https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
283
“BERDAQ IJODIY MEROSI:ADABIYOT VA MA’NAVIYAT MANBAI”.
Toshkent Pediatriya Tibbiyot Instituti.
2-pediatriya va Fundamental Tibbiyot Fakulteti talabasi
Sobirova Nasibaxon Jamoliddin qizi.
Annotatsiya: Mazkur maqolada Berdaqning adabiyot va ma’naviyat rivojidagi
o’rni hamda uning ijodiy merosining falsafiy, axloqiy va madaniy jihatlari chuqur
tahlil qilinadi. Berdaqning asarlari milliy ongni shakllantirish, ijtimoiy haqiqatni
yoritish va ma’naviy qadriyatlarni rivojlantirishda muhim omil bo’lganligi
yoritiladi. Shuningdek, uning she’riyati xalq hayoti, dardlari va orzu – umidlarini
ifodalashdagi o’ziga xosligi va zamonaviy yoshlar uchun ibrat bo’lish imkoniyatlari
keng ko’rib chiqiladi. Uning ijodi o’z davri va hozirgi zamon uchun ma’naviy –
axloqiy boylik manbai bo’lib xizmat qilayotgani tahliliy yondashuv asosida ochib
beriladi va ushbu maqolada Berdaqning ijodiy faoliyati, uning asarlarining badiiy
va falsafiy ahamiyati keng yoritiladi.
Kalit so’zlar: milliy ong, falsafa, ijtimoiy haqiqat, madaniy qadriyatlar,
ma’naviyat,
Berdaq – qoraqalpoq xalqining buyuk shoiri, ma’rifatparvar va xalqparvar
mutafakkiri. Uning ijodi qoraqalpoq adabiyotining oltin fondiga kirib, o’zbek va
boshqa turkiy xalqlar uchun ham ma’naviy boylik manbai hisoblanadi. Shoirning
she’rlari milliy o’zlikni anglash, xalq hayotining turli jihatlarini yoritish va axloqiy
qadriyatlarni targ’ib qilish borasida muhim ahamiyatga ega.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
284
Berdaqning hayoti va ijodiy faoliyati XIX – asrda shakillangan bo’lib,
uning asl ismi Berdimurod Qarg’aboy o’g’li bo’lib 1827 – yilda Qoraqalpoq
Respublikasining Mo’ynoq tumanida dunyoga kelgan. U o’z davrining ijtimoiy –
siyosiy va madaniy muammolarini o’z asarlarida aks ettirgan. Shoirning ijodi
qoraqalpoq xalqining og’ir hayoti, ular boshidan kechirgan ijtimoiy muammolarni
yoritishga bag’ishlangan. U o’z asarlari orqali xalqni ma’rifatga chaqirgan, adolat
va axloqiy poklikka undagan. Berdaqning she’rlarida tarixiy voqealar, xalqning
og’riqlari va umidlari badiiy ifoda topgan. Misol uchun “Xalq uchun” she’ridagi
quyidagi misralarga to’xtalib o’tsak.
Berdimurod o’ylab aytgil so’zingni,
Ko’tarma lof urib faqat o’zingni
Qizartmagay birov sening yuzingni,
Qo’ldan kelsa xizmat ayla xalq uchun.
Zolimlar tinglamas mo’minning zorin,
Ular o’ylar o’z ishining barorin.
Zolimlar hech qachon qo’lida borin,
Sarflamaslar bor bo’lsa – da xalq uchun.
Tug’ulibmanki yo’q manzil – makonim,
Zahar – zaqqum bo’ldi ichgan – yeganim.
Agar bo’lmasa – da mening deganim,
Tasalli topaman ulug’ xalq uchun.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
285
Berdaq o’z ijodida xalq og’zaki ijodiga katta e’tibor qaratgan. Uning
she’rlarida xalq qo’shiqlari, doston va afsonalarining ruhiyati sezilib turdi.
