https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
182
IQTISODIYOTNI REAL SEKTORINI RIVOJLANTIRISHDA BANKLARNI
ROLI
Utegenova Gulnaz Dariyabayevna
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya. Mazkur maqolada iqtisodiyotni real sektorini rivojlantirishda
banklarning o‘rni tahlil qilingan. Bank tizimining samaradorligi real sektorni
moliyalashtirish, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash, ishlab chiqarish infratuzilmasini
rivojlantirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash kabi ko‘rsatkichlar asosida
baholanadi. Maqolada bank tizimining real sektor rivojlanishiga ta’siri, mavjud
muammolar va ularni hal qilish bo‘yicha yechimlar o‘rganilgan. Tadqiqot davomida
bank xizmatlarini modernizatsiya qilish, raqamli bank tizimlarini joriy etish va
kreditlash mexanizmlarini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ushbu
tadqiqot natijalari real sektorni rivojlantirishda banklarning samaradorligini
oshirishga qaratilgan strategik qarorlar qabul qilishda amaliy ko‘mak sifatida
foydalanilishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Banklar, real sektor, moliyalashtirish, iqtisodiy barqarorlik,
raqamli bank texnologiyalari, kreditlash mexanizmi, ishlab chiqarish infratuzilmasi.
Abstract. This article examines the role of banks in the development of the real
sector of the economy. The efficiency of the banking system is evaluated based on
indicators such as financing the real sector, supporting entrepreneurship, developing
production infrastructure, and ensuring economic stability. The article explores the
impact of the banking system on real sector development, identifies existing problems,
and proposes solutions. Recommendations have been developed to modernize banking
services, implement digital banking systems, and improve credit mechanisms. The
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
183
results of this study can serve as practical support for making strategic decisions aimed
at enhancing the effectiveness of banks in fostering the development of the real sector.
Keywords: Banks, real sector, financing, economic stability, digital banking
technologies, credit mechanisms, production infrastructure.
KIRISH
Hozirgi global iqtisodiy sharoitda bank tizimining iqtisodiyotning real
sektorini rivojlantirishdagi roli davlat va hududlar iqtisodiy barqarorligi uchun muhim
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, banklarning moliyaviy resurslarni samarali boshqarishi
va real sektorni qo‘llab-quvvatlash strategiyalari iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishda hal
qiluvchi omil hisoblanadi. Ushbu maqolada banklarning iqtisodiyotni real sektorini
rivojlantirishdagi roli, mavjud muammolar va ularni hal qilish bo‘yicha samarali chora-
tadbirlar tahlil qilinadi.
Banklar tomonidan real sektorni moliyalashtirish iqtisodiy o‘sishning asosiy
shartlaridan biri hisoblanadi. Bu resurslarni maqsadli taqsimlash, uzoq muddatli
kreditlash dasturlarini amalga oshirish va zamonaviy moliyaviy texnologiyalarni joriy
qilish orqali ta’minlanadi. Banklar faoliyatining samaradorligini oshirish orqali ishlab
chiqarishni kengaytirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va milliy iqtisodiyotning
diversifikatsiyasiga erishish mumkin.
Raqamli texnologiyalarni bank xizmatlariga integratsiya qilish iqtisodiyotning
real sektoriga moliyaviy yordam ko‘rsatishda muhim ahamiyatga ega. Elektron banking
xizmatlari orqali real sektor korxonalarining moliyaviy jarayonlarini tezlashtirish,
shartnomalarni rasmiylashtirish va monitoring qilish imkoniyatlarini kengaytirish
mumkin. Bu texnologiyalar bank xizmatlarining tezkorligi va shaffofligini oshiradi
hamda korxonalar uchun qulay moliyaviy muhit yaratadi.
Innovatsion
boshqaruv
yondashuvlari
banklarning
real
sektorni
rivojlantirishdagi ishtirokini kuchaytiradi. Strategik rejalashtirish asosida ustuvor
tarmoqlarni moliyalashtirish, ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirishga
qaratilgan loyihalarni qo‘llab-quvvatlash va korporativ mijozlar uchun maxsus
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
184
dasturlarni ishlab chiqish bank tizimining ahamiyatini oshiradi. Ushbu yondashuvlar
banklarning iqtisodiyotga ta’sirini kuchaytirish va real sektorni qo‘llab-quvvatlashni
ta’minlashga xizmat qiladi.
