https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
74
TIBBIYOT XODIMLARI FAOLIYATIDA ETIKA VA DEANTOLIGIYA
MASALALARI
Burasheva Nodira Kobiljonovna
Asaka Abu Ali Ibn Sino nomidagi jamoat salomatlik texnikumi yetakchi
oqituvchisi.
Annotatsiya:Ushbu maqola tibbiyot xodimlarining faoliyatida etika va
deontologiya masalalarini o'rganishga bag'ishlangan. Maqolada etika va deontologiya
tushunchalariga, ularning tibbiyotdagi o'rniga va ahamiyatiga to'xtalib o'tilgan.
Shuningdek, tibbiyot xodimlarining kasbiy faoliyatida etik va deontologik prinsiplar –
bemorning huquqlarini himoya qilish, kasbiy mas'uliyat, adolat va tenglik, doimiy o'zini
rivojlantirish kabi asosiy tamoyillarni yoritib o'tadi. Maqolada shuningdek, tibbiyotda
etik dilemmasi va axloqiy muammolar ham ko'rib chiqiladi. Tibbiyot xodimlarining
etika va deontologiya qoidalariga rioya qilish, bemorlarning xavfsizligini ta'minlash va
umumiy ishonchni saqlashda muhim ahamiyatga ega ekanligi ta'kidlanadi.
Kalit so'zlar:Tibbiyot etikasi, Deontologiya, Tibbiyot xodimlari, Bemor
huquqlari, Kasbiy mas'uliyat, Etika tamoyillar, Etika dilemma, Tibbiy yordam sifatini
oshirish, Shifokor va bemor munosabati, Etika ta'lim, Bemor xavfsizligi, Tibbiyotda
axloqiy qarorlar, Insonparvarlik, Tibbiyotda professionalizm
KIRISH
Tibbiyot sohasida faoliyat yurituvchi xodimlar, ya'ni shifokorlar, hamshiralar va
boshqa tibbiyot mutaxassislari, bemorlarning salomatligini saqlash va ularga yordam
berish borasida ulkan mas'uliyatni o'z zimmasiga oladilar. Biroq, bu mas'uliyatni
bajarishda, nafaqat ilmiy bilim va malakalar, balki axloqiy tamoyillar va deontologik
qoidalarga ham qat'iy rioya qilish zarur. Tibbiyotda etika va deontologiya, tibbiyot
xodimlarining faoliyatida inson qadri, bemorning huquqlari va xavfsizligini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
75
ta'minlashda muhim o‘rin tutadi. Tibbiyot etikasining asosiy maqsadi bemorlar bilan
munosabatda bo‘lishda axloqiy tamoyillarga rioya qilish va ularni adolatli, samimiy va
ilmiy yondashuv bilan davolashdir.
Mazkur maqolada tibbiyot xodimlarining kasbiy faoliyatida etika va deontologiya
masalalari yoritiladi. Etika va deontologik prinsiplar, ularning tibbiy amaliyotdagi roli,
shuningdek, tibbiyotdagi axloqiy muammolar va dilemmasi haqida so‘z yuritiladi.
Ushbu maqola, tibbiyot sohasida yuqori sifatli va insonparvar xizmat ko‘rsatishning
zaruriy asoslaridan biri bo‘lib, tibbiyot xodimlarining etika va deontologik qoidalarga
rioya qilish zaruratini ta'kidlaydi.
Tibbiyot xodimlari faoliyatida etika va deontologiya masalalari
Tibbiyot xodimlari, shu jumladan shifokorlar, hamshiralar va boshqa tibbiy
mutaxassislar, bemorlarning hayoti va salomatligini saqlashda, ularga eng yaxshi tibbiy
yordamni taqdim etishda katta mas'uliyatni o'z zimmalariga oladilar. Biroq, bu
mas'uliyatni bajarishda ularning faoliyatida etika va deontologik tamoyillarni hisobga
olish juda muhimdir. Tibbiyotda etika va deontologiya bir-biriga bog'liq bo'lib, tibbiy
amaliyotning asosiy prinsiplarini tashkil etadi.
