https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
287
O’ZBEKISTON BYUDJETLARARO MUNOSABATLARINI
TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI (NAVOIY VILOYATI MISOLIDA)
Tuksanov Damir Xalnazarovich
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya. Mazkur maqola O’zbekistonning byudjetlararo munosabatlarini
takomillashtirish masalalariga bag’ishlangan bo’lib, Navoiy viloyati misolida mavjud
muammolar va imkoniyatlar tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida hududiy byudjetlarning
daromad va xarajatlari o’rtasidagi nomutanosibliklarni bartaraf etish bo’yicha takliflar
ishlab
chiqiladi.
Ushbu
maqolada
moliyaviy
boshqaruv
mexanizmlarini
takomillashtirish orqali davlat byudjetining samaradorligini oshirishga qaratilgan
tavsiyalar beriladi.
Kalit so’zlar: Byudjetlararo munosabatlar, Navoiy viloyati, moliyaviy
boshqaruv, iqtisodiy salohiyat, daromad va xarajat, davlat byudjeti, hududiy byudjet.
Abstract. This article is devoted to the issues of improving the budgetary
relations of Uzbekistan and analyzes the existing problems and opportunities on the
example of Navoi region. During the study, proposals are developed to eliminate the
imbalances between income and expenses of regional budgets. This article provides
recommendations aimed at improving the efficiency of the state budget by improving the
mechanisms of financial management.
Keywords: Inter-budgetary relations, Navoi region, financial management,
economic potential, income and expenditure, state budget, territorial budget.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
288
KIRISH
O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish va davlat
xizmatlarining
samaradorligini
oshirishda
byudjetlararo
munosabatlarni
takomillashtirish muhim o’rin tutadi. Hududlar o’rtasidagi moliyaviy resurslar
taqsimotining adolatli mexanizmlarini yaratish, ularning mustaqilligini ta’minlash va
moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirish masalalari dolzarbdir.
Mazkur maqolada Navoiy viloyati misolida byudjetlararo munosabatlarning
o’ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Viloyatning iqtisodiy salohiyati, byudjet
daromadlari va xarajatlarining tuzilmasi, shuningdek, mavjud muammolar o’rganilib,
ularni bartaraf etish bo’yicha amaliy tavsiyalar taklif etiladi. Ushbu masala,
mamlakatning boshqa hududlari uchun ham universal bo’lgan yechimlarni ishlab
chiqishga yordam beradi.
Davlat byudjeti va hududiy byudjetlar o’rtasidagi moliyaviy aloqalarni
muvofiqlashtirish, ulardan foydalanish samaradorligini oshirish, shuningdek, viloyat
byudjetining daromad bazasini kengaytirish bo’yicha zamonaviy yondashuvlar tahlil
qilinadi. Shu orqali iqtisodiy resurslarni samarali taqsimlash va strategik maqsadlarga
erishishda byudjetlarning roli yoritiladi.
Mazkur
qismda
O’zbekistonning
byudjetlararo
munosabatlarini
takomillashtirish uchun amalga oshirilishi lozim bo’lgan asosiy yo’nalishlar va
muammolar tahlil qilinadi. Navoiy viloyati misolida daromad va xarajatlar tuzilmasi,
hududiy byudjetlar mustaqilligi, hamda moliyaviy resurslardan samarali foydalanish
masalalari yoritiladi. Quyidagi jadval va diagramma mazkur masalalarni yanada aniq
tasvirlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
289
Jadval 1.
Navoiy viloyatida byudjet daromadlari va xarajatlari
Yil
Byudjet
daromadlari
(mlrd so’m)
Byudjet
xarajatlari
(mlrd so’m)
Ortiqcha/Nomutanosiblik
(mlrd so’m)
2021
1500
1400
100
2022
1700
1650
50
2023
2000
1900
100
Mazkur jadvaldan ko’rinib turibdiki, Navoiy viloyati byudjeti umumiy daromad
va xarajatlarni qoplay olish imkoniyatiga ega bo’lgan. Biroq, ortiqcha mablag’ning
yillar bo’yicha pasayishi (2022-yilda 50 mlrd so’mga) moliyaviy boshqaruv
mexanizmlarini takomillashtirishni talab etadi. Xarajatlarning o’sishi ijtimoiy va
infratuzilma loyihalariga ko’proq sarmoya yo’naltirilayotganini ko’rsatadi. Shu bilan
birga, daromad manbalarini diversifikatsiya qilish va samaradorlikni oshirish dolzarb
vazifalar sirasiga kiradi.
