https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
98
IRSIYAT QONUNIYATLARINING TASNIFI
Farg’ona viloyati Oltiariq tumani 2-son kasb-hunar maktabi Biologiya fani
o’qituvchisi
Marfuza Davronova A'zamjonovna
Annotatsiya:
Irsiyat —
organizmning oʻz belgilari va xususiyatlarini kelgusi
avlodlarga oʻtkazish, yaʼni organizmlarning oʻziga oʻxshash nasllarni bunyod etish
xossasi. Irsiyat tufayli avlodlararo moddiy va funksional izchillik taʼmin etiladi. Irsiyat
har xil turlarga mansub organizmlar belgi va xususiyatlaridagi tafovutlarning avlodlar
osha saqlanib qolishini ham taʼminlaydi. Ushbu maqolada genetikaga bog’liq bo’lgan
irstiyat qonuniyatlari haqida keng yoritilgan.
Kalit so‘zlar: Irsiyat qonuniyatlari, funksional izchillik, belgilarning ajralish
qonuni, belgilarning mustaqil irsiylanishi, diduragay chatishtirish.
CLASSIFICATION OF HEREDITARY LAWS
Annotation: Heredity is the property of an organism to transfer its signs and
characteristics to future generations, that is, to build offspring similar to organisms
themselves. Due to heredity, intergenerational material and functional consistency is
ensured. Heredity also ensures that differences in signs and characteristics of organisms
belonging to different species are maintained over generations. This article provides
extensive coverage of the laws of heredity that depend on genetics.
Keywords: Laws of heredity, functional consistency, law of separation of signs,
independent heredity of signs, diduragay interbreeding.
(Yangi oynada ochiladi) bir gen bilan bogʻliq
belgining qanday qilib irsiylanishi ehtimolligini aniqlash imkonini beradi. Lekin baʼzi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
99
holatlarda ikki xil genga bogʻlangan ikki xil belgining qanday qilib irsiylanishiga
qiziqishimiz ham mumkin. Xoʻsh, buni qanday bilishimiz mumkin?
Belgilarning ajralish qonuni
ga koʻra, har bir gameta (sperma yoki tuxum
hujayra) ota-ona organizmda mavjud boʻlgan juft gen nusxalarining faqat bittasiga
tasodifiy ravishda ega boʻladi va bu gen nusxalari tasodifiy tarzda gametalarga koʻchadi.
Masalan, agar organizm
Aa
genotipga ega boʻlsa, gametalarning yarmi
A
allelga, qolgan
yarmi esa
a
allelga ega boʻladi.
Belgilarning ajralish qonuni haqida batafsil oʻrganish uchun maqola boshida
berilgan havoladan foydalanishingiz mumkin. Aniq natijalarni hosil qilish uchun oldin
biz bu genlar mustaqil irsiylanadimi yoki yoʻqmi shu savolga javob topishimiz kerak.
Buning uchun bu genlar gametalarga “alohida” yoki “birikkan” holda bir butun boʻlib
tarqalishini aniqlashtiramiz.
bu savolga qiziqqanida, u turli xil genlar
belgilarning mustaqil
irsiylanishi
qonuniga muvofiq, bir-biridan mustaqil holda irsiylanishini aniqladi.
Quyidagi maqolada biz belgilarning mustaqil irsiylanishi qonuni va bu qonun
ehtimolliklarni aniqlash jarayonlarida qanday qoʻllanishi haqida bilib olamiz.
Shuningdek, qonun qachon va nega toʻgʻri yoki toʻgʻri emasligini ham koʻrib chiqamiz.
Eslatma: agar siz individual genlar qanday irsiylanishi haqida hali maʼlumotga
ega boʻlmasangiz, bu maqolani oʻqishdan oldin
videodarsini koʻrib chiqishingiz mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
100
Belgilarning mustaqil irsiylanish qonuni nima?