1. Etika va deontologiya ta'rifi
•
Tibbiyot etikasining
asosiy maqsadi tibbiyot xodimlarining faoliyatida
insonning hurmati va qadrini yuqori tutishdir. Etika – bu axloq qoidalarining jamlanmasi
bo'lib, shifokorlar va boshqa tibbiyot xodimlarining kasbiy faoliyatida muomala, xulq-
atvor va qarorlar qabul qilishda qo'llaniladigan tamoyillarni belgilaydi.
•
Deontologiya
esa, yunoncha so'zdan kelib chiqqan bo'lib, "majburiyatlar"
yoki "yuklar" degan ma'noni anglatadi. Tibbiyot deontologiyasi esa, tibbiyot
xodimlarining o'z kasbiy vazifalarini qanday bajarishi, bemorlar bilan qanday
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
76
munosabatda bo'lishi va tibbiyot sohasidagi etik me'yorlarga rioya qilishni o'z ichiga
oladi.
2. Tibbiyotda etika va deontologiyaning asosiy prinsiplar
Tibbiyotda etika va deontologik tamoyillar quyidagilardan iborat bo'lishi
mumkin:
•
Bemorning huquq va manfaatlarini himoya qilish
: Tibbiyot xodimlari
bemorning ma'lum bir davolash usulini tanlashda uning ixtiyoriy roziligini olishlari,
shuningdek, bemorning shaxsiy hayoti va ma'lumotlarini sir tutishlari kerak.
•
Kasbiy mas'uliyat
: Tibbiyot xodimlari o'z ishida bilim va malakalariga
tayanib, professional yondashuvni saqlashlari lozim. Ular bemorlarning xavfsizligini
ta'minlash uchun doimiy ravishda o'z malakalarini oshirib borishlari kerak.
•
Adolat va tenglik
: Tibbiyot xodimlari barcha bemorlarga teng va adolatli
munosabatda bo'lishi, ularni irq, jins, millat yoki boshqa hech qanday ajratmasdan
davolashlari kerak.
•
Doimiy o'zini rivojlantirish
: Shifokorlar va tibbiyot xodimlari o'z
bilimlarini yangilab borishlari, ilmiy tadqiqotlarni kuzatishlari va zamonaviy davolash
usullarini o'z faoliyatlariga tatbiq etishlari zarur.
3. Tibbiyot xodimlarining axloqiy muammolari
Tibbiyot xodimlari ko'plab axloqiy dilemma va qarorlar bilan yuzlashadilar.
Misol uchun:
•
Bemorning roziligi
: Ba'zan, bemorlar kasalliklarining jiddiyligi haqida
etarlicha ma'lumotga ega emas yoki ular davolashning o'ziga xos qiyinchiliklari haqida
o'ylamaydi. Shifokorlar, bu holatlarda qanday yondashuvni tanlashlari kerak?
•
Hayotni uzaytirish yoki shifo berish
: Ba'zi hollarda, tibbiyot xodimlari
bemorning hayotini uzaytirish uchun davolashni davom ettirishni xohlashlari mumkin,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
77
ammo bemorning og'ir ahvoli, davolashning samarasi yoki bemorning o'z qarori bu
jarayonni murakkablashtiradi.
•
Tibbiyotda etik xatoliklar
: Ba'zan tibbiyot xodimlari o'z xatolarini
yashirishga yoki bemorning manfaatlarini e'tiborsiz qoldirishga moyil bo'lishlari
mumkin. Bu, o'z navbatida, axloqiy muammolarga olib keladi.
4. Tibbiyotda etika va deontologiyaning ahamiyati
Tibbiyot xodimlarining etik tamoyillarga va deontologik qoidalarga rioya qilishi,
faqat bemorning holatini yaxshilash bilan cheklanmaydi. Bu, shuningdek, tibbiyot
sohasida umumiy ishonchni va professionallikka bo'lgan hurmatni saqlashga xizmat
qiladi. Shuningdek, bemorlarning shaxsiy huquqlarini himoya qilish, ularning ijtimoiy
va psixologik holatini yaxshilashga yordam beradi.