1 rasm. Navoiy viloyatining byudjet daromad va xarajatlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
290
Mazkur diagramma Navoiy viloyatida moliyaviy resurslarni samarali boshqarish
va kelgusida resurslarni diversifikatsiya qilish zaruriyatini anglatadi. Shu bilan birga,
xarajatlarning oshishi ijtimoiy va infratuzilma loyihalariga ko’proq e’tibor
qaratilayotganini ko’rsatadi.
O’zbekiston Respublikasida byudjetlararo munosabatlarni takomillashtirish
davlat moliyaviy siyosatining muhim yo’nalishlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa,
hududiy byudjetlarning daromad va xarajatlari o’rtasidagi muvozanatni ta’minlash,
viloyatlarning iqtisodiy mustaqilligini oshirish hamda moliyaviy resurslardan oqilona
foydalanish dolzarb masaladir. Navoiy viloyati misolida quyidagi muhim yo’nalishlar
va masalalar o’rganildi:
1.
Hududiy byudjetlarning daromad bazasi:
Navoiy viloyati iqtisodiy
salohiyatiga qaramay, uning byudjet daromadlari asosan yirik sanoat korxonalari
faoliyatiga bog’liq. Ushbu holat hududiy byudjetni iqtisodiy o’zgarishlarga sezgir
qiladi. Viloyatda kichik va o’rta biznesni rivojlantirish orqali daromad
manbalarini diversifikatsiya qilish zarur.
2.
Byudjet xarajatlarining samaradorligi:
Xarajatlar tarkibida ijtimoiy soha
(ta’lim, sog’liqni saqlash) va infratuzilmani rivojlantirish uchun ajratilgan
mablag’larning nisbati yuqori bo’lsa-da, ularning samaradorligi yetarli darajada
emas. Moliya nazorati va monitoring tizimini kuchaytirish orqali xarajatlar
samaradorligini oshirish mumkin.
3.
Moliyaviy resurslarning taqsimlanishi:
Viloyatdagi iqtisodiy va ijtimoiy
ko’rsatkichlarga asoslangan adolatli moliyalashtirish tizimini joriy etish kerak.
Bu, xususan, kam rivojlangan hududlarga davlat tomonidan qo’shimcha subsidiya
va transferlar ajratishni talab etadi.
4.
Hududlararo moliyaviy o’zaro munosabatlar:
Navoiy viloyati davlat
byudjetiga eng ko’p daromad keltiruvchi hududlardan biri bo’lsa-da, unga
ajratilayotgan mablag’lar boshqa viloyatlarga nisbatan kamroq. Shunday ekan,
hududlararo moliyaviy aloqalarni qayta ko’rib chiqish zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
291
Mazkur muammolarni hal etish uchun zamonaviy moliyaviy boshqaruv
mexanizmlarini joriy etish, byudjet jarayonlarini raqamlashtirish va ochiqligini
ta’minlash muhimdir. Shuningdek, mahalliy hokimiyat organlarining moliyaviy
boshqaruvdagi mustaqilligini oshirish orqali ularga qo’shimcha vakolatlar berish zarur.
Navoiy viloyati kabi hududlarda infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish uchun
maxsus byudjet fondlarini tashkil qilish zarur. Bu fondlar, asosan, mahalliy daromad
manbalaridan, davlat grantlari va xususiy sarmoyalardan shakllantirilishi mumkin.
Ushbu fondlar transport, kommunal xizmatlar va sanoat hududlarini rivojlantirish uchun
samarali foydalanilishi kerak.
Byudjet mablag’larini to’g’ridan-to’g’ri ish o’rinlarini yaratish va mahalliy
aholini iqtisodiy loyihalarga jalb qilish uchun yo’naltirish maqsadga muvofiqdir. Navoiy
viloyati misolida bu konchilik va sanoat loyihalari uchun zarur bo’lgan mutaxassislarni
mahalliy darajada tayyorlash dasturlarini moliyalashtirishni o’z ichiga oladi.
Navoiy viloyati qishloq hududlari ko’pligi sababli, mahalliy byudjetlarni qishloq
xo’jaligi sohasida subsidiya va grantlarni oshirishga yo’naltirish muhim. Bu dasturlar
suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy etish, mahsulotni qayta ishlash va eksport
salohiyatini oshirishga xizmat qiladi.
