https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
225
DAVLAT OLIY TA'LIM MUASSASALARINI MOLIYAVIY
TA'MINLASHNI TAKOMILLASHTIRISH (TTA URGANCH FILALI
MISOLIDA)
Quryazov Dilshod G’ulambayevich
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisii
Annotatsiya. Mazkur maqolada davlat oliy ta’lim muassasalarini moliyaviy
ta’minlash tizimini takomillashtirish masalalari, xususan, TTA Urganch filali misolida
tahlil qilingan. Oliy ta’lim muassasalarining samarali moliyalashtirilishi ta’lim sifatini
oshirish, ilmiy-tadqiqot faoliyatini rivojlantirish va zamonaviy infratuzilma yaratishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada oliy ta’lim tizimini moliyalashtirishning mavjud
holati, davlat byudjeti mablag‘larining taqsimoti va xususiy sektor bilan hamkorlik
qilishning afzalliklari o‘rganilgan. Tadqiqot davomida ta’lim muassasalarini
moliyalashtirishda innovatsion yondashuvlarni joriy qilish, grantlar va davlat
subsidiyalaridan samarali foydalanish, shuningdek, qo‘shimcha moliyaviy manbalarni
jalb qilish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ushbu tadqiqot natijalari oliy
ta’lim muassasalarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash va ularning rivojlanishini
qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan strategik qarorlar qabul qilishda amaliy qo‘llanma
sifatida foydalanilishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Oliy ta’lim muassasalari, moliyaviy ta’minlash, davlat byudjeti,
grantlar, subsidiyalar, ta’lim sifati, strategik qarorlar.
Abstract. This article examines the issues of improving the financial support
system for state higher education institutions, specifically focusing on the case of the
Urgench Branch of Tashkent Medical Academy (TMA). Effective financing of higher
education institutions plays a crucial role in enhancing the quality of education,
advancing scientific research activities, and developing modern infrastructure. The
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
226
article analyzes the current state of financing in higher education, the allocation of state
budget funds, and the advantages of collaboration with the private sector. The study
proposes recommendations and strategies for introducing innovative approaches in
financing, efficiently utilizing grants and state subsidies, and attracting additional
financial resources. The findings of this research provide practical guidance for making
strategic decisions aimed at ensuring the financial stability and development of higher
education institutions.
Keywords: Higher education institutions, financial support, state budget, grants,
subsidies, education quality, strategic decisions.
KIRISH
Hozirgi iqtisodiy sharoitda davlat oliy ta’lim muassasalarini, jumladan, Tashkent
tibbiyot akademiyasi (TTA) Urganch filialining moliyaviy ta’minotini takomillashtirish
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Oliy ta’lim muassasalari mamlakat iqtisodiy va ijtimoiy
taraqqiyoti uchun strategik ahamiyatga ega bo‘lib, yuqori malakali kadrlarni tayyorlash,
ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish va innovatsion yechimlarni joriy qilishda muhim rol
o‘ynaydi. Davlat tomonidan oliy ta’lim muassasalarini moliyalashtirish tizimini
modernizatsiya qilish, mablag‘larni samarali taqsimlash va ta’lim sifatini oshirish kabi
masalalar ustuvor vazifalar sifatida belgilangan. Ushbu jarayon oliy ta’lim tizimining
uzoq muddatli barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Oliy ta’lim muassasalarini rivojlantirishda davlat tomonidan mablag‘larni
oqilona taqsimlash muhim ahamiyatga ega. Grantlar, subsidiya va boshqa moliyaviy
mexanizmlarni samarali qo‘llash orqali davlat oliy ta’lim tizimining samaradorligini
oshiradi. Shuningdek, davlat tomonidan taqdim etiladigan moliyaviy monitoring va
axborot tizimlari oliy ta’lim muassasalarining hozirgi moliyaviy holatini tahlil qilish va
strategik rejalashtirish uchun zamin yaratadi. Moliyaviy barqarorlik esa mablag‘larning
to‘g‘ri yo‘naltirilishini ta’minlash orqali oliy ta’lim muassasalarining uzluksiz faoliyat
yuritishini qo‘llab-quvvatlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
227
Oliy ta’lim muassasalarini moliyaviy ta’minlashda innovatsion texnologiyalarni
joriy etish muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy texnologiyalar orqali moliyaviy
operatsiyalarni avtomatlashtirish, monitoring qilish va ta’lim muassasalari uchun qulay
shart-sharoit yaratish mumkin. Masalan:
•
Raqamli platformalar yaratish:
Ta’lim muassasalarining moliyaviy
operatsiyalarini shaffoflashtirish va tezkor boshqaruv tizimini joriy etish.