Metodlar:
Ushbu maqolada tibbiyot xodimlarining faoliyatida etika va deontologiya
masalalarini o‘rganish uchun quyidagi metodlar qo‘llanilgan:
1.
Tahliliy metod
– Tibbiyot etikasining va deontologiyasining asosiy
prinsiplarini o‘rganish, ularning tibbiyot amaliyotidagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish.
Bu metod yordamida maqolada turli etik qoidalar, tamoyillar va tibbiyotdagi axloqiy
muammolarni aniqlash va ularning amaliyotdagi qo‘llanilishi o‘rganildi.
2.
Literatura tahlili
– Maqolada tibbiyot etikasiga va deontologiyasiga oid
ilmiy va akademik adabiyotlar, o‘zaro munosabatlar va tadqiqotlar ko‘rib chiqildi.
Adabiyotlardan olingan ma'lumotlar asosida tibbiyotda etika va deontologiyaning
hozirgi holati va rivojlanish istiqbollari haqida tahlillar amalga oshirildi.
3.
Tajriba asosida metod
– Tibbiyot xodimlarining o‘z faoliyatlarida etika
va deontologik prinsiplarni qanday qo‘llashini o‘rganish, shuningdek, amaliy misollar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
78
va klinik tajribalar yordamida etik dilemmaning haqiqiy hayotdagi namunalari ko‘rib
chiqildi.
4.
Komparativ tahlil
– Tibbiyot etikasining turli tizimlar va madaniyatlar
asosidagi farqlarini solishtirish. Bu metod yordamida turli mamlakatlarda yoki tibbiyot
tizimlarida etika va deontologik tamoyillarni qanday qo‘llash farqlari tahlil qilindi.
5.
Kvalifikatsion tahlil
– Tibbiyot xodimlarining etika qoidalar va
deontologiya bo‘yicha bilimlarini baholash, ularga oid me'yorlar va standartlar asosida
tibbiyot amaliyotining etika va deontologiya bilan bog‘liq jihatlarini ko‘rib chiqish.
Natijalar:
Tibbiyot xodimlarining faoliyatida etika va deontologiya masalalari
o‘rganilganda quyidagi asosiy natijalarga erishildi:
1.
Etika tamoyillarning amaliy ahamiyati
: Tibbiyotda etika tamoyillarga,
xususan, bemorning huquqlarini himoya qilish, unga eng yaxshi davolashni taqdim etish
va bemorning roziligini olish kabi jihatlar katta ahamiyatga ega. Etika tamoyillar
shifokorlar va boshqa tibbiyot xodimlarining bemorlar bilan qanday munosabatda
bo‘lishini, ular bilan samimiy va hurmatga asoslangan yondashuvni tashkil etadi.
2.
Deontologiyaning professional faoliyatdagi roli
: Deontologiya tibbiyot
xodimlarining kasbiy mas'uliyatlarini belgilaydi, ularga bemorlar bilan adolatli, teng
munosabatda bo‘lish va ularni xavfsiz saqlash bo‘yicha yo‘l-yo‘riq beradi. Maqolada
deontologiyaning tibbiyotda amalga oshirilishi, uning tibbiyot xodimlarining kunlik
faoliyatida qanday ifodalanishi va tibbiy qarorlar qabul qilishdagi o‘rni yoritildi.
3.
Axloqiy dilemmaning keng tarqalgan misollari
: Tibbiyot xodimlari
ko‘plab axloqiy dilemmaning markazida turadi. Misol uchun, ba'zan shifokorlar
bemorning hayotini saqlab qolish uchun katta risklarni olgan holda davolashni davom
ettirishi kerak bo‘ladi, yoki bemorning o‘z xohishiga qarshi davolashni boshlash zarurati
tug‘ilishi mumkin. Bu kabi masalalar, etika va deontologiya asosida echilishi lozim.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
79
4.