Shoirning badiiy uslubi soda va ta’sirchan bo’lib, unda xalqona ruh va
zamonaviylik uyg’unlashgan. U har bir asarida insoniylik va adolat kabi muhim
qadryatlarni ilgari suradi. Ayniqsa, uning falsafiy lirikasi inson tabiatini, hayotning
mazmun – mohiyatini chuqur anglashga undaydi. Berdaq ijodining falsafiy jihatlari
uning asarlaridagi hayot va inson mohiyatini chuqur mushohada qilganida namoyon
bo’ladi. Shoirning ko’plab she’rlari hayotning o’tkinchiligi, dunyo go’zalligini
qadirlash va insonning o’zligini anglash mavzusiga bag’ishlangan. U milliy
ongnishakillantirishda katta ro’l o’ynab, o’z asarlarida xalqning milliy o’zligini
himoya qilish va saqlashni targ’ib qilgan. Bugungi kunda Berdaq ijodi nafaqat
qoraqalpoq, balki butun turkiy xalqlar uchun ma’naviy boylik manbai hisoblanadi.
Uning asarlari yoshlarni tarbiyalash, ularni milliy qadriyatlarni hurmat qilishga
o’rgatishga katta e’tibor qaratadi. Ayniqsa, sho’ro davrida unutilgan qadriyatlar va
tarixiy haqiqatni qayta tiklashda Berdaq ijodi katta yordam beradi. Zamonaviy
yoshlar uning ijodidan hayotiy saboqlar olishlari mumkin.
Berdaq ijodiy merosi qoraqalpoq va o’zbek adabiyotida o’ziga xos
o’rin tutadi. Uning asarlari milliy va ma’naviy qadriyatlarni shakillantirish, axloqiy
poklikni targ’ib qilish va adabiy merosni boyitishda bebaho ahamiyat kasb etadi.
Shoirning ijodini o’rganish nafaqat ilmiy, balki ma’naviy jihatdan ham muhimdir.
Inson va uning hayotidagi muammolar haqida Berdaqning asarlaridagi
qahramonlarida ko’rishimiz mumkin. Chunki uning asaridagi qahramonlarni
hayotlarini, har kungi bo’ladigan muammolari hal qilish bilan yashaganliklarini
ifoda etgan. Ular o’z dushmanlari bilan har kuni, har daqiqa, har soniya
kurashdilar. Chunki ilarning baxtlari ular tomonidan qisib qo’yilgan edi. Ular
mehnatkashlarni har yili qiynalib, ter to’kib qilgan mehnatlarini qadriga
yetmasdilar balki, ularni hosillarini tortib olib boshlariga og’ir kunlarni solardilar.
Ular bu hosilga erishish uchun inson qo’lidan kelmaydigan, inson zoti hayoliga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
286
sig’dirmaydigan tubanliklarni, razilliklarni qildilar. Ular xudoga yaqin bo’lish
uchun, balki baxt – saodatga erishish uchun, adolatga erishish uchun bu zolimlarga
qarshi kurashadilar. Shoirning asarlaridagi qahramonlarni xalq judaa sevardi. Lekin
shoir boshqa muhabbatni nazarda tutgan ya’ni, so’fiy muhabbatini emas, oddiy
xalq muhabbatini edi. Shoir ham oddiy xalq orasidan chiqqanligi va bu toifa
insonlarni orasida yashagani, ular ichki kechinmalarini his eta olgani bunga sabab
bo’lgan. Shoir o’zining “Ber endi” degan she’rlarida esa oddiy xalqni o’z timsolida
yoritib bergan.
Chiqar bo’ldi jonim tanadan,
So’rasangiz xalqim Mandan.
Yaratgan tilagim sandan,
Rahim qilgil zinhor endi.
Bunda shoirni tanidan joni chiqayotgani, umrini oxiriga qadar ham xalqni
dardi bilan yashayotgani haqida ko’rishimiz mumkin. Shunda ham oddiy xalqni
yodga olib ollohdan ularga baxt – saodat tilayotganini bildiradi. Shu davrdagi
qiyinchiliklarni ollohga murojat qilib o’tmoqda.
Cho’ntagimda yo’q qora pul,
Qavmu qarindoshim bo’ldi qul.
Ular hali azob nuqul,
Yordam ber endi, ber endi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
287
Bu yerda esa Berdaq uning puli yo’qligidan, shu sababli uning qavm –
u qarindoshi zolimlar qo’lida qul bo’lganidan azoblanganligini aytib o’tmoqda. Bu
holat shu davrda nafaqat Berdaqning oilasida, balki butun xalqni boshida shu
kabi muammolar borligini, oddiy xalq naqadar azobdaligini aytib o’tmoqda. Endi
bularni holi, butun umri azobda qolishini, ularga ollohdan yordam so’rab murojaat
qilgan ya’ni, ularga o’zining yordam ber bo’lmasa bu zolimlarni rahmi kelmaydi
demoqda.