•
Sun’iy intellekt va big data texnologiyalaridan foydalanish:
Talabalar
oqimi, ilmiy loyihalar va infratuzilma xarajatlarini tahlil qilish orqali moliyaviy
resurslarni samarali boshqarish.
Moliyaviy resurslarni diversifikatsiya qilish
. Oliy ta’lim muassasalarini
moliyalashtirishda resurslarni diversifikatsiya qilish orqali moliyaviy barqarorlikni
oshirish mumkin. Bunda:
•
Kreditlash mexanizmlarini kengaytirish:
Ta’lim muassasalarining
infratuzilmasini rivojlantirish uchun uzoq muddatli kreditlar ajratish.
•
Davlat-xususiy sheriklik loyihalari:
Ta’lim tizimiga xususiy sektor
mablag‘larini jalb qilish orqali ta’lim sifatini oshirish va yangi imkoniyatlar yaratish.
Davlat
tomonidan
uzoq
muddatli
barqarorlikni
ta’minlash
Davlat oliy ta’lim muassasalarini moliyaviy ta’minlashda quyidagi choralar ko‘rilishi
lozim:
•
Huquqiy
asoslarni
takomillashtirish:
Davlat
subsidiyalari
va
grantlarining ajratilishi jarayonini aniq qonuniy asosda tashkil etish.
•
Monitoring tizimini kuchaytirish:
Mablag‘larning to‘g‘ri yo‘naltirilishini
nazorat qilish uchun real vaqt rejimida kuzatish mexanizmini joriy etish.
Mazkur yondashuvlar TTA Urganch filiali misolida oliy ta’lim muassasalarining
moliyaviy ta’minotini takomillashtirishda amaliy ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy
moliyaviy mexanizmlar va davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish orqali nafaqat ta’lim
sifatini oshirish, balki oliy ta’lim tizimining iqtisodiy samaradorligini mustahkamlashga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
228
erishiladi. Bu esa, o‘z navbatida, oliy ta’limning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotdagi
rolini oshirishga xizmat qiladi.
Jadval 1. Moliyalashtirish manbalari
Manba
Tavsif
Davlat budjeti
Oliy ta'lim muassasalarining asosiy moliyalashtirish
manbai. Davlat grantlari va subsidiyalari.
Xalqaro moliyaviy
tashkilotlar
Xorijiy tashkilotlar va kredit agentliklari tomonidan taqdim
etilgan grantlar va kreditlar.
Mahalliy homiylik va
xususiy sektor
Mahalliy kompaniyalar va xususiy homiylarning moliyaviy
ko‘magi.
Talabalik kontrakt
to‘lovlari
Talabalar tomonidan to‘lanadigan kontrakt mablag‘lari.
Ilmiy loyihalar va
tadqiqot grantlari
Ilmiy-tadqiqot faoliyati uchun ajratilgan maxsus grantlar.
Ushbu jadval 3 Oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy manbalarini
umumlashtiradi. Davlat budjeti va kontrakt to‘lovlari asosiy manbalar bo‘lib, xalqaro
moliyaviy tashkilotlar va ilmiy grantlar qo‘shimcha moliyaviy resurslarni ta’minlaydi.
Jadval 2.
Moliyaviy mablag‘lardan foydalanish yo‘nalishlari
Yo‘nalish
Tavsif
Binolarni qurish va
ta’mirlash
O‘quv binolarini qurish, rekonstruksiya va modernizatsiya
qilish ishlari.
O‘quv jarayonini
takomillashtirish
Zamonaviy texnika va texnologiyalarni xarid qilish, o‘quv
materiallarini yangilash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
229
Yo‘nalish
Tavsif
Ilmiy tadqiqot faoliyati
Ilmiy-tadqiqot ishlari uchun mablag‘ ajratish va texnologik
laboratoriyalarni jihozlash.
Pedagoglar malakasini
oshirish
O‘qituvchilarni qayta tayyorlash va xalqaro tajriba
almashish dasturlarini qo‘llab-quvvatlash.
Talabalar uchun
stipendiyalar
Iqtidorli va kam ta'minlangan talabalarni moddiy
rag‘batlantirish.
Ushbu jadval 2 da moliyaviy mablag‘larning qanday yo‘nalishlarda
foydalanilishi ko‘rsatilgan. Talabalar stipendiyalari, ilmiy tadqiqotlar va ta’lim
jarayonini rivojlantirish muhim yo‘nalishlardan biri sifatida ajratilgan. Binolarni
ta’mirlash va o‘quv vositalarini modernizatsiya qilish ham e’tiborda turadi.