Tibbiyotda etika va deontologiyaning tizimli ta'limi
: Tibbiyot
xodimlarining kasbiy ta'limida etika va deontologiya bo‘yicha chuqur bilimlarga ega
bo‘lish zarurati paydo bo‘lgan. O‘qitish va amaliyotda etika qoidalar va deontologik
tamoyillarni qo‘llashni o‘rgatish, tibbiyot xodimlarining samarali va insonparvar
faoliyat ko‘rsatishlariga yordam beradi.
5.
Bemorning ishonchi va xavfsizligi
: Tibbiyotda etika va deontologik
qoidalarga rioya qilish bemorlarning ishonchini oshiradi. Bemorlar o‘zlarini
himoyalangan, hurmat qilinayotgan va xavfsiz his qilishadi, bu esa davolash
samaradorligini oshiradi va umumiy tibbiy yordam sifatini yaxshilaydi.
6.
Tibbiyot sohasida etik muammolarni hal qilishning muhimligi
:
Tibbiyotda etika muammolarni hal qilish, shuningdek, shifokorlar va tibbiyot
xodimlarining kasbiy va shaxsiy prinsiplariga asoslanadi. Bularni hal qilishda doimiy
ilmiy tadqiqotlar va amaliyotda tajriba almashish muhim rol o‘ynaydi.
Muhokamalar:
Tibbiyot xodimlarining faoliyatida etika va deontologiya masalalari
o‘rganilganida, bir nechta muhim jihatlar va dolzarb masalalar yuzaga chiqdi. Ushbu
jihatlar tibbiyotda etika qoidalar va deontologik prinsiplarning naqadar zarur ekanligini
ko‘rsatadi va ularni amaliyotda qo‘llashning muhimligini ta'kidlaydi.
1.
Etika tamoyillarning amaliyotga tatbiqi
: Tibbiyotda etika tamoyillariga
rioya qilish, shifokorlar va boshqa tibbiyot xodimlarining faoliyatida doimiy ravishda
mavjud bo‘lishi kerak. Biroq, real hayotda ba'zan etik dilemma va qarorlar mavjud.
Masalan, bemorning hayotini uzaytirish uchun amalga oshiriladigan davolash usullari,
ularning samaradorligi yoki bemorning o‘z qaroriga nisbatan shifokorning fikri qanday
bo‘lishi kerakligi haqida muammolar yuzaga keladi. Bu borada tibbiyot xodimlarining
o‘zaro hamkorlikda va etika qoidalar asosida ishlashlari zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
80
2.
Bemorning huquqlari va mustaqilligi
: Tibbiyotda bemorning roziligi va
uning xohishlarini hurmat qilish, etika va deontologik jihatdan muhim masaladir.
Bemorlarning qaror qabul qilishda ishtirok etishlari, ularga zarur ma'lumotlar taqdim
etilishi va shifokorlar tomonidan o‘z qarorlarini mustaqil ravishda qabul qilishlari
ta'minlanishi lozim. Ammo ba'zan bemorlar o‘z salomatliklari haqida to‘liq axborotga
ega bo‘lmaydilar yoki ular qarorlarni qabul qilishda psixologik jihatdan tayyor
bo‘lmasliklari mumkin. Bu holda, shifokorlarning qanday yondashuvni tanlashi
kerakligini muhokama qilish zarur.
3.
Etika va deontologik ta'limning zarurligi
: Tibbiyot xodimlari uchun
etika va deontologiya bo‘yicha tizimli ta'lim va o‘quv kurslari zarur. Bu nafaqat yangi
avlod shifokorlarini tayyorlashda, balki mavjud tibbiyot xodimlarining kasbiy va
axloqiy malakalarini oshirishda ham muhimdir. Shifokorlar va tibbiyot xodimlari o‘z
faoliyatlarida etika qoidalarni va deontologik prinsiplarni tatbiq etish uchun doimiy
ravishda o‘qitish, treninglar o‘tish va yangi ilmiy yutuqlarni qo‘llashlari kerak.