Mendelning
belgilarning
mustaqil irsiylanishi
qonuniga koʻra, ikki yoki undan ortiq turli gen allellari
gametalarga bir-biridan mustaqil holda taqsimlanadi. Boshqacha qilib aytganda, allel
genlar boshqa gametalardagi genlarga taʼsir qilmagan holda tarqaladi.
Misol: noʻxat donining rangi va shaklini belgilovchi genlar.
Belgilarning
mustaqil irsiylanishi qonuniga aniq misol boʻladigan vaziyatni koʻrib chiqsak. Tasavvur
qiling, biz toza liniyali ikkita noʻxat oʻsimligini chatishtiramiz: biri sariq, silliq donli
(
YYRR
) va boshqasi yashil, burushgan donli (
yyrr
) boʻlsin. Ikkala ota-ona ham
gomozigota boʻlgani uchun belgilarning ajralish qonuniga koʻra, doni yashil, burushgan
oʻsimlikdan
ry
gameta va doni sariq, silliq oʻsimlikdan esa
RY
gameta hosil boʻladi.
Natijada \[\text F_1\] avloddagi farzandlarning hammasi
RrYy
genotipga ega boʻladi.
Bosh va kichik harflardan bilishimiz mumkinki, donning sariq rangini belgilovchi
allel yashil rangini belgilovchi allelga nisbatan, donning silliq shaklini belgilovchi allel
burushgan shaklini belgilovchi allelga nisbatan dominant hisoblanadi. Yaʼni \[\text
F_1\] dagi oʻsimliklarning hammasi sariq va silliq donli boʻladi. Chunki ular ikkita geni
boʻyicha geterozigota boʻlib, \[\text F_1\] dagi oʻsimliklar
diduragaylar
deb ataladi
(“
di-
” – ikki, “
duragay
” – geterozigota).
Ikkita diduragay oʻsimlikni chatishtirish
diduragay chatishtirish
deb ataladi.
Mendel chatishtirishdan soʻng keyingi avlodda noʻxat donining toʻrt xil koʻrinishini
aniqladi: sariq va silliq, sariq va burushgan, yashil va silliq, shuningdek, yashil va
burushgan. Bu
fenotip
koʻrinishlar \[9:3:3:1\] nisbatda hosil boʻldi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
101
Bu nisbat Mendel belgilarning mustaqil irsiyalanishi qonunini yaratishiga muhim
asos boʻldi. \[\text F1\] dagi oʻsimlik ehtimoli teng toʻrt xil gameta (sperma va
tuxum):
YR
,
Yr
,
yR
va
yr
larni hosil qiladi va natijada biz kutgan \[9:3:3:1\] nisbat hosil
boʻladi. Boshqacha qilib aytganda, har bir gameta
Y
yoki
y
allelni va alohida
ravishda
R
yoki
r
allelni tasodifiy qabul qiladi (va bundan ehtimoli teng toʻrtta
kombinatsiya hosil boʻladi).
Biz toʻrt xil gameta turi va \[9:3:3:1\] nisbat oʻrtasidagi bogʻlanishni Pennet
katakchasida osongina aniqlashimiz mumkin. Katakni hosil qilish uchun dastlab hosil
boʻlish ehtimoli teng 4 xil gametani har bir vertikal va gorizontal oʻqlar boʻylab yozib
chiqamiz. Keyin har bir urugʻlanish hodisasini oʻqlardagi gametalarni birlashtirish
orqali jadvaldagi katakchalarga yozib chiqamiz. Gametalar oʻrtasida sodir boʻlish
ehtimoli teng jami \[16\] ta urugʻlanish hodisasi \[16\] ta katakchada koʻrsatiladi.
Mendel
aniqlaganidek,
kataklardagi
avlod
genotiplari
fenotiplarning \[9:3:3:1\] nisbatiga mos keladi.