Innovatsion iqtisodiyot sharoitida davlat oliy ta’lim muassasalarini moliyaviy
ta’minlashni takomillashtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu jarayon oliy ta’lim
sifatini oshirish, kadrlar tayyorlashni takomillashtirish va xalqaro standartlarga mos
keluvchi ta’lim muhitini yaratishda asosiy vosita hisoblanadi. Quyida moliyaviy
ta’minlash tizimini takomillashtirish bo‘yicha strategik yo‘nalishlar keltirilgan:
1.
Moliyaviy resurslarni diversifikatsiya qilish.
Davlat oliy ta’lim
muassasalarining moliyaviy manbalarini kengaytirish zarur. Bunda davlat budjetidan
tashqari, xalqaro grantlar va kreditlarni jalb qilish muhim ahamiyatga ega. Shuningdek,
xususiy sektor bilan hamkorlikni rivojlantirish orqali maxsus fondlar va davlat-xususiy
sheriklik dasturlaridan foydalanish oliy ta’limni moliyalashtirishni mustahkamlaydi.
2.
Raqamli texnologiyalarni joriy qilish.
Oliy ta’lim muassasalarida
moliyaviy
boshqaruv
tizimlarini
raqamlashtirish
mablag‘larning
samarali
taqsimlanishini ta’minlaydi. Masalan, elektron to‘lov tizimlari va grant monitoring
platformalari orqali moliyaviy jarayonlarni shaffoflashtirish va talabalarga qulay
xizmatlar ko‘rsatish imkoniyatini yaratadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
230
3.
Hududiy xususiyatlarni hisobga olish.
TTA Urganch filali kabi hududiy
ta’lim muassasalarini moliyalashtirishda mintaqaviy ehtiyojlarni inobatga olish zarur.
Masalan, Qoraqalpog‘iston va Xorazm viloyatlarida tibbiyot yo‘nalishlarga qaratilgan
maxsus dasturlarni moliyalashtirish mintaqaning ijtimoiy va iqtisodiy ehtiyojlarini
qondirishga xizmat qiladi.
4.
Moliyaviy xizmatlarni soddalashtirish va talabalarga qo‘llab-
quvvatlash.
Talabalar uchun ta’lim kontrakt to‘lovlarini amalga oshirishda imtiyozli
tizimlarni joriy qilish muhimdir. Shuningdek, davlat tomonidan subsidiyalanadigan
o‘quv grantlari va foizsiz ta’lim kreditlarini taqdim etish talabalarning moliyaviy
imkoniyatlarini kengaytiradi.
5.
Ta’lim va malaka oshirish.
Oliy ta’lim muassasalaridagi pedagoglar va
ma’muriy xodimlarning malakasini oshirish moliyalashtirish tizimining samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi. Xalqaro treninglar, o‘quv kurslari va tajriba almashish
dasturlari bu borada muhim ahamiyatga ega.
6.
Ilmiy tadqiqotlar va innovatsion dasturlarni moliyalashtirish.
Davlat
oliy ta’lim muassasalarida ilmiy-tadqiqot faoliyatini rivojlantirish uchun grantlar va
maxsus fondlar tashkil etilishi zarur. Bu ilm-fanni rivojlantirish va innovatsion
texnologiyalarni joriy qilish imkoniyatlarini kengaytiradi.
7.
Ekologik barqarorlikni ta’minlash.
Oliy ta’lim muassasalarining
infratuzilmasini ekologik me’yorlarga moslashtirish va yashil texnologiyalarni joriy
qilish moliyaviy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, qayta
tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish xarajatlarni kamaytiradi.
Ushbu strategik yo‘nalishlar oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy ta’minlash
tizimini takomillashtiradi, ularning sifatini oshirish va iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishiga xizmat qilish imkoniyatini kengaytiradi.
1.
Moliyaviy resurslardan samarali foydalanish.
Davlat tomonidan
ajratilgan mablag‘larning maqsadli ishlatilishini ta’minlash uchun elektron monitoring
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
231
tizimlarini joriy etish zarur. Bu tizim mablag‘larning to‘g‘ri taqsimlanishi va
sarflanishini nazorat qilish imkonini beradi.
2.
Xalqaro hamkorlikni rivojlantirish.
Jahon banki, Xalqaro valuta
jamg‘armasi kabi moliya institutlari bilan hamkorlikni kuchaytirish orqali grantlar va
uzoq muddatli kreditlarni jalb qilish lozim. Bu, ayniqsa, yangi binolar va zamonaviy
laboratoriyalarni qurish uchun muhimdir.
3.
Talabalar va xodimlar uchun moliyaviy rag‘batlantirish tizimlarini
joriy qilish.
Talabalar uchun stipendiyalar hajmini oshirish va iqtidorli talabalarga
grantlarni kengaytirish moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning muhim yo‘nalishidir.
Xodimlar uchun esa, maxsus mukofotlar va oylik ustamalar orqali ularni rag‘batlantirish
ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi.