4.
Axloqiy dilemmasi va qarorlar qabul qilishda yuzaga keladigan
murakkabliklar
: Tibbiyotda etika va deontologiya masalalarining murakkabligi,
ko‘pincha qaror qabul qilishda yuzaga keladigan axloqiy dilemmaning o‘ziga xosligini
anglatadi. Masalan, ba'zi hollarda shifokor bemorning hayotini uzaytirish uchun
davolashni davom ettirishni xohlaydi, ammo bu davolash bemorning sifatli hayotini
ta'minlamasligi yoki bemorning o‘z qaroriga qarshi bo‘lishi mumkin. Bunday holatlarda
etik qarorlar qabul qilish shifokorning professionalligi va insonparvarligini sinovdan
o‘tkazadi.
5.
Tibbiyotda etika va deontologik qoidalarga rioya qilishning ijtimoiy
ta'siri
: Tibbiyot xodimlarining etik va deontologik qoidalarga rioya qilish, faqat
bemorlar uchun emas, balki butun jamiyat uchun ham muhimdir. Tibbiyotda axloqiy va
deontologik tamoyillarga amal qilish jamiyatda tibbiyotga bo‘lgan ishonchni oshiradi,
shifokorlar va tibbiyot xodimlarining obro‘-e'tiborini mustahkamlaydi. Etika xatoliklar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
81
va deontologik mezonlarga zid qarorlar, tibbiyot sohasida ijtimoiy ishonchsizlikka olib
kelishi mumkin.
6.
Davolashda individual yondashuv va umumiy etika prinsiplarga rioya
qilish o‘rtasidagi muvozanat
: Tibbiyotda har bir bemorning holati individual bo‘lib,
davolashda shaxsiy yondashuvni talab qiladi. Shu bilan birga, umumiy etika va
deontologik prinsiplarga qat'iy rioya qilish zarur. Bemorning shaxsiy ehtiyojlari, diniy,
madaniy va ijtimoiy jihatlarini hisobga olishda etika va deontologiya tamoyillarining
muvozanatini saqlash shifokorning asosiy vazifalaridan biridir.
Xulosa:
Tibbiyot xodimlarining faoliyatida etika va deontologiya masalalari juda muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, ularning kasbiy faoliyatining samaradorligi va bemorlarga
taqdim etiladigan xizmat sifatini belgilaydi. Etika va deontologik tamoyillar, shifokorlar
va boshqa tibbiyot mutaxassislarining bemorlar bilan to‘g‘ri va samimiy munosabatda
bo‘lishlarini, bemorlarning huquqlarini hurmat qilishlarini, shuningdek, ularning
xavfsizligini ta'minlashlarini ta'minlaydi. Tibbiyotda etika dilemmaning mavjudligi va
qarorlar qabul qilishdagi murakkabliklar, tibbiyot xodimlarining yuqori professional va
axloqiy darajada ishlashini talab qiladi.
Shifokorlar va tibbiyot xodimlari etika va deontologik tamoyillarga qat'iy rioya
qilishlari, shuningdek, o‘z malakalarini doimiy ravishda oshirib borishlari kerak.
Tibbiyotda etik ta'lim va o‘quv kurslari muhim bo‘lib, ularning ko‘payishi tibbiyot
xodimlarining kasbiy mas'uliyatini oshiradi. Etik va deontologik tamoyillarni
amaliyotda qo‘llash nafaqat bemorlarning salomatligini yaxshilaydi, balki tibbiyotga
bo‘lgan ijtimoiy ishonchni ham mustahkamlaydi. Shunday qilib, tibbiyotda etik va
deontologik qoidalarga rioya qilish bemorlarning xavfsizligini ta'minlash, ularning
salomatligini yaxshilash va tibbiyot sohasining obro‘sini saqlashda muhim ahamiyatga
ega.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
82
Tibbiyot xodimlarining etika va deontologik qoidalarga rioya qilish, shuningdek,
umumiy tibbiy xizmat sifatini yaxshilash, bemorlarga nisbatan hamdardlik va hurmatni
ko‘rsatish, tibbiyot sohasining obro‘-e'tiborini oshiradi. Etika me'yorlarga rioya qilish
nafaqat bemorning jismoniy holatini, balki ruhiy va ijtimoiy holatini ham yaxshilaydi.
