https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
279
ITIMOIY TA’MINOT MUASSASALARIDA MOLIYALASHTIRISHNING
O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI VA MUAMMOLARI
Isoqova Sarvinoz Eshbekovna
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya.
Mazkur
maqola
ijtimoiy
ta’minot
muassasalarini
moliyalashtirishning o’ziga xos xususiyatlari va muammolariga bag’ishlangan bo’lib,
ushbu sohada uchraydigan asosiy masalalar chuqur tahlil qilinadi. Ijtimoiy ta’minot
tizimining moliyalashtirish modeli, mablag’larning adolatli taqsimlanishi va samarali
boshqaruvi masalalari ko’rib chiqiladi. Maqolada ijtimoiy muassasalar faoliyatining
barqarorligini ta’minlash va moliyalashtirish tizimini takomillashtirish bo’yicha amaliy
tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so’zlar: ijtimoiy ta’minot, moliyalashtirish, adolatli taqsimot, samarali
boshqaruv, moliyaviy barqarorlik, ijtimoiy muassasalar.
Abstract. This article focuses on the unique characteristics and challenges of
financing social security institutions, providing an in-depth analysis of key issues in this
area. It examines the financing models of social security systems, the fair allocation of
resources, and efficient management practices. The paper provides practical
recommendations to ensure the sustainability of social institutions and improve their
financing mechanisms.
Keywords: Social Security, financing, fair distribution, effective management,
financial stability, social institutions.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
280
KIRISH
Ijtimoiy ta’minot tizimi jamiyatning ijtimoiy himoyasini ta’minlashda muhim
o’rin tutadi. Ushbu tizim fuqarolarning ehtiyojlarini qondirish, ularning hayot sifatini
oshirish va ijtimoiy adolatni ta’minlashga qaratilgan. Lekin, ijtimoiy ta’minot
muassasalarini
moliyalashtirish
masalasi
doimiy
ravishda
muammolar
va
murakkabliklar bilan to’qnash keladi. Mablag’larning yetishmasligi, adolatsiz taqsimot
va samaradorlikning pastligi ushbu sohani yanada rivojlantirish zaruratini yuzaga
keltirmoqda.
Mazkur maqolada ijtimoiy ta’minot muassasalarini moliyalashtirishda duch
kelinayotgan asosiy muammolar, ularni bartaraf etish yo’llari va zamonaviy
yondashuvlar ko’rib chiqiladi. Xususan, moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya
qilish, mablag’lardan samarali foydalanish va boshqaruv tizimini takomillashtirish
masalalari chuqur tahlil qilinadi.
Ijtimoiy ta’minot muassasalarini moliyalashtirishning asosiy xususiyatlari
qatoriga mablag’larni manzilli taqsimlash, davlat va xususiy sektor ishtirokini oshirish,
hamda faoliyatning shaffofligini ta’minlash kiradi. Quyida ushbu masalalarning ayrim
muhim jihatlari misollar va qonunchilik normalari asosida batafsil yoritiladi:
1.
Moliyalashtirishning huquqiy asoslari:
O’zbekiston Respublikasining
"Ijtimoiy himoya to’g’risida"gi Qonuniga muvofiq, ijtimoiy ta’minot tizimini
moliyalashtirish davlat byudjeti mablag’lari, xayriya tashkilotlari hissasi va
xalqaro donorlarning ko’magi orqali amalga oshiriladi. Masalan, 2021-yilda
"Saxovat va ko’mak" jamg’armasi orqali mahalliy ijtimoiy muassasalarga 200
mlrd so’m ajratilgan.
2.
Mablag’larning
taqsimlanishidagi
muammolar:
Ko’pincha
ijtimoiy
muassasalar mablag’larning adolatsiz taqsimlanishidan aziyat chekadi. Masalan,
tumanlardagi ayrim maktab-internatlar respublika miqyosidagi o’rtacha
ko’rsatkichlardan kam moliyalashtirilgan. Bu holatni hal etish uchun hududiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
281
ko’rsatkichlar va ehtiyojlarni hisobga oluvchi maxsus moliyalashtirish dasturi
ishlab chiqilishi zarur.
3.
Xususiy sektor bilan hamkorlik:
Xususiy sektorni jalb qilish orqali ijtimoiy
ta’minot tizimini moliyalashtirish hajmini oshirish mumkin. Masalan, Toshkent
shahridagi "Ishonch va farovonlik" markazi xususiy investitsiyalar hisobiga
bolalar uchun reabilitatsiya xizmatlarini yo’lga qo’ygan va bu loyiha umumiy
moliyalashtirish hajmini 25% ga oshirdi.
4.
Moliyaviy monitoring va shaffoflik:
Mablag’lardan samarali foydalanishni
ta’minlash uchun davlat nazorati bilan bir qatorda jamoatchilik nazoratini
kuchaytirish lozim. Masalan, 2022-yilda ijtimoiy muassasalarning xarajatlari
bo’yicha ma’lumotlarni e’lon qilish amaliyoti joriy etilib, bu ishonch darajasini
oshirdi va samarasiz xarajatlarni 10% ga qisqartirdi.