Bank tizimining iqtisodiyotning real sektorini rivojlantirishdagi roli bo‘yicha
tadqiqotlar mavjud muammolarni aniqlash va ularni hal qilish uchun samarali
strategiyalarni ishlab chiqishga imkon yaratadi. Bank xizmatlarining samaradorligini
oshirish uchun raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, uzoq muddatli kredit
mexanizmlarini takomillashtirish va mijozlar uchun qulay moliyaviy sharoitlarni
yaratish muhimdir. Ushbu maqolada ishlab chiqilgan tavsiyalar bank tizimining
iqtisodiyotning real sektoriga ko‘rsatadigan ta’sirini oshirish, iqtisodiy barqarorlikni
ta’minlash va milliy iqtisodiyotning jadal rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shishga
xizmat qiladi.
Banklar real sektorni rivojlantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi, chunki ular
ishlab chiqaruvchi korxonalarni moliyaviy resurslar bilan ta’minlab, milliy
iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Ular tomonidan taqdim
etilayotgan uzoq muddatli kreditlar, lizing xizmatlari va garov ta’minoti asosida
ajratiladigan mablag‘lar real sektorning texnologik yangilanishiga, ishlab chiqarish
hajmini oshirishga va raqobatbardoshlikni kuchaytirishga yordam beradi.
Shuningdek, banklarning moliyaviy xizmatlarini kengaytirish va innovatsion
moliyalashtirish vositalarini tatbiq etish real sektor korxonalariga xalqaro bozorlarda
ishtirok etish imkoniyatlarini yaratadi. Eksport-import operatsiyalarini moliyalashtirish,
sug‘urta va akkreditiv xizmatlarini taklif etish orqali banklar mahalliy ishlab
chiqaruvchilarning eksport salohiyatini oshiradi va tashqi savdoni rivojlantiradi.
Banklar va real sektor o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash uchun maxsus
dasturlarni joriy etish zarur. Jumladan, kichik va o‘rta biznes subyektlarini
moliyalashtirish uchun maxsus kredit liniyalarini ochish va soliq imtiyozlarini qo‘llash
muhim. Bu yondashuvlar nafaqat iqtisodiyotning asosiy sohalarini qo‘llab-quvvatlaydi,
balki mahalliy infratuzilmani rivojlantirishga ham hissa qo‘shadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
185
Banklarning
iqtisodiyotni
real
sektorini
rivojlantirishdagi
ishtirokini
kengaytirish uchun raqamli transformatsiyani jadallashtirish muhimdir. Elektron
platformalar, masofaviy banking xizmatlari va mobil ilovalar orqali korxonalarga
xizmat ko‘rsatish nafaqat moliyaviy operatsiyalarni tezlashtiradi, balki xarajatlarni
qisqartiradi va mijozlarga qulaylik yaratadi. Sun’iy intellekt va ma’lumotlarni tahlil
qilish texnologiyalarining joriy qilinishi esa bank xizmatlarining samaradorligini
oshirishda muhim vosita hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, bank tizimining real sektorda rivojlanishga ko‘rsatadigan
ta’sirini maksimal darajada oshirish uchun quyidagi yo‘nalishlarda ishlash zarur:
1.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish: Elektron banking xizmatlari va
masofaviy boshqaruv tizimlari orqali xizmatlarni modernizatsiya qilish.
2.
Maxsus dasturlarni joriy qilish: Kichik va o‘rta biznes subyektlarini
moliyaviy qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan imtiyozli kreditlar.
3.
Mahalliy va xalqaro bozorlar integratsiyasi: Eksport va import
operatsiyalarini moliyalashtirish orqali raqobatbardoshlikni oshirish.
4.
Uzoq muddatli moliyalashtirish: Texnologik yangilanish va ishlab
chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan investitsion loyihalarni qo‘llab-
quvvatlash.
Ushbu chora-tadbirlar bank tizimining real sektorni rivojlantirishdagi rolini
yanada mustahkamlashga va iqtisodiyotning barqaror o‘sishiga xizmat qiladi.
