https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
10
AMENOREYA SABABLARI VA BELGILARI
Farg'ona shahar Abu Ali Ibn Sino nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi
o'qituvchisi
Qayumova Dilnozaxon
Annotatsiya: Ushbu maqolada amenoreya sabablari va belgilari haqida aytib
o'tilgan va muallif tomonidan muhim tavsiyalar berilgan.
Kalit so'zlar: pubertat davr, atrezia hymeni, laktatsiya, anomaliya, fiziologik,
patologik, bachadon atreziyasi.
Amenoreya
– 6 oydan ko‘proq muddatgacha hayz ko‘rmaslik.
Amenoreya -
bu tug‘ruq yoshida (16-45 yosh) olti oydan ortiq davom etadigan hayz ko‘rishning
yo‘qligi. Amenoreya homiladorlik natijasida paydo bo‘lishi mumkin bo‘lsa-da, u
organizmda turli xil buzilishlardan dalolat berishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
11
Fiziologik amenoreya
– qiz bola balog‘atga yetguncha, prepubertat davrda,
klimakterik (menopauza) davrda, homiladorlik davrida, bir necha vaqtgacha bola
emizish (laktatsiya) davrida hayz ko‘rmasligi fiziologik amenoreya hisoblanadi.
Patologik amenoreya – azaldan hayz funksiyasi bo‘lmay kelayotgan bo‘lsa birlamchi
amenoreya, qandaydir kasallik munosabati bilan davom etib kelayotgan hayz to‘xtalib
qolsa, ikkilamchi amenoreya deyiladi.
Soxta amenoreya
– qizlik pardasi teshigi bo‘lmasligi (atrezia hymeni), qinning
bo‘lmasligi (atrezia vagini), bachadon bo‘yni kanalining bitib qolishi kabi anomaliya
holatlarida siklik o‘zgarishlar sodir bo‘lgan bachadon shilliq qavatidagi funksional
qatlam ko‘chib, hayz qoni tashqariga chiqmasdan qolish hollari soxta amenoreya
hisoblanadi. Soxta amenoreyalar hamshiralik amaliyotida muhim ahamiyat kasb etadi.
Aksariyat hollarda qishloq joylarida yashaydigan qiz bolalarda balog‘atga yetsa ham
hayz ko‘rmasligi, bir necha sikldan keyin qorinda hayz ko‘rik kunlari kelganda qattiq
og‘riq bo‘lishi, qorin pastki qismida shish paydo bo‘lishi ko‘pincha qiz bolalar
appenditsit yoki o‘tkir qorin diagnozi bilan operatsiya bo‘lishiga, qorin bo‘shlig‘ida
o‘sma bor degan taxmin qilinishiga sabab bo‘ladi. Bunday xatolar amaliyotda ko‘p
uchraydi. Shuning uchun birinchi marta qizlar bilan hamshira duch keladi, buni yaxshi
bilishi zarur.
Chin amenoreya
– qiz bolaning jinsiy yetilish davridan boshlab umuman hayz
ko‘rmaslik holati. Aksariyat hollarda bachadon atreziyasi (bachadon bo‘lmasligi),
tuxumdonlar gipoplaziyasi natijasida organizmning esterogen gormonlari bilan
ta’minlanmasdan qolishi, gipofiz – gipotalamus sistemasidagi keskin o‘zgarishlar sabab
bo‘lishi mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
12
Amenoreya belgilari
Amenoreyaning asosiy belgilari quyidagilardan iborat:
Bepushtlik
Ichki organlar ishining buzilishi
Semirib ketish
Hayz ko‘rishning to‘xtashi
Shuningdek:
Maskulinizatsiya (ayollarda erkaklik belgilarining namoyon bo‘lishi);
Girsutizm (erkaklar tipi bo‘yicha sochlarning ortiqcha o‘sishi);
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
13
Agar sizda ham shunga o`xshash belgilar borligini aniqlasangiz,
. Kasallikning oqibatlarini bartaraf etishdan ko`ra
oldini olish osonroq
Diagnostika
Agar ayolda ko‘rinadigan fiziologik sabablarsiz hayz
ko‘rmasa, organlar va tizimlarning holatini baholash uchun organizmni to‘liq
tekshirish talab qilinadi. Diagnostika har qanday zamonaviy ginekologik klinikada
o‘tkazilishi mumkin.