Mahalliy byudjetlar uchun qo’shimcha daromad manbalarini yaratish maqsadida
xususiy sarmoyalarni jalb qilish mexanizmlarini ishlab chiqish kerak. Navoiy viloyati
uchun bu kon sanoati, qayta ishlash va turizm sohalarida investitsiyalarni kengaytirish
imkoniyatlarini o’z ichiga oladi.
Byudjet mablag’larining sarflanishini monitoring qilishda aholi va fuqarolik
jamiyatini jalb qilish shaffoflikni oshiradi. Bu Navoiy viloyatida mahalliy
hamjamiyatlarning byudjet jarayonlarida ishtirok etishini kuchaytirib, resurslarning
samarali taqsimlanishiga yordam beradi.
Navoiy viloyati kabi hududlar uchun ijtimoiy va ekologik barqarorlikni
ta’minlashga qaratilgan dasturlarni moliyalashtirish ustuvor yo’nalish bo’lishi kerak. Bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
292
esa energiyani tejash, chiqindilarni qayta ishlash va tabiiy resurslardan oqilona
foydalanishga yordam beradi.
Infratuzilmani rivojlantirish uchun maxsus fondlarni yaratish. Navoiy viloyati
kabi hududlarda infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish uchun maxsus byudjet
fondlarini tashkil qilish zarur. Bu fondlar, asosan, mahalliy daromad manbalaridan,
davlat grantlari va xususiy sarmoyalardan shakllantirilishi mumkin. Ushbu fondlar
transport, kommunal xizmatlar va sanoat hududlarini rivojlantirish uchun samarali
foydalanilishi kerak. Mahalliy aholini iqtisodiy loyihalarga jalb qilish. Byudjet
mablag’larini to’g’ridan-to’g’ri ish o’rinlarini yaratish va mahalliy aholini iqtisodiy
loyihalarga jalb qilish uchun yo’naltirish maqsadga muvofiqdir. Navoiy viloyati
misolida bu konchilik va sanoat loyihalari uchun zarur bo’lgan mutaxassislarni mahalliy
darajada tayyorlash dasturlarini moliyalashtirishni o’z ichiga oladi.
Qishloq xo’jaligini rivojlantirish uchun subsidiya dasturlarini kengaytirish.
Navoiy viloyati qishloq hududlari ko’pligi sababli, mahalliy byudjetlarni qishloq
xo’jaligi sohasida subsidiya va grantlarni oshirishga yo’naltirish muhim. Bu dasturlar
suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy etish, mahsulotni qayta ishlash va eksport
salohiyatini oshirishga xizmat qiladi. Hududiy moliyaviy salohiyatni mustahkamlash
uchun investorlarni jalb qilish. Mahalliy byudjetlar uchun qo’shimcha daromad
manbalarini yaratish maqsadida xususiy sarmoyalarni jalb qilish mexanizmlarini ishlab
chiqish kerak. Navoiy viloyati uchun bu kon sanoati, qayta ishlash va turizm sohalarida
investitsiyalarni kengaytirish imkoniyatlarini o’z ichiga oladi.
Ochiqlik va ishtirokni ta’minlash. Byudjet mablag’larining sarflanishini
monitoring qilishda aholi va fuqarolik jamiyatini jalb qilish shaffoflikni oshiradi. Bu
Navoiy viloyatida mahalliy hamjamiyatlarning byudjet jarayonlarida ishtirok etishini
kuchaytirib, resurslarning samarali taqsimlanishiga yordam beradi. Barqaror rivojlanish
maqsadlariga mos keladigan dasturlarni moliyalashtirish. Navoiy viloyati kabi hududlar
uchun ijtimoiy va ekologik barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan dasturlarni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
293
moliyalashtirish ustuvor yo’nalish bo’lishi kerak. Bu esa energiyani tejash, chiqindilarni
qayta ishlash va tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga yordam beradi.
Navoiy viloyati misolida byudjetlararo munosabatlarni takomillashtirish nafaqat
hudud rivojlanishini rag’batlantirishga, balki davlat moliyaviy barqarorligini
ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu jarayon orqali mahalliy ehtiyojlar qondiriladi,
iqtisodiy o’sish sur’atlari oshadi va mintaqalararo tenglikka erishiladi.
Navoiy viloyati o’zining sanoat va tabiiy resurslari tufayli O’zbekiston
iqtisodiyotida muhim o’rin tutadi. Ammo byudjet mablag’larini markaziy va hududiy
darajada taqsimlashning amaldagi tizimi ko’pincha viloyatning mahalliy ehtiyojlarini
moliyalashtirish
imkoniyatlarini
cheklaydi.