Rasm 1. Banklarning iqtisodiyotni real sektorini rivojlantirishdagi roli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
186
Yuqoridagi
diagramma
banklarning
iqtisodiyotni
real
sektorini
rivojlantirishdagi asosiy yo‘nalishlarini foiz ko‘rinishida aks ettiradi. Raqamli
texnologiyalarni joriy etish eng katta ulushga ega bo‘lib, bu moliyaviy xizmatlarning
tezkorligi va shaffofligini ta’minlash uchun muhimdir. Maxsus dasturlarni joriy qilish
va uzoq muddatli moliyalashtirish bo‘yicha ulushlar teng bo‘lib, banklarning strategik
rivojlanishdagi vazifalarini ko‘rsatadi. Mahalliy va xalqaro bozorlar integratsiyasi esa
global bozorlar bilan raqobatbardoshlikni oshirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiyotni real sektorini rivojlantirishda
banklar muhim rol o‘ynaydi. Buning uchun moliyaviy strategik rejalashtirish,
zamonaviy boshqaruv usullarini joriy etish, raqamli texnologiyalarni kengaytirish va
moliyaviy xizmatlarning shaffofligini oshirish zarur. O‘zbekiston misolida banklarning
real sektorga ta’sirini kuchaytirish uchun tizimli yondashuvlarni amalga oshirish lozim.
Xususan, kichik va o‘rta biznesni kreditlash dasturlarini kengaytirish, imtiyozli kredit
shartlarini joriy etish va infratuzilmani moliyalashtirish orqali real sektorni qo‘llab-
quvvatlash milliy iqtisodiyotning barqaror o‘sishiga hissa qo‘shadi.
Jadval 1. Real sektorni rivojlantirishda banklarning roli
Yo‘nalish
Tavsif
Misollar
Kutilayotgan
natijalar
Loyihalarni
moliyalashtirish
Real sektor
korxonalari uchun
arzon kreditlar bilan
ta’minlash.
Ishlab chiqarishni
modernizatsiya qilish
uchun kreditlar,
agrosanoat sektori
uchun
moliyalashtirish.
Ishlab chiqarish
quvvatlarini
oshirish, bandlik
darajasini ko‘tarish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
187
Yo‘nalish
Tavsif
Misollar
Kutilayotgan
natijalar
Kichik va o‘rta
biznesni qo‘llab-
quvvatlash
KOB uchun maxsus
kreditlash dasturlarini
yaratish.
Startaplar uchun
mikrokreditlar, oilaviy
tadbirkorlikni qo‘llab-
quvvatlash.
Tadbirkorlik
faolligini oshirish,
KOB sonini
ko‘paytirish.
Infratuzilmani
rivojlantirish
Infratuzilma
loyihalariga sarmoya
kiritish.
Yo‘llar, logistika
markazlari va energiya
ob’yektlarini qurishni
moliyalashtirish.
Transport
qulayligini
yaxshilash, logistika
xarajatlarini
kamaytirish.
Xorijiy
investitsiyalarni
jalb qilish
Xorijiy investorlar
uchun tartiblarni
soddalashtirish,
investitsion banklar
tashkil qilish.
Qo‘shma loyihalarda
ishtirok etish, xalqaro
banklarning filiallarini
ochish.
Xorijiy kapital
oqimini
ko‘paytirish,
xalqaro hamkorlikni
mustahkamlash.
Innovatsion
moliyaviy
xizmatlar
Raqamli
platformalarni joriy
qilish va moliyaviy
operatsiyalarni
avtomatlashtirish.
Onlayn-kreditlar,
aktivlarni
boshqarishda
blokcheyn
texnologiyalarini
qo‘llash.
Moliyaviy
xizmatlardan
foydalanish
qulayligi,
tranzaksiyalar
tezligini oshirish.
Eksportni
qo‘llab-
quvvatlash
Eksport-import
operatsiyalarini
moliyalashtirish.
Eksport kreditlari,
eksport
Eksport salohiyatini
oshirish, tashqi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
188
Yo‘nalish
Tavsif
Misollar
Kutilayotgan
natijalar
shartnomalarini
sug‘urtalash.
savdo balansini
yaxshilash.
Moliyaviy
savodxonlikni
oshirish
Real sektor
korxonalari uchun
ta’lim dasturlarini
tashkil etish.
Tadbirkorlar uchun
seminarlar, moliya
boshqaruvi bo‘yicha
onlayn kurslar
yaratish.
