavfi mavjud;
•
Agar transport vositasida yong‘in paydo bo‘lsa, xavf tug‘dirmasdan
jabrlanuvchilarni transport vositasidan tashqariga olib chiqish chorasini ko‘rish
zarur;
•
Baxtsiz hodisa sodir bo‘lganda hodisa natijasida jabirlanganlar mavjudligini
aniqlash, hamda ularning holatini tekshirish, ya’ni nafas olishi, yurak urishini, ichki
va tashqi jarohatlarni aniqlash;
•
Jabrlanuvchi(lar) bilan gaplashish, ularning hushida ekanligini tekshirish;
•
Tashqi qon ketishini to‘xtatish;
•
Agar kerak bo‘lsa, hushiga keltirishni amalga oshirish;
•
Boshqa yo‘l harakat qatnashchilaridan yordam so‘rash.
O‘zi bilmagan holda yo‘l-transport hodisasiga guvoh bo‘lgan shaxs o‘z
zimmasiga katta mas’uliyatni oladi. Har bir inson jabrlanganlarga yordam berishga
majburdir, lekin har kimning bunga birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish bo‘yicha
bilim darajasi har xil. Birinchi yordamni qanday ko‘rsatishni kam odam biladi,
ammo har bir kishi yordam so‘rab, ma’lum darajada yordam bera oladi.
Yo‘l transport hodisasi sodir etilgan joyda bo‘lgan shaxs, birinchi navbatda
transport vositasida bo‘lgan o‘z hushida bo‘lgan odam(lar) bilan muloqot qilishi
kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
269
Shu tariqa jabrlanganlar bor-yo‘qligi, hodisa ishtirokchilarining hushidami
yoki yo‘qligini aniqlash mumkin. Agar mashinadagi odamlar muloqot qilish
imkoniga ega bo‘lsa, yordam berayotgan shaxs ulardan hamma yaxshiligini
so‘rashi kerak. Agar hech kim jiddiy jarohat olmasa, voqea ishtirokchilari voqea
joyiga yo‘l patrol xizmati xodimlarini chaqirish yoki chaqirmaslikni o‘zlari hal
qilishlari kerak. Avtomobil shikastlangan bo‘lsa, yordam ko‘rsatishdan oldin
yong‘in xavfini bartaraf etish kerak. Favqulodda transport vositasida yong‘inga
yo‘l qo‘ymaslik uchun, iloji bo‘lsa, avtomobil akkumulyatoridan manfiy va musbat
simni uzib qo‘yish kerak. Ko‘pincha buni qilish qiyin, chunki avtomobilning old
qismi shikastlanadi. Har qanday uchqun paydo bo‘lishining oldini olishga harakat
qilish zarurdir. Agar avtomobil yonib ketsa, uni o‘chirish uchun o‘t o‘chirgichdan
foydalanish kerak. O‘t o‘chirgich barcha trsnsport vositalarida bo‘lishi kerak.
Hozirda transport vositalari asosan 2 kg kukunli o‘t o‘chirish moslamalari bilan
jihozlangan bo‘lishi kerak. Yong‘in yoki yong‘in xavfi bo‘lsa, darhol o‘t
o‘chirgichdan foydalanish kerak.
Avtotransportda yong‘in odatda dvigatel atrofidan boshlanadi. Eng samarali
usul - o‘chirish vaqtida suv oqimini yong‘in bo‘layotgan tomonga yo‘naltirish va
keyin olov yana alangalanmasligi uchun kaputni yopish kerak. Agar baxtsiz hodisa
joyida bir kishi bo‘lsa va yong‘in mavjud bo‘lmasa, darhol jabrlanganlarga yordam
berishni choralarini ko‘rish kerak.
Foydalanilga adabiyotlar
1. Highway Capacity Manual. // TRB, Washington, DC, 2000. – 1134 p.
2. Капитанов В.Т. Шауро С.В. Методика расчета светофорного цикла. –
М.: Изд-во ВНИИ БД МВД СССР, 1979. 49 с.
3. Клинковштейн Г.И. Организация дорожного движения. – М.:
Транспорт, 1975. – 150 с.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-42_ Том-2_ Апрель-2025
270
4. Клинковштейн Г.И., Коноплянко В.И. Организация дорожного
движения / МАДИ. – М., 1977. – 59 с.
5. Коноплянко В.И. Организация и безопасность дорожного движения /
МАДИ. – М., 1983. – 240 с.
6. Кременец Ю.А. Технические средства регулирования дорожного
движения. – М.: Транспорт, 1981. – 252 с.
7. Кременец Ю.А., Печерский М.П., Афанасьев М.Б. Технические
средства организации дорожного движения. – М.: Академкнига, 2005. – 279
с.
8. Лобанов Е.М. и др. Проектирование и изыскание пересечений
автомобильных дорог. – М.: Транспорт, 1972. – 232 с.
9. Лобанов Е.М., Сильянов В.В., Ситников Ю.М. Пропускная
способность автомобильных дорог. – М.: Транспорт, 1970. – 150 с.
10. Aliyev A.A. Txay-yangi qo‘yliq ko‘chalari kesishmasida piyodalar
oqimini tartibga solish 09.10.2024
