https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
53
DEGRADATSIYAGA UCHRAGAN YERLARNI ANIQLASHNING
ZAMONAVIY MEXANIZMLARI HAMDA ULARNI YAXSHILASHGA
QARATILGAN XALQARO HAMKORLIKLAR.
Termiz Davlat Universiteti Ekologiya yo’nalishi 1-kurs Magistranti
Qilichova Muxlisa Abdisoat qizi,
o’qituvchi k.f.d professor Sh.A.Kuldasheva.
Annotatsiya: Ushbu maqolada yerlarning degradatsiyaga uchrash sabablari,
ularni aniqlash mexanizmlari va usullari hamda xalqaro hamkorliklar bo’yicha
kelishuvlar yoritilgan.
Kalit so’zlar: Degradatsiya, eroziya, sho'rlanish,
yashil makon,
kimyoviy
ifloslanish, biodiversitetning kamayishi.
Abstract: This article discusses the causes of land degradation, mechanisms and
methods for identifying them, and agreements on international cooperation.
Key words: Degradation, erosion, salinization, green space, chemical pollution,
biodiversity loss.
Аннотация: В статье рассматриваются причины деградации земель,
механизмы и методы их выявления, а также соглашения о международном
сотрудничестве.
Ключевые слова: Деградация, эрозия, засоление, зеленые насаждения,
химическое загрязнение, утрата биоразнообразия.
Kirish.
Degradatsiyaga uchragan yerlar, o'z navbatida, iqlim o'zgarishi, eroziya,
sho'rlanish, suv va havo ifloslanishi, o'simlik va hayvonot dunyosining kamayishi kabi
jarayonlarga duchor bo'ladi. Bu holatlarni aniqlash va tuzatish nafaqat tabiiy resurslar, balki
inson salomatligi, oziq-ovqat xavfsizligi va iqtisodiy barqarorlikka ta'sir etadi. Tuproq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
54
degradatsiyasining oldini olish, uni tiklash va qayta tiklash uchun ekologik jihatdan
barqaror va samarali choralar ko'rish zarur. [1]
BMTning
Nyu-Yorkdagi
Bosh
qarorgohida
2024-yil
avgust
oyida
BMT Bosh Assambleyasi tomonidan
«Degradatsiyaga uchragan va qurg‘oq
hududlarda barqaror o‘rmonzorlarni barpo etish, daraxt ekish va ularni targ‘ib qilish
– ekologik muammolarga qarshi kurashning samarali yechimi»
rezolyusiyasi qabul
qilingan.
Mazkur
rezolyusiya
O‘zbekiston
Respublikasi
Prezidenti
Shavkat
Mirziyoyevning tashabbusi bilan mamlakatimizda hayotga tatbiq etilayotgan, shahar va
qishloq hududlarini ko‘kalamzorlashtirish orqali bioxilma-xillikni saqlash va tiklashga
qaratilgan «Yashil makon» milliy dasturi konsepsiyasi asosida ishlab chiqilgan. [2]
Shuningdek 2023 yilning noyabr oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotining
Cho‘llanishga qarshi kurash to‘g‘risidagi konventsiyasida Markaziy Osiyodagi birinchi
yig‘ilishida taqdim etilgan ochiq yangi ma’lumotlar muhokama qilindi, bu mintaqada va
butun dunyoda yerlarning degradatsiyasi tezlashganligini ko’rsatmoqda.
2015-2019-yillarda sog‘lom va unumdor yerlarning yillik yo‘qotishlari kamida
100 million gektarni tashkil etib, hammasi bo'lib, bu 420 million gektar yoki 4,2 million
kvadrat metrni tashkil etadi. Markaziy Osiyoning beshta davlati - Qozog'iston,
Qirg'iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O'zbekistonning umumiy maydonidan oshadi.
Ushbu statistik ma'lumotlar shoshilinch choralar ko'rish zarurligini ta'kidlaydi, chunki
yerning tanazzulga uchrashi butun dunyo bo'ylab bozorlar, jamoalar va ekotizimlarni
beqarorlashtirishda davom etayotganligini ko’rsatmoqda.