Moliyaviy
resurslardan
foydalanish
samaradorligini
oshirish.
Ushbu jadvalda real sektorni rivojlantirishda banklarning roli turli yo‘nalishlar
bo‘yicha tasvirlangan. Loyihalarni moliyalashtirish bo‘limida ishlab chiqarishni
modernizatsiya qilish va agrosanoat sektori uchun kreditlar orqali ishlab chiqarish
quvvatlarini oshirish va bandlik darajasini ko‘tarish maqsadlari ko‘zda tutilgan. Kichik
va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash bo‘limida KOB uchun mikrokreditlar va oilaviy
tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari orqali tadbirkorlik faolligini oshirish va KOB
sonini ko‘paytirish vazifalari belgilangan.
Infratuzilmani rivojlantirish bo‘limida transport, logistika markazlari va
energiya ob’yektlarini moliyalashtirish orqali transport qulayligini yaxshilash va
logistika xarajatlarini kamaytirish kutilmoqda. Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish
bo‘limida xorijiy kapital oqimini ko‘paytirish va xalqaro hamkorlikni mustahkamlash
uchun investitsion banklarni rivojlantirish va qo‘shma loyihalarni moliyalashtirish
tavsiya etiladi.
Innovatsion moliyaviy xizmatlar bo‘limida raqamli platformalarni joriy qilish va
moliyaviy operatsiyalarni avtomatlashtirish orqali tranzaksiyalar tezligi va moliyaviy
xizmatlardan foydalanish qulayligini oshirish maqsadlari ko‘zda tutilgan. Eksportni
qo‘llab-quvvatlash bo‘limida eksport kreditlari va shartnomalarni sug‘urtalash orqali
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
189
eksport salohiyatini oshirish va tashqi savdo balansini yaxshilashga urg‘u berilgan.
Moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘limida esa tadbirkorlar uchun seminarlar va
moliyaviy boshqaruv bo‘yicha onlayn kurslar orqali moliyaviy resurslardan samarali
foydalanishni ta’minlash nazarda tutilgan.
Iqtisodiyotni real sektorini rivojlantirish va barqaror iqtisodiy o‘sishga
erishishda bank tizimi muhim ahamiyatga ega. Banklarning real sektorni qo‘llab-
quvvatlashda samarali ishlashi uchun quyidagi ustuvor yo‘nalishlarni amalga oshirish
zarur:
1.
Raqamli
texnologiyalarni
joriy
etish
– Bank xizmatlarini
avtomatlashtirish va raqamli texnologiyalarni keng joriy qilish orqali mijozlarga xizmat
ko‘rsatish jarayonlarini tezlashtirish va shaffofligini ta’minlash lozim. Masalan, onlayn
kreditlash va elektron hisob-kitob tizimlari real sektor korxonalarining moliyaviy
resurslarga tezkor kirish imkoniyatlarini kengaytiradi.
2.
Moliyaviy resurslarni samarali taqsimlash
– Banklar tomonidan
resurslarni real sektordagi ustuvor sohalarga yo‘naltirish muhim. Bu, xususan, qishloq
xo‘jaligi, sanoat va qurilish kabi tarmoqlarda iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirishga xizmat
qiladi. Mablag‘larni ustuvor loyihalarga yo‘naltirish orqali iqtisodiy samaradorlikni
oshirish mumkin.
3.
Mahalliy tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash
– Banklar mahalliy
tadbirkorlikni rivojlantirish uchun maxsus kreditlash dasturlarini joriy qilishi zarur.
Kichik va o‘rta biznes subyektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash yangi ish o‘rinlari
yaratish va iqtisodiyotni diversifikatsiya qilishga yordam beradi.
4.
Xodimlarning salohiyatini oshirish
– Bank sohasidagi mutaxassislarning
malakasini oshirish orqali real sektorni moliyalashtirish jarayonlarining sifatini
yaxshilash mumkin. Maxsus trening va o‘quv dasturlarini tashkil etish moliyaviy
boshqaruv hamda risklarni boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
5.