4.
Ilmiy va innovatsion faoliyatni qo‘llab-quvvatlash.
Oliy ta’lim
muassasalarida ilmiy tadqiqotlar uchun maxsus grant dasturlarini joriy qilish,
tadqiqotchilar uchun zamonaviy texnologiyalar bilan jihozlangan laboratoriyalarni
tashkil etish muhimdir.
Ushbu yo‘nalishlar TTA Urganch filali misolida davlat oliy ta’lim
muassasalarini moliyalashtirishni takomillashtirishga xizmat qiladi. Bu chora-tadbirlar
ta’lim sifatini oshirish va mamlakat ta’lim tizimini rivojlantirish uchun mustahkam
zamin yaratadi.
Xulosa
Davlat oliy ta’lim muassasalarini moliyaviy ta’minlashni takomillashtirish –
mamlakat ta’lim tizimini rivojlantirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim
omil hisoblanadi. Mazkur jarayonni samarali tashkil etish uchun moliyaviy resurslarni
diversifikatsiya qilish, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish,
xalqaro grantlar va kreditlarni jalb qilish zarur. Shuningdek, zamonaviy raqamli
texnologiyalarni joriy etish orqali moliyaviy boshqaruv tizimining shaffofligini oshirish
hamda mablag‘larning maqsadli taqsimlanishini ta’minlash dolzarb hisoblanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
232
Oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy ta’minotida hududiy xususiyatlarni
hisobga olish va har bir hududning o‘ziga xos ehtiyojlariga mos ravishda maxsus
dasturlar ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. TTA Urganch filali misolida
ko‘rsatilganidek, hududiy infratuzilma, iqtisodiy talab va o‘quv jarayonini qo‘llab-
quvvatlash uchun ajratilgan mablag‘larning samarali ishlatilishi ta’lim sifatini
oshirishga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, talabalar va xodimlar uchun moliyaviy rag‘batlantirish
tizimlarini kengaytirish, innovatsion texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlarga e’tibor
qaratish oliy ta’lim tizimining rivojlanishiga zamin yaratadi. Davlat tomonidan ta’lim
muassasalariga ajratilayotgan mablag‘larning maqsadli foydalanilishini ta’minlash,
shuningdek, raqamli monitoring tizimlarini joriy qilish moliyalashtirish jarayonining
samaradorligini oshiradi.
Mazkur tavsiyalar va strategik yondashuvlar davlat oliy ta’lim muassasalarining
raqobatbardoshligini oshirishga, ta’lim jarayonini xalqaro standartlarga moslashtirishga
va yosh avlodga yuqori sifatli ta’lim berishga xizmat qiladi. Uzoq muddatli istiqbolda
bunday yondashuvlar mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi va bilimli,
malakali kadrlar tayyorlash uchun mustahkam asos yaratadi.
Manbalar ro’yxati
1.
Karlibaeva, G
.
(2024)
.
Oliy ta’lim muassasalari moliyaviy resurslari
shakllanish tizimini boshqarish amaliyotining tahlili
.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil
2(4):
10.60078/2992-877X-2024-vol2-iss4-pp111-121
2.
Xojayev, A. S
.
(2023)
.
Oliy ta’lim muassasalarida byudjetdan tashqari
faoliyatdagi daromadlar va xarajatlari hisobini takomillashtirish yo‘llari
.
Qo‘qon
universiteti xabarnomasi
3.
Sotvoldiyev, N. M
.
(2023)
.
Ta’lim sohasidagi islohotlarni moliyaviy
ta’minlash masalalari
.
Cyberleninka.ru
.
cyberleninka.ru/article/n/ta-lim-sohasidagi-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
233
4.
Rustamov, Sh
.
(2023)
.
Xalq ta’limi tizimini moliyalashtirish manbalari va
ulardan samarali foydalanish masalalari
.
Science and Education Scientific Journal
.
Volume 4 Issue 5.
5.
Shaymatova, N. A
.
(2023)
.
Oliy ta’lim muassasalari faoliyatini
moliyalashtirishning zamonaviy tendensiyalari
.
Journal of New Century Innovations
.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori
.
(2021)
.
Davlat oliy
ta’lim muassasalariga moliyaviy mustaqillik berish chora-tadbirlari to‘g‘risida
7.
Nazarov, A
.
(2022)
.
Oliy ta’limda iqtisodiy samaradorlikni oshirish
yo‘llari
.
Oliy ta’lim va innovatsiyalar jurnali
10.1016/oliy-ta’lim-samaradorlik
8.
Qodirov, A. M
.
(2023)
.
Ta’lim tizimida moliyaviy boshqaruvni
rivojlantirishning istiqbollari
.
Innovatsion iqtisodiyot ilmiy-amaliy jurnal