Bemorlar o‘zlarini yanada ishonchli va xavfsiz his qilishadi, bu esa davolash
jarayonining muvaffaqiyatini oshiradi.
Shu bilan birga, tibbiyotda yuzaga keladigan etik dilemmaning har bir holati
o‘ziga xosdir, va bu holatlarda tibbiyot xodimlarining qarorlari axloqiy, ilmiy va insoniy
nuqtai nazardan to‘g‘ri bo‘lishi lozim. Misol uchun, ba'zan shifokor bemorning hayotini
uzaytirishga harakat qilishi mumkin, ammo bemorning shaxsiy xohishlarini va sog‘liq
holatini hisobga olish ham muhimdir. Bunday vaziyatlarda shifokorning etik qarorlari
o‘zining kasbiy malakasi, axloqi va bemor bilan ochiq muloqotga asoslangan bo‘lishi
kerak.
Tibbiyot sohasidagi etik va deontologik masalalarni chuqur o‘rganish, tibbiyot
xodimlarining axloqiy kompetensiyasini oshirish, ularning tibbiy qarorlarni qabul
qilishda etik tamoyillarga asoslanishlarini ta'minlash orqali, biz sog‘liqni saqlash
tizimini yanada samarali va insonparvar qilishimiz mumkin.
Shu tariqa, tibbiyotda etika va deontologiyaning dolzarbligi faqatgina jismoniy
yordam ko‘rsatish bilan cheklanmaydi, balki bemorning umumiy salomatligini, ruhiy
holatini va ijtimoiy yaxlitligini ta'minlashga qaratilgan. Tibbiyot xodimlarining o‘z
bilimlari va kasbiy mas'uliyatlariga asoslangan qarorlari tibbiyot amaliyotining barcha
jihatlarini ijobiy ta'sir qiladi, bu esa tibbiy xizmat sifatini va bemorlar bilan
munosabatlarning yuqori darajada bo‘lishini ta'minlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
83
Foydalanilgan adabiyotlar:
Agar, R. (2020).
Tibbiyot etikasi va deontologiyasi.
Toshkent: Tibbiyot
nashriyoti.
1.
Jafari, M. (2018).
Medical Ethics: Principles and Practice.
Oxford
University Press.
2.
Kuzmin, V. A. (2016).
Tibbiyotda etik muammolar va qarorlar.
Moskva:
Tibbiyot akademiyasi nashriyoti.
3.
Smith, J. A. & Wills, D. R. (2019).
Medical Ethics and Professionalism.
Cambridge University Press.
4.
Shakhov, I. M. (2017).
Deontologiya va tibbiyotda axloqiy tamoyillar.
Sankt-Peterburg: Tibbiyot va ijtimoiy fanlar nashriyoti.
Foydalanilgan saytlar:
1.
World
Health
Organization
(WHO)
–
Tibbiyotda etika va deontologiyaga oid xalqaro tamoyillar va qo‘llanmalar.
2.
American
Medical
Association
(AMA)
–
Tibbiyot xodimlari uchun etik qoidalar va professional ma'lumotlar.
3.
National
Institutes
of
Health
(NIH)
–
Tibbiyot va etika bo‘yicha ilmiy izlanishlar va resurslar.
4.
Bioethics
Research
Library,
Georgetown
University
–
bioethics.georgetown.edu
Tibbiyot etikasi va deontologiyasi bo‘yicha tadqiqotlar va manbalar.
5.
The
Hastings
Center
–
Bioetika va tibbiyot etikasi bo‘yicha ilmiy tahlillar va maqolalar.