Oʻzbekiston Markaziy Osiyo mintaqasida degradatsiyaga uchragan yerlarning
eng yuqori ulushiga ega boʻlsa-da, shu bilan birga, 2015-yilga nisbatan sezilarli darajada
kamaygan – 30 foizdan 26 foizgacha. Orol dengizining qurishi natijasida O‘zbekistonda
jami 3 million gektar yer degradatsiyaga uchragan. 2018-2022-yillarda mamlakatimizda
Orol dengizining qurigan tubidan chiqayotgan tuz va changni bartaraf etish maqsadida
1,6 million gektar maydonda saksovul ekish ishlari olib borilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
55
BMTning soʻnggi maʼlumotlariga koʻra, Markaziy Osiyodagi umumiy yer
maydonining 20% dan ortigʻi degradatsiyaga uchragan, bu taxminan 80 million gektarga
teng – Qirgʻizistondan deyarli toʻrt barobar katta maydon. Bu holat mintaqa aholisining
taxminan 30 foiziga ta'sir qiladi. [3]
Xususan iqlim o‘zgarishi va tuproq degradatsiya xavfi biologik xilma-xillikka
salbiy ta’sir qilib, yer komponentlarining ekotizim xizmatlarini koʻrsatish
imkoniyatlariga ta’sir qilib, yerlarning degradatsiyaga uchrash xavfini kuchaytiradi.
Aholining ko‘payishi, oziq-ovqat va boshqa ekotizim xizmatlariga bo‘lgan talabning
oshib borishiga sabab boʻlib, ayniqsa suvga bo‘lgan talabni yanada kuchaytiradi. [4, 5]
Degradatsiyaga uchragan yerlar — bu tuproq yoki ekosistemalarining tabiiy
holatini yo'qotgan, shuningdek, inson faoliyati yoki tabiiy omillar natijasida
unumdorligini yo'qotgan hududlardir. Tuproq degradatsiyasi bir nechta turdagi bo'lishi
mumkin:
1.
Eroziya
— tuproqning shamol yoki suv ta'siri bilan yuvilishi. Bu holat ko'pincha
qishloq xo'jaligi faoliyati, o'rmonlarning kesilishi yoki pastdan yuqoriga qishloq
joylashuvi tufayli sodir bo'ladi.
2.
Sho'rlanish
— tuproqda suvning tuzlar bilan to'lib, uning unumdorligini
yo'qotishi. Bu ko'pincha sug'orish tizimlarining noto'g'ri ishlatilishi natijasida
yuzaga keladi.
3.
Kimyoviy ifloslanish
— pestitsidlar, o'g'itlar va boshqa kimyoviy moddalar
yordamida tuproqning kontaminatsiyasi, bu esa tuproqning biologik faoliyatini va
unumdorligini pasaytiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
56
4.
Tuproqning kam mavjudligi
— uzoq muddatli qishloq xo'jaligi faoliyati yoki
ko'plab o'simliklarni kesish orqali tuproqning yuqori qatlamlari yo'qoladi, bu esa
uning unumdorligini kamaytiradi.
5.
Biodiversitetning kamayishi
— o'simlik va hayvonlarning xilma-xilligini
yo'qotish, bu esa ekosistemaning o'zgarishiga olib keladi. [6]
Tuproq degradatsiyasi ko'pincha iqlim o'zgarishi, ko'p miqdordagi inson faoliyati
va noto'g'ri resurslardan foydalanish kabi omillar bilan bog'liq. Bunday hududlar odatda
qurg'oqchilik, o'rmonlarning kesilishi, yo'naltirilmagan chorvachilik va nomaqbul
sug'orish tizimlari tufayli yuzaga keladi.
Tuproq degradatsiyasi va ekosistema buzilishi boshqa ko'plab omillar va jarayonlar orqali
ham sodir bo'lishi mumkin. Quyida ba'zi qo'shimcha turlarini keltirilgan:
Klimatik o'zgarishlar — iqlimning o'zgarishi, ayniqsa qurg'oqchilik va issiqlik
to'lqinlari, tuproqning tuzilishini o'zgartirib, eroziya va sho'rlanish jarayonlarini
kuchaytiradi. Bu tuproqning unumdorligini kamaytiradi va ekosistema salomatligiga
salbiy ta'sir ko'rsatadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
57
Tuproqning suvsizlanishi — uzoq muddat davomida sug'orishning yo'qligi yoki
noto'g'ri suv resurslarini boshqarish tuproqning quruqlashishiga va suvsizlanishiga olib
keladi. Bu, o'z navbatida, o'simliklarning o'sishini to'xtatadi va biologik xilma-xillikka
zarar yetkazadi.
Konsolidatsiya va bostirish — ko'plab hududlarda tuproqning siqilishiga olib
keladigan faoliyatlar (masalan, og'ir texnikalar yordamida yer qazish yoki hududni bosib
olish). Siqilish tufayli tuproqda suv va havo harakati cheklangan bo'lib, bu
o'simliklarning ildiz tizimlarini o'sishiga to'sqinlik qiladi.