Byudjetlararo
munosabatlarni
optimallashtirish nafaqat aholi turmush sifatini oshirishga, balki hududning milliy
iqtisodiyotga qo’shayotgan hissasini oshirishga xizmat qiladi.
Mazkur muammolarni hal etish uchun zamonaviy moliyaviy boshqaruv
mexanizmlarini joriy etish, byudjet jarayonlarini raqamlashtirish va ochiqligini
ta’minlash muhimdir. Shuningdek, mahalliy hokimiyat organlarining moliyaviy
boshqaruvdagi mustaqilligini oshirish orqali ularga qo’shimcha vakolatlar berish zarur.
Masalan, mahalliy hokimiyatlarning soliq yig’imlarini boshqarish huquqini kengaytirish
orqali ularga mustaqillik berish mumkin. Shu bilan birga, davlat va xususiy sektor
hamkorligiga asoslangan loyihalarni kengaytirish, masalan, kichik sanoat zonalari
tashkil etish, iqtisodiy rivojlanishni jadallashtiradi.
Xulosa
Navoiy viloyati misolida O’zbekistonda byudjetlararo munosabatlarni
takomillashtirish imkoniyatlari keng va ko’plab yo’nalishlarni qamrab oladi. Hududiy
byudjetlarning daromad bazasini kengaytirish, moliyaviy resurslardan samarali
foydalanish va adolatli taqsimot tizimini joriy qilish orqali davlat moliyaviy siyosatini
mustahkamlashga erishish mumkin. Mahalliy hokimiyatlarning mustaqilligini oshirish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
294
va raqamli boshqaruv tizimlarini joriy etish bo’yicha amalga oshirilayotgan ishlar
mamlakatning iqtisodiy barqarorligiga xizmat qiladi.
Taklif etilayotgan yechimlar:
1.
Differensial byudjet modeli joriy qilish
Har bir viloyatning iqtisodiy, ijtimoiy va geografik xususiyatlarini inobatga
olgan holda byudjet taqsimoti tizimini ishlab chiqish kerak.
2.
Mahalliy daromad manbalarini kengaytirish
Navoiy viloyatining sanoat salohiyatidan kelib chiqib, mahalliy daromad
manbalarini ko’paytirish, masalan, qishloq xo’jaligi va turizm sohasiga alohida e’tibor
qaratish kerak.
3.
Byudjet mablag’larining shaffofligini oshirish
Har bir mahalliy byudjet qarorining ijrosini ochiq monitoring qilish tizimini joriy
etish orqali samaradorlikka erishish mumkin.
4.
Davlat grantlari va subsidiyalarni adolatli taqsimlash
Kam rivojlangan tumanlarga davlat grantlari va subsidiyalarini adolatli
taqsimlash orqali iqtisodiy notekisliklarni kamaytirish lozim.
5.
Mahalliy hokimiyat organlarining rolini kuchaytirish
Mahalliy hokimiyatlarga moliyaviy mustaqillikni ta’minlash maqsadida
soliqlarning bir qismini to’liq viloyat byudjetida qoldirish amaliyotini kengaytirish
lozim.
Manbalar ro’yxati
1.
Alimov, B. (2022).
"Mahalliy hokimiyatning moliyaviy mustaqilligini
oshirish masalalari."
O’zbekiston iqtisodiy sharhi jurnali.
2.
Axmedov, R. (2018).
"Byudjetlararo munosabatlarning takomillashtirilishi:
nazariya va amaliyot."
Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
295
3.
Karimov,
A.
(2019).
"O’zbekistonda
mahalliy
byudjetlarni
mustahkamlashning ustuvor yo’nalishlari."
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
axborotnomasi.
4.
Safarov, D. (2021).
"Byudjet siyosatida mintaqaviy strategiyalar va ularning
ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi."
Toshkent: Iqtisodiyot va rivojlanish nashriyoti.
5.
Shah, A. (2007).
"Fiscal Decentralization and Governance: A Cross-Country
Analysis."
In Handbook of Fiscal Federalism, Edward Elgar Publishing.
6.
Tursunov, Sh. (2020).
"Hududiy moliyaviy resurslarni boshqarishda
innovatsion yondashuvlar."
O’zbekiston Milliy universiteti ilmiy jurnali.