5.
Mahalliy tashabbuslarning roli:
Ijtimoiy ta’minot tizimida mahalliy hokimiyat
organlarining faoliyati muhim ahamiyatga ega. Misol uchun, Samarqand
viloyatida
"Mahallabay
ishlash"
dasturi
doirasida
mahalliy
ijtimoiy
muassasalarga ajratilayotgan mablag’lar hajmi 15% ga oshirildi va bu hududdagi
ehtiyojmand oilalarga yordam ko’rsatishni sezilarli yaxshiladi.
Ijtimoiy ta’minot tizimini moliyalashtirishda xalqaro tajribadan foydalanish muhim
ahamiyatga ega. Masalan, Yevropa davlatlarida davlat va xususiy sektor o’rtasida
sheriklik modeli orqali qariyalar uylari va reabilitatsiya markazlarini moliyalashtirish
muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. O’zbekistonda bunday tajribalarni joriy etish
mahalliy ehtiyojlarga moslashgan holda amalga oshirilishi lozim. Xususan, xalqaro
grant va kredit mablag’larini jalb qilish orqali ijtimoiy muassasalarni moliyalashtirish
imkoniyatlarini kengaytirish mumkin.
Moliyalashtirish jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish shaffoflik va
samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Masalan, "Ijtimoiy yordam platformasi"ni joriy
etish orqali barcha mablag’larning maqsadli va aniq taqsimlanishi ta’minlanadi. Ushbu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
282
tizim fuqarolarning ehtiyojlarini real vaqt rejimida baholash va ularga manzilli yordam
ko’rsatish imkoniyatini yaratadi.
Har bir hududning o’ziga xos ehtiyojlarini inobatga oluvchi moliyalashtirish
mexanizmlarini joriy etish lozim. Masalan, qishloq joylarida tibbiy xizmatlar va ta’lim
sifatini yaxshilash uchun alohida mablag’ ajratish tizimini ishlab chiqish tavsiya etiladi.
Ijtimoiy ta’minot muassasalarida moliyaviy boshqaruv ularning samarali xizmat
ko’rsatish imkoniyatini ta’minlash uchun juda muhimdir. Quyida ushbu mavzuga oid
ikki asosiy jihat keltirilgan: moliyalashtirish manbalari va moliyaviy boshqaruvdagi
muammolar.
1 jadval. Itimoiy ta’minot muassasalarida moliyalashtirishning o’ziga xos
xususiyatlari va muammolari
Ijtimoiy ta’minot muassasalari odatda bir nechta moliyalashtirish manbalariga
tayanadi. Quyidagi diagrammada bir tipik muassasa uchun ushbu manbalarning
taqsimoti aks ettirilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
283
2 jadval. Moliyaviy boshqaruvdagi muammolar
Ushbu muassasalar moliyaviy resurslarni samarali boshqarishda bir qator
qiyinchiliklarga duch kelishadi. Quyidagi diagrammada eng ko’p uchraydigan
muammolar va ularning tarqalish darajasi ko’rsatilgan.
Ijtimoiy ta’minot muassasalarida moliyalashtirish jamiyat farovonligi va
ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Bu muassasalar
faoliyatini samarali davom ettirish uchun barqaror moliyalashtirish manbalarini
ta’minlash zarur. Quyida ushbu sohadagi asosiy moliyalashtirish manbalari,
muammolar va ularning yechimlariga to’xtalib o’tamiz.
Moliyalashtirish manbalari
Ijtimoiy ta’minot muassasalari odatda quyidagi asosiy moliyalashtirish
manbalariga tayanadi:
1.
Hukumat granti
: Ushbu manba davlat byudjetidan ajratilgan mablag’larni o’z
ichiga oladi. Ular muassasalarning asosiy faoliyatini moliyalashtirish uchun
xizmat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
284
2.
Xayriya mablag’lari
: Xususiy donorlar, xalqaro tashkilotlar yoki korporativ
homiylardan kelib tushgan xayriya mablag’lari ko’pincha maxsus loyihalar uchun
yo’naltiriladi.
3.
A’zolik badallari
: Muassasa a’zolari yoki foydalanuvchilar tomonidan
to’lanadigan badallar asosiy daromad manbalaridan biri hisoblanadi.
4.
Boshqa manbalar
: Savdo faoliyati, xizmat ko’rsatish yoki mulk ijarasi kabi
boshqa daromad manbalari ham mavjud.
Moliyaviy boshqaruvdagi muammolar
Ijtimoiy ta’minot muassasalari moliyaviy boshqaruvda bir qator muammolarga
duch keladi:
•
Moliyaviy resurslarning yetarli emasligi
: Ko’p hollarda davlat tomonidan
ajratilgan mablag’lar muassasaning barcha ehtiyojlarini qondirish uchun yetarli
bo’lmaydi.
•
Resurslarni noefektiv taqsimlash
: Moliyaviy resurslarni noto’g’ri boshqarish,
keraksiz xarajatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
•
Malakali xodimlarning yetishmasligi
: Moliyaviy boshqaruv sohasida malakali
mutaxassislarning yetarli emasligi samaradorlikni pasaytiradi.