Tuproqning kimyoviy ifloslanishi (og'ir metallarning yuqoriligi) — ayrim sanoat
faoliyatlari va sanoat chiqindilari tuproqda og'ir metallar, kimyoviy moddalar yoki
boshqa zararli elementlarning to'planishiga sabab bo'lishi mumkin. Bu ekotizimlar va
yer resurslarini jiddiy zarar etkazadi.
Hayvonlarning ko'payishi va ko'proq pasayishi — o'simlik va hayvon turlarining
noto'g'ri boshqarilishi, shuningdek hayvonlarning ko'payishining ekologik muvozanatni
buzishi ham tuproq degradatsiyasiga olib kelishi mumkin.
O'rmonlarning kamayishi (deforestatsiya) — o'rmonlarning kesilishi va yerlarni
qishloq xo'jaligi yoki sanoat ehtiyojlari uchun ishlatish tufayli tuproqni himoya qiluvchi
o'simlik qavati yo'qoladi. Bu erni eroziyaga, sho'rlanishga va biotik xilma-xillikning
yo'qolishiga olib keladi.
Vaholangi iqlim sharoitlari — iqlim o'zgarishlari, masalan, doimiy yomg'irlar,
o'rmon o'chishi yoki qurg'oqchilik kabi hodisalar tuproqni tezroq degradatsiyaga olib
keladi, chunki bu tabiiy muvozanatni buzadi va biologik faollikni pasaytiradi.
Tuproq degradatsiyasi nafaqat tabiiy resurslar, balki inson salomatligi, qishloq
xo'jaligi ishlab chiqarish va o'simliklarning o'sishi uchun katta xavf tug'diradi. Shu
sababli, tuproqni asrash va qayta tiklash uchun turli xil ekologik va iqtisodiy choralar
zarur.
Degradatsiyaga uchragan yerlarni yaxshilash uchun bir nechta samarali
strategiyalar va texnologiyalar mavjud. Bu jarayonlar tuproqning unumdorligini tiklash,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
58
ekologik muvozanatni tiklash va uzoq muddatli rivojlanish uchun muhimdir. Quyida
ba'zi asosiy choralar keltirilgan:
1. Tuproqni qayta tiklash (Rehabilitatsiya)
Degradatsiyaga uchragan yerlar uchun tuproqni qayta tiklash ishlari muhimdir.
Bu jarayonda quyidagi usullar qo'llanilishi mumkin:
•
Tuproqni
begona
o'simliklardan
tozalash:
Begona
o'simliklar
va
zararkunandalardan xalos bo'lish va tabiiy o'simliklar bilan tuproqni tiklash zarur.
•
Kompost yoki organik moddalar qo'shish: Tuproqning organik moddalari kam
bo'lgan joylarda kompost yoki boshqa organik materiallar qo'shish tuproqning
unumdorligini oshiradi va uning strukturasini yaxshilaydi.
•
Tuproqni aeratsiya qilish: Tuproqning siqilishiga qarshi kurashish uchun tuproqni
aeratsiya qilish, ya'ni uning strukturasini bo'shashtirish kerak. Bu suv va havo
muvozanatini yaxshilashga yordam beradi.
2. Eroziya bilan kurashish
Eroziya tufayli tuproq yuzasining yo'qolishi va degradatsiyasi yuzaga keladi.
Eroziya jarayonini kamaytirish uchun quyidagi choralardan foydalanish mumkin:
•
O'rmonlash va o'simlik qoplamasini tiklash: Yerning eroziyasiga qarshi
kurashishda o'rmonlar va o'simlik qoplamasini tiklashning ahamiyati katta. O'simliklar
ildizlari tuproqni bog'lab turadi va eroziyani kamaytiradi.
•
Tuproqni qoplash: G'isht, tosh yoki boshqa materiallar yordamida tuproq yuzasini
qoplash eroziya jarayonini sekinlashtiradi.
•
Eroziya qarshi devorlar yoki to'siqlar yaratish: Tuproqni eroziyadan himoya qilish
uchun sun'iy to'siqlar yoki eroziya qarshi devorlar qurilishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
59
3. Sug'orish tizimini yaxshilash
Sug'orishning noto'g'ri boshqarilishi tuproqning sho'rlanishiga, siqilishiga yoki
kam suv bilan sug'ordiganda, suvsizlanishiga olib keladi. Sug'orish tizimini yaxshilash
uchun quyidagi usullar qo'llanilishi mumkin:
•
Tezda emdiruvchi tizimlar: Suvni samarali boshqarish uchun drip sug'orish
tizimlaridan foydalanish kerak. Bu usul tuproqni zararli haddan tashqari namlikdan
saqlaydi va o'simliklarga zarur miqdordagi suvni ta'minlaydi.