Amenoreyani davolash
Amenoreyani davolash uning sabablariga bog‘liq:
Haqiqiy amenoreyada uni keltirib chiqargan kasalliklarni bartaraf etish zarur.
Soxta amenoreyada jinsiy yo‘llar o‘tkazuvchanligini tiklash va qon ketishi uchun
to‘siqlarni bartaraf etish talab qilinadi.
Birlamchi amenoreyada ham, ikkilamchi amenoreyada ham kompleks terapiya
talab qilinadi. Agar qaytmas o‘zgarishlar yuz bermasa, davolash odatda samarali
bo‘ladi. O‘z-o‘zini diagnostika qilish va o‘z-o‘zini davolashdan qochish va har qanday
xavotirli alomatlar bilan ginekolog shifokorga murojaat qilish muhimdir.
Xavf
Agar amenoreya davolanmasa, u bepushtlikka olib kelishi mumkin.
Xavf guruhi
Xavf guruhiga quyidagilar kiradi:
Irsiy, asab-ruhiy yoki orttirilgan somatik kasalliklarga chalingan shaxslar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
14
Og‘ir tug‘ruqni boshdan kechirgan yoki homiladorlikni kech muddatlarda
to‘xtatgan ayollar.
Oldini olish
Amenoreyaning oldini olish uchun quyidagilar muhimdir:
Abortdan qochish kerak, chunki abort yoki og‘ir tug‘ruqdan keyin ikkilamchi
amenoreya tez-tez uchrashi mumkin.
Ayollar jinsiy sohasining ham, boshqa a’zolarning ham surunkali kasalliklarini
o‘z vaqtida davolash.
Bugungi kunda ko‘plab zamonaviy ginekologiya va akusherlik klinikalari mavjud
bo‘lib, ularda ayollar salomatligining ko‘plab muammolarini samarali hal qilishga
qodir yuqori malakali mutaxassislar faoliyat yuritmoqda. Asosiysi - davolanishni
kechiktirmaslik.
Bachadondan asiklik,
ya’ni siklga aloqasiz holda qon kelib turish hollari
(metroragiyalar) odatda hayz funksiyasining buzilishiga bevosita aloqador bo‘lmaydi
va ayollar jinsiy a’zolarida o‘smalar paydo bo‘lganda kuzatiladi. Asosan submukoz
fibramiomalar, bachadon bo‘yni va tanasi raki rivojlangan hollarda. Bachadondan
disfunksional, yuvenil qon ketish, anovulyator (bir fazali) qon ketish hollari,
gipotalamusgipofiz-tuxumdonlar-bachadon
sistemasidagi
neyroendokrin
regulyatsiyaning patologik tarzda o‘zgarishi munosabati bilan boshlanadi. Ayni vaqtda
bir yoki bir necha follikula funksiyasi buzilib, uzoq cho‘zilib, ovulyatsiya sodir
bo‘lmaydi, sariq tana hosil bo‘lmaydi. Bunday patologik jarayonlarda tuxumdonlarda
siklik ravishda jinsiy gormonlar ishlanib chiqishi buziladi va odatda ayol organizmiga
estrogenlar uzoq ta’sir etib turadi.
Klinikasi: uzoq qon ketish, ko‘p qon ketish, kamquvvatlik, ikkilamchi anemiya.
Diagnostika: bachadon tanasining shilliq pardasidan diagnostika maqsadida qirma olib,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
15
tekshirib ko‘rilganda endometriyning giperplaziyaga uchragani ma’lum bo‘ladi. Bazal
haroratni o‘lchash, qin epiteliyasining sitologiyasini aniqlash muhim diagnostik
ahamiyatga ega.
Davolash. Gormonal gemostaz deganda 3-5 kun davomida (ketayotgan qon
to‘xtaguncha) esterogen gormonlari (sinestrol, diyetilstelbistrol va boshqalar),
progesteron gormonidan ineksiya qilinib, organizmni gormonlar konsentratsiyasini
oshirib qonni to‘xtatish mexanizmi tushuniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Onalikda hamshiralik parvarishi
Ya.N. ALLAYOROV,
B.A.JUMANOV, F.Q.ASQAROVA
2. Bolalar kasalliklari DAMINOV T.A., XALMATOVA B.T.
BOBOYEVA U.R.
3. Internet saydlari:
https://uz.wikipedia.org/wiki/