Berdaq xalqni boylarning yomon munosabatlaridan qutqarish haqida
chuqur o’ylagan, uning hohish – istagi, boylarni mehnatkash xalqqa ya’ni, oddiy
xalqqa bir xil munosabatda bo’lishlarini istagan. Ularga haqiqiy inson baxtini,
adolatli munosabatda bo’lishlarini va ular muhtoj bo’lgan narsalarga erishishlarini
hohlagan. Xalqning obyektiv va subyektiv muammolari ya’ni, bu zamonning
muammolari shoir uchun ko’pgina qiyinchiliklar yaratgan. Shu sababli shoir uzoq
vaqt davomida mehnatkash xalqning mustaqilligi haqida fikrlagan. Obyektiv
qonunlar, qiyinchilik bilan bog’langan munosabatlar, avlodlarning aloqalari, diniy
ishontirishlar, bular hammasi boylarning ustidagi bir niqob bo’lgan. U niqob ostida
hamma haqiqatlar yashiringan edi. Shuning uchun o’zining ko’p asarlarida masalan:
“Bo’lgan emas”, “Yoz kelurmi” va boshqalarida shoir xalqni hohishi hech qachon
amalga oshirilmaganini, kambag’allar uchun hech qachon yoz kelgaganligi haqida
yozgan. Boylar, feodallar kambag’al xalqqa hech qachon tinch yashashga imkoniyat
bermaganlar. Bu zamonda osmon qora bulutlar bilan qoplangan edi. Oddiy
mehnatkash xalq har doim hayotiy muammolarga duchor bo’lardi va bu qorong’u
dunyodan chiqishga eshik topolmasdilar deydi shoir.
O’z xalqining sodiq farzandi Berdaq, podshohni, xonlarni,
umuman barcha oddiy xalqni ezuvchilarni yomon ko’radi, ularga la’nat o’qiydi,
ularni xalqning ashaddiy yovlari, xalqni chaqadigan zaharli ilon – chayonlar deb
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
288
biladi. U “Ko’rindi” degan she’rida shoir, xonlar va otaliqlardan qattiq nafratlanish
bilan bunday deydi:
Odamga shafqatsiz jallod – beomon,
Elni ko’p yig’latgan otaliq va xon.
Boshlariga ko’p qayg’u soldi bu zamon,
Menga bari ilon, chayon ko’rindi.
Beklar Berdimurodni qancha quvg’inga olsalar ham, uni to’g’ri yo’ldan,
mehnatkash xalqning og’ir turmushini kuylashdan, ko’pchilikni ozodlik uchun
kurashga chaqiruvdan to’xtatolmadi va yo’qotib yuborolmadi. Berdaq bundaylarga
javoban:
Men o’ylayman so’zim yurar doimo.
Urug’I ko’p odam yovdan qo’rqarmi?
deb, o’zining va o’z asarlarining o’lmasligini aytadi.
Berdaq asarlarining yana bir xarakterli tomoni uning xalqparvarlik,
demokratik, optimistic g’oyalaridir. U qancha og’ir va uqubatli turmushda yashasa
ham, quvg’inga uchrasa ham, xalqning ishidan bosh tortmadi, kelajakdan umid
uzmadi. Berdaq o’zining butun umrini, bor kuch – quvvatini, xalq xizmatiga
bag’ishladi. Berdaqning armoni ezilgan xalqqa ozodlik, yorug’ kun berishdan iborat
bo’ldi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
289
Xullas, odamlarning bir – biriga yaxshi munosabatda bo’lishi, donishmand
bo’lishi, hunarmandchilikni rivojlantirishi, xalqning yurti uchun g’amxo’rligi xalq
uchun katta yutuq bo’ldi degan Berdaq.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
“O’zbek adabiyoti tarixi” T.: Fan – 1978.
2.
Бердах. Избранное. Ташкент. 1980.стр. 30.
3.
Falsafa qomusiy lug’at, Toshkent. Sharq – 2003.
4.
O’zbekiston milliy enstiklopediyasi, Toshkent, O’zbekiston – 2002y.
5.
http://www.proteus2001.narod.ru/use
a