•
Jamoatchilikni xabardor qilishning cheklanganligi
: Ijtimoiy ta’minot
muassasalarining ahamiyati va faoliyati haqida yetarlicha ma’lumot
yetkazilmasligi xayriya mablag’larini jalb qilishni qiyinlashtiradi.
Zamonaviy texnologiyalarni joriy etishning ahamiyati
•
Ma’lumotlarni tahlil qilish tizimlari:
Sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar (Big
Data) texnologiyalaridan foydalanish orqali fuqarolarning real ehtiyojlarini
aniqlash va xizmatlarni maqsadli taqdim etish mumkin.
•
Elektron to’lov va monitoring tizimlari:
Barcha moliyaviy operatsiyalarni
elektron tizim orqali amalga oshirish shaffoflikni ta’minlaydi va korrupsiyani
kamaytiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
285
Moliyalashtirish jarayonida zamonaviy texnologiyalarni keng joriy etish shaffoflik
va samaradorlikni oshirishda muhim rol o’ynaydi. Shu bilan birga, hududlar
ehtiyojlariga moslashtirilgan moliyalashtirish mexanizmlari ijtimoiy xizmatlar sifatini
yaxshilashga xizmat qiladi. Moliyaviy boshqaruvni takomillashtirish esa ijtimoiy
ta’minot muassasalarining yanada samarali faoliyat ko’rsatishini ta’minlaydi.
Moliyalashtirishdagi muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi chora-
tadbirlarni amalga oshirish lozim:
1.
Moliyaviy diversifikatsiya: Moliyalashtirish manbalarini ko’paytirish va
ulardan barqaror daromad olish mexanizmlarini ishlab chiqish zarur.
2.
Texnologiyalarni joriy etish: Moliyaviy boshqaruv jarayonlarida
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish samaradorlikni oshiradi.
3.
Jamoatchilik bilan aloqalarni mustahkamlash: Jamoatchilikni muassasa
faoliyati haqida xabardor qilish orqali xayriya mablag’larini jalb qilish imkoniyatlarini
kengaytirish.
4.
Mutaxassislarni tayyorlash va qayta o’qitish: Moliyaviy boshqaruv
sohasida yuqori malakali kadrlarni tayyorlash va mavjud xodimlarni qayta o’qitish
muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Ijtimoiy ta’minot muassasalarida moliyalashtirishni takomillashtirish uchun
barqaror moliyaviy mexanizmlarni yaratish va mavjud resurslarni samarali boshqarish
zarur. Bu esa jamiyatning ijtimoiy ehtiyojlarini yanada yuqori darajada qondirish
imkonini beradi.
Ijtimoiy ta’minot muassasalarini moliyalashtirishda uchraydigan muammolarni
bartaraf etish uchun kompleks yondashuv zarur. Davlat va xususiy sektor hamkorligi,
shaffoflikni oshirish va samarali boshqaruv tizimlarini joriy etish orqali ijtimoiy
ta’minot tizimini yanada barqaror qilish mumkin. Ushbu sohadagi islohotlar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
286
fuqarolarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirishga va jamiyatdagi adolat tamoyillarini
mustahkamlashga xizmat qiladi.
Tavsiyalar
•
Davlat va xususiy sektor hamkorligini rivojlantirish orqali qo’shimcha mablag’lar
jalb qilish.
•
Mablag’larning taqsimlanishini adolatli qilish uchun zamonaviy texnologiyalar
va raqamli tizimlardan foydalanish.
•
Ijtimoiy muassasalarning faoliyatini moliyalashtirishda xalqaro grant va
kreditlardan foydalanishni kengaytirish.
•
Jamoatchilik nazoratini kuchaytirish va shaffoflikni ta’minlash orqali samarasiz
xarajatlarni minimallashtirish.
Manbalar ro’yxati
1.
Kasimova, G. A. (2020). The Role of Endowment Funds in Financing Social
Expenses. Recommendations for establishing endowment funds to finance social
expenditures in Uzbekistan. Read more.
2.
Ismailova, N. (2021). Indicators of State Financial Security in Uzbekistan.
Discusses financial security indicators and threats in Uzbekistan. Read more.
3.
Khashimova, N., et al. (2020). Features of Financing Innovative Projects in the
Republic of Uzbekistan. Examines innovative project financing in Uzbekistan. Read
more.
4.
Rakhmonov, D. (2016). Trends of Financing Higher Education in Uzbekistan.
Investigates higher education financing in Uzbekistan. Read more.
5.
Ortiz, I., et al. (2019). Fiscal Space for Social Protection: A Handbook for
Assessing Financing Options. Explores financing alternatives in developing countries.
Read more.
6.
Dorofeev, M. (2023). Development of Methodology for Comprehensive Analysis
of Efficiency of Financial and Investment Models. Examines state-level financial
efficiency in Russia. Read more.
7.
Kotlikoff, L., Smetters, K. A., & Walliser, J. (2007). Mitigating America’s
Demographic Dilemma by Pre-Funding Social Security. Discusses funding challenges
of social security under demographic pressures. Read more.