Monoduragay chatishtirishning asosiy qoidalariga rioya qilgan holda ikki genli
holat uchun Pennet katakchasini chizishimiz mumkin. Bunda gametalar oʻqlar boʻylab
yoziladi va ularni birlashtirish orqali hosil boʻlgan urugʻlanish hodisalari katakchalarga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
102
yozib chiqiladi. Qancha koʻp gameta turlari boʻlsa, shunga mos tarzda jadvalda
katakchalar sonini ham koʻpaytirish zarur: \[4\] ta ota gametasi x \[4\] ta ona gametasi =
jami \[16\] ta katakcha.
Bir genli Pennet katakchasida esa biz hamma ehtimoliy gametalarni oʻqlar
boʻylab yozib chiqamiz va ularni birlashtirib, qator hamda ustunlar kesishmasida
urugʻlanish hodisalari (farzand yoki zigotalarning hosil boʻlishi)ni ifodalab chiqamiz.
Diduragay chatishtirishda ehtimollik qonuniyatlari haqida oʻrganish
uchun genetikada ehtimolliklar maqolasini koʻrib chiqishingiz mumkin. Monoduragay
chatishtirishning asosiy qoidalariga rioya qilgan holda ikki genli holat uchun Pennet
katakchasini chizishimiz mumkin. Bunda gametalar oʻqlar boʻylab yoziladi va ularni
birlashtirish orqali hosil boʻlgan urugʻlanish hodisalari katakchalarga yozib chiqiladi.
Qancha koʻp gameta turlari boʻlsa, shunga mos tarzda jadvalda katakchalar sonini ham
koʻpaytirish zarur: \[4\] ta ota gametasi x \[4\] ta ona gametasi = jami \[16\] ta katakcha.
Bir genli Pennet katakchasida esa biz hamma ehtimoliy gametalarni oʻqlar
boʻylab yozib chiqamiz va ularni birlashtirib, qator hamda ustunlar kesishmasida
urugʻlanish hodisalari (farzand yoki zigotalarning hosil boʻlishi)ni ifodalab chiqamiz.
Diduragay chatishtirishda ehtimollik qonuniyatlari haqida oʻrganish uchun genetikada
ehtimolliklar maqolasini koʻrib chiqishingiz mumkin.
Mustaqil irsiylanish birikishga qarshi
. Yuqoridagi boʻlimda Mendelning
mustaqil irsiylanish qonunini va bu qonun qanday qilib \[9:3:3:1\] nisbatga sabab
boʻlishi haqida qisqacha tanishib chiqdik. Ammo muqobil ehtimollik qanday edi? Agar
ikkita gen belgilarning mustaqil irsiylanishi qonuniga
boʻysunmaganida,
nima sodir
boʻlgan boʻlar edi?
Ekstremal holatda don shakli va rangini ifodalovchi genlar birikkan holda
irsiylanishi ham mumkin edi. Buning natijasida sariq va silliq don allellari hamda yashil
va burushgan don allellari har doim birga boʻlishi kerak edi.
Bu qanday sodir boʻladi? Tasavvur qiling, rang va shaklni belgilovchi genlar bir-
biriga birikkan boʻlib, quyidagi diagrammada tasvirlangan allellar atrofidagi katakchalar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
103
kabi bir-biridan ajralmaydi. Masalan, ikkita gen xromosomada bir-biriga juda-juda
yaqin joylashgan boʻlsa, birikish sodir boʻladi.
F1 dagi diduragay oʻsimlik rangni va shaklni belgilovchi allellarni gametalarga
alohida-alohida taqsimlagandan koʻra, ularni har bir gametaga oddiygina “birikkan”
holda:
YR
yoki
yr
shaklida taqsimlashni afzal koʻrgan boʻlardi.
Bu holatda oʻz-oʻzidan urugʻlanish natijalari ehtimolligini aniqlash uchun ham
yuqorida koʻrsatilganidek, Pennet katakchasidan foydalanishimiz mumkin. Agar don
shakli va rangi birgalikda yoki
toʻliq birikkan
holda irsiylansa, diduragay chatishtirish
natijasida ikki xil turdagi sariq/silliq va yashil/burushgan avlod \[3:1\] nisbatda hosil
boʻladi. Mendelning belgilarning mustaqil irsiylanish qonuniga muvofiq olgan natijalari
(yuqorida koʻrilgan \[9:3:3:1\] nisbat) biroz boshqacharoq boʻlib, genlar mustaqil
taqsimlangan edi.