•
Sug'orishning tartibli rejimi: Sug'orishning aniq va tartibli rejasini tuzish zarur.
Bu tuproqning sho'rlanishini oldini olishga yordam beradi.
4. Tuproqning sho'rlanishi bilan kurashish
Sho'rlanish — tuproqda tuzlarning ortishi tufayli unumdorlikning pasayishi.
Sho'rlanishni kamaytirish uchun:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
60
•
Tuzni yuvish: Tuproqdagi tuzlarni yuvish uchun ko'proq suv ishlatish zarur. Bu
usul tuproqda ortiqcha tuzlarni olib tashlashga yordam beradi.
•
O'g'itlar va kimyoviy moddalarni to'g'ri qo'llash: Noto'g'ri yoki ortiqcha
o'g'itlardan foydalanish tuproqning sho'rlanishini kuchaytirishi mumkin. O'g'itlarni
ehtiyotkorlik bilan va aniq miqdorda ishlatish muhimdir.
5. Tuproqning biologik faolligini tiklash
Tuproqda biologik faollikning yuqori darajada bo'lishi unumdorlikni tiklashga
yordam beradi. Biologik faollikni yaxshilash uchun:
•
Bakteriyalar va mikoriza qo'shish: Tuproqda foydali bakteriyalar va mikoriza
qo'shish orqali o'simliklarning o'sishiga yordam berish mumkin. Bu mikroorganizmlar
tuproqda ozuqa moddalari almashinuvi va o'simliklar uchun oziq-ovqat ishlab
chiqarishga yordam beradi.
•
Mulchalash: Tuproq yuzasini mulchalash, ya'ni quruq o'simlik qoldiqlari yoki
kompost bilan yopish, tuproqning yuqori qatlamini himoya qiladi va biologik faollikni
oshiradi.
6. Tuproqni yaxshilash uchun agroekologik usullar
Agroekologiya deganda, tabiiy jarayonlarga asoslangan qishloq xo'jaligi tizimlari
tushuniladi. Bu usullar tuproqni tiklash va uni uzoq muddat davomida saqlash uchun
samarali hisoblanadi:
•
Agroforestlashtirish: O'rmon va qishloq xo'jaligini birlashtirish, ya'ni o'rmonlarni
ekish yoki daraxtlarni qishloq xo'jaligi dalalarida etishtirish tuproqni himoya
qiladi va uning unumdorligini oshiradi.
•
Tayyorlangan aralash o'g'itlar: Biologik asoslangan o'g'itlar va mulchalar
yordamida tuproqni barqaror saqlashga yordam beradi.
7. Tuproqni monitoring qilish va izlash
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
61
Tuproqning holatini doimiy ravishda monitoring qilish va izlash orqali uning
salomatligini kuzatish zarur. Bu ekotizimdagi o'zgarishlarga tezda javob berishga va
zarur choralarni ko'rishga yordam beradi.
XULOSA
Degradatsiyaga uchragan yerlarni yaxshilash ko'p vaqt va resurslarni talab qiladi,
lekin tabiiy va texnik usullarni birlashtirib, bu jarayonni samarali amalga oshirish
mumkin. Tuproqni tiklash va ekologik barqarorlikni saqlash uzoq muddatli rivojlanish
uchun juda muhim omillardan hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
H.K.Karshibaev, F.B.Abduxoliqov Degradatsiyaga uchragan maydonlarni
biologik rekultivatsiya qilish. Toshkent. “www.urmon.uz” 2024 yil.
2.
https://xabar.uz/uz/jamiyat/bmt-ozbekistonning-rezolutsiya
3.
https://eco.gov.uz/ru/site/news?id=3762&utm_source=in_materials
4.
R.Lal, M.Suleimenov, B.A.Stewart, D.O.Hansen, and P.Doraiswamy,
Climate Change and Terrestrial Carbon Sequyestration in Cyentral Asia,
2007.
5.
M.Sultanov,
doktorant
(PhD),
dotsent,
N.Jumaniyazova,
PhD,
T.Matqurbonov,
tayanch doktorant, Iqlim o‘zgarishining tuproq
degradatsiyasiga ehtimoliy ta’sirini baholash, 2024 yil.
6.
https://eos.com/blog/soil-degradation/