Innovatsion bank xizmatlarini joriy etish
– Banklar tomonidan
zamonaviy moliyaviy vositalar va texnologiyalarni qo‘llash real sektorning moliyaviy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
190
resurslarga kirish imkoniyatlarini kengaytiradi. Investitsion kreditlash, lizing va
sug‘urta xizmatlari kabi innovatsion xizmatlar real sektor korxonalarining rivojlanishini
qo‘llab-quvvatlaydi.
6.
Ijtimoiy mas’uliyatni oshirish
– Banklar ijtimoiy mas’uliyat tamoyillariga
asoslangan holda barqaror rivojlanishni qo‘llab-quvvatlashi kerak. Xususan, ekologik
loyihalarni moliyalashtirish va yashil texnologiyalarni rivojlantirish orqali iqtisodiyotni
barqaror rivojlantirishga hissa qo‘shish mumkin.
Ushbu yo‘nalishlar banklarning real sektorni rivojlantirishdagi rolini
kuchaytirib, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiyotning o‘sish sur’atlarini
oshirishga xizmat qiladi. Banklar tomonidan moliyaviy resurslarning oqilona
boshqarilishi va innovatsion yondashuvlarning joriy qilinishi milliy iqtisodiyotni yanada
mustahkamlash uchun muhim omil hisoblanadi.
Xulosa
Iqtisodiyotni real sektorini rivojlantirishda banklarning o‘rni beqiyosdir. Bank
tizimi
moliyaviy
resurslarni
samarali
taqsimlash,
investitsion
loyihalarni
moliyalashtirish va mahalliy tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash orqali iqtisodiy o‘sishga
kuchli turtki beradi.
Raqamli texnologiyalarni joriy qilish, innovatsion moliyaviy xizmatlarni tatbiq
etish va xodimlarning malakasini oshirish kabi chora-tadbirlar banklarning real sektorga
ko‘rsatadigan moliyaviy yordamining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Shu
bilan birga, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy mas’uliyat
tamoyillarini kuchaytirish iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikka erishishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Banklarning real sektorni rivojlantirishdagi roli strategik ahamiyatga ega bo‘lib,
bu yondashuv iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, yangi ish o‘rinlari yaratish va
innovatsion texnologiyalarni keng joriy etish orqali milliy iqtisodiyotning barqaror
o‘sishiga zamin yaratadi. Shu sababli, banklarning faoliyatini samarali boshqarish va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
191
rivojlantirish davlatning iqtisodiy siyosatidagi ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lishi
lozim.
Manbalar ro’yxati
1.
2020–2025-yillarga mo‘ljallangan O‘zbekiston Respublikasining bank
tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risidagi Farmon. Manba: O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Farmoni, 12.05.2020 yil, PF-5992-son.
2.
Gafurova D. F. “Banklarning investitsiya faoliyatini tashkil etish orqali
ishlab chiqarishni, investitsiyalashni takomillashtirish yo‘llari (Samarqand “Ipak Yo‘li”
AITB “Umar” MF ma’lumotlari bo‘yicha).” Samarqand iqtisodiyot va servis instituti,
2019.
3.
Olimboyev O.Sh. va Shernayev A. A. “Moliya bozorining iqtisodiyot real
sektori rivojlanishiga ta’sirini baholash.” Ilmiy maqola, iqtisodiyot va biznes yo‘nalishi.
4.
Razzoqov N. “Milliy iqtisodiyot real sektorining innovasion rivojlanishini
moliyalashtirishda bank sektorining ishtirokini oshirish.” Iqtisodiyot va biznes
yo‘nalishidagi ilmiy maqola.
5.
Mirzayeva M.G‘. “Mintaqani rivojlantirishda bank kapitalining roli.”
TDIU huzuridagi “O‘zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning ilmiy asoslari va
muammolar” ilmiy markazi.
6.
Karshibaev
U.
“O‘zbekistonning kredit bozoridagi zamonaviy
tendensiyalar va ularni yaxshilash yo‘llari.” Markaziy bank Toshkent viloyat bosh
boshqarmasi bosh iqtisodchi.
7.
Tuhtanazarov J. “Iqtisodiyotning real sektorini rivojlantirishning
innovatsion yo‘nalishlari.” Osiyo Xalqaro Universiteti Iqtisodiyot yo‘nalishi.
8.
Shodmonov I. “Bankning kredit siyosatini takomillashtirish.” Mustaqil
tadqiqotchi.