Mustaqil irsiylanish sodir boʻlishining sababi
. Mustaqil irsiylanish nega yuz
berishini bilish uchun biz yarim asr ilgarilashimiz va genlar xromosomada joylashganini
kashf etishimiz kerak. Aniqroq aytganda, organizmdagi genning ikki nusxasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
104
(
Y
va
y
allellar)
gomologik juft xromosomalar
da bitta nuqtada joylashgan. Gomologik
xromosomalar aynan bir xil emas, ammo oʻxshash boʻlib, har biri ota va onadan
farzandga oʻtadi.
Belgilarning mustaqil irsiylanishi qonunining fizik asoslari gametalar hosil
boʻlishining meyoz I jarayoniga borib taqaladi. Bu jarayonda gomologik xromosomalar
ajralishga tayyorlanish uchun hujayra markazidagi tasodifiy joylarda juftlashadi. Har bir
xromosoma juftining joylashuvi tasodifiy boʻlgani uchun gametalar turli xil “ota” va
“ona” gomolog xromosomalariga ega boʻladi.
Bu nimani anglatishini bilish uchun quyidagi diagrammada berilgan metafaza I
bosqichidagi birinchi xromosoma tartibini (yuqorida) ikkinchi xromosoma tartibi
(quyida) bilan solishtiring. Birinchi holatda qizil – “ona” xromosomalar birgalikda
boʻlsa, ikkinchi holatda ular ajralib, koʻk – “ota” xromosomalar bilan birlashgan. Noʻxat
oʻsimligida boʻlganidek, meyoz koʻp marta sodir boʻlsa, biz yuqoridagi ikkala tartibni
hamda
RY
,
Ry
,
rY
va
ry
gametalar sinfini teng ehtimolda olishimiz mumkin.
Turli xromosomalarda joylashgan genlar (
Y
va
R
genlariga oʻxshab) mustaqil
holatda irsiylanadi. Don shakli va rangini ifodalovchi genlar real hayotda noʻxat
genomidagi 1- va 7-xromosomalarda joylashgan boʻladi\[^1\]. Bir xromosomada boʻlib,
bir-biridan uzoq joylashgan genlar ham krossingover hisobiga mustaqil irsiylanadi yoki
meyozning dastlabki bosqichlarida gomologik xromosoma qismlarining oʻzaro
almashinishi roʻy beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. D.Yormatova, X.Xushvaqtova “Ekologiya va atrofni muhofaza qilish” - Toshkent-
2018-y.
2. A.Xusanov “Hayvonlar ekologiyasi” o‘quv qo‘llanma Andijon-2021- y.
3. Bioekologiya (O‘simliklar ekologiyasi) E. Ruzmatov, Sh. Qo‘ziboyev, M.Tojiboyev
o‘quv qo‘llanma Andijon 2020-y.
5. Yuldashev A.S, Tojiboyev Sh. J, Imirsinova A.A, Tojiboyev M. U. Geobotanika
asoslari. Toshkent 2001.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
105
6. Zokirov Q. Z, Nabiev M.M, Pratov O‘.P, Jamolxonov X.L Ruscha- o‘zbekcha
botanika terminlarining qisqacha izohli lug‘ati, Toshkent 1963.
7. Nabiev M.M Botanika atlas – lug‘at Toshkent 1963.
8. Xoliqov S, Pratov O‘, O‘simliklar aniqlagichi, Toshkent «O‘qiuvchi» 1970.
9. Hamidov A, Nabiev M.M, Odilov T. O‘zbekiston o‘simliklari. Toshkent
«O‘qituvchi» 1987.
10. Haydarov K.H, Hajmatov Q.H. O‘zbekiston o‘simliklari. Toshkent «O‘qituvchi»
1992.
11. www.wikipedia com.
