https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
23
KIBERJINOYAT VA UNI OLDINI OLISH
Maxkamova Shalolaxon Yusufjonovna
Dang’ara tumani 3-son politexnikumi, AKT fani o’qituvchisi
O’rinov Sherzodjon Dilmurodjon o’g’li
Dang’ara tumani 3-son politexnikumi, maxsus fan o’qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqola kiberjinoyat va uni oldini olishning zamonaviy
usullari haqida umumiy ma'lumot beradi. Kiberjinoyat – bu axborot texnologiyalari va
internetning kengayishi natijasida yuzaga kelgan yangi jinoyat turlari bo‘lib, uning
ta'siri har bir soha, jumladan, moliya, sog‘liqni saqlash, ta'lim, davlat boshqaruvi va
boshqa sohalarga jiddiy xavf soladi. Maqolada kiberjinoyatlarning turli shakllari,
jumladan, identifikatsiya o‘g‘irlash, viruslar, phishing hujumlari, tizimlarni buzish,
ma'lumotlarni o‘g‘irlash va talablarni qo‘yish kabi jinoyatlar tahlil qilinadi.
Shuningdek, maqolada kiberjinoyatlarning oldini olish bo‘yicha amaliy choralar,
jumladan, huquqiy normalar, texnologik yechimlar, foydalanuvchilarni xabardor qilish
va ta'lim berish, hamda global hamkorlikning ahamiyati muhokama qilinadi.
Kiberjinoyatlarga qarshi kurashish faqat davlatlar va xalqaro tashkilotlarning
hamkorlikda amalga oshiradigan chora-tadbirlar bilan samarali bo‘lishi mumkin.
Maqola kiberjinoyatlarning oldini olishda zamonaviy texnologiyalar, masalan,
kriptografiya, xavfsizlik tizimlari va sun'iy intellektning o‘rni haqida ham batafsil
ma'lumot beradi.
Kalit so’zlar: Kiberjinoyat, kiberxavfsizlik, ransomware (shifrlash dasturi),
phishing (aldash usuli), hujum turlari, kiberhujum, internet xavfsizligi, ma'lumotni
o'g'irlash, kiberjinoyatchilikka qarshi qonunlar, kiberxavfsizlikni ta'minlash, DoS
(Denial Of Service) hujumlari, kiberxavfsizlik strategiyalari, xavfsizlik tahlili va
monitoring, elektron tijorat xavfsizligi, Digital forensics (Raqamli tergov), xalqaro
kiberxavfsizlik hamkorligi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
24
Kirish
Kiberjinoyat (internet orqali amalga oshirilgan jinoyatlar) zamonaviy jahonning
eng xavfli va tez o'sib borayotgan muammolaridan biri hisoblanadi. Internet
texnologiyalarining rivojlanishi, global tarmoqlarning kengayishi, va raqamli
iqtisodiyotning o'sishi kiberjinoyatchilikning yangi shakllarini yuzaga keltirmoqda.
Kiberjinoyatlar turli xil ko'rinishlarda bo'lib, ular ma'lumotlarni o'g'irlash, kompyuter
tizimlariga hujum qilish, moliyaviy firibgarliklar va boshqalarni o'z ichiga oladi. Ushbu
maqolada kiberjinoyatlarning turlari, sabablar, xavf-xatarlar va ularning oldini olish
bo'yicha zamonaviy choralar ko'rib chiqiladi.
Kiberjinoyatlar va ularning turlari
Kiberjinoyatlar turli xil shakllarda yuzaga keladi. Ular quyidagi asosiy
kategoriyalar bo'yicha tasniflanadi:
1.Ma'lumotlar o'g'irlash.
Internet foydalanuvchilarining shaxsiy va moliyaviy
ma'lumotlarini o'g'irlash uchun ishlatiladigan turli xil hujumlar, masalan, phishing
(soxta xat yoki saytlar orqali), viruslar va zararli dasturlar.
2.Denial of Service (DoS) hujumlari.
Tizimning ish faoliyatini to'xtatish uchun
amalga oshirilgan hujumlar. Bu turdagi hujumlar serverlarni ko'p so'rovlar bilan
to'ldiradi, natijada tizim ishdan chiqadi.
3.Moliyaviy firibgarliklar.
Kiberjinoyatchilar bank tizimlariga yoki onlayn to'lov
tizimlariga kirib, firibgarliklar orqali moliyaviy zarar keltirishi mumkin.
4.Hujumlar va zararli dasturlar.
Kompyuterlarga kirish orqali zararli dasturlarni
(spyware, ransomware va boshqalar) joylashtirish va foydalanuvchi ma'lumotlarini
o'g'irlash.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
25
5.Onlayn xaridlar va savdo sohasidagi firibgarliklar.
Internetda onlayn savdo
va xaridlar orqali foydalanuvchilarni aldaydigan tizimlar.
Kiberjinoyatlarning global muammo sifatida o'sishi.
Bugungi kunda kiberjinoyatlar dunyoning barcha hududlarida tez o'sib bormoqda.
Internetning va raqamli texnologiyalarning tez rivojlanishi, shuningdek, raqamli
iqtisodiyotning jadal o'sishi kiberjinoyatlarning yangi shakllarini va usullarini yuzaga
keltirgan. Kiberjinoyatlarning global muammoga aylanishi quyidagi omillar bilan
bog'liq:
Global tarmoqlar va raqamli iqtisodiyotning kengayishi.
Internet va raqamli
texnologiyalarni keng miqyosda qo'llash har qanday davlatning iqtisodiy, siyosiy va
ijtimoiy hayotiga ta'sir ko'rsatmoqda. Biroq, bu bilan birga, internet va tarmoqlarning
kengayishi kiberjinoyatchilarga yanada ko'proq imkoniyatlar yaratdi. Xususan,
kompaniyalar va davlatlar o'z bizneslari va xizmatlarini onlayn platformalarda olib
borishga majbur, bu esa kiberjinoyatchilarga tizimlarni buzish va ulardan foydalanish
imkonini beradi.
Moliyaviy
foyda
va
raqamli
jinoyatchilik.
Kiberjinoyatlar
ko'plab
kiberjinoyatchilar uchun katta moliyaviy foyda olish manbai bo'lib qolmoqda. Onlayn
to'lov tizimlari, bank kartalari va elektron hamyonlar orqali amalga oshirilgan moliyaviy
firibgarliklar, raqamli kredit va o'zaro to'lovlar tizimlarida ro'y berayotgan jinoyatlar
kiberjinoyatchilarga yuqori daromad keltiradi. Shuningdek, ransoming (kompyuter
tizimlarini bloklash va undan foydalanishni qaytarib olish evaziga pul talab qilish) kabi
usullarning keng tarqalishi moliyaviy zarar keltirayotgan.
Kiberxavfsizlikni ta'minlashdagi kamchiliklar.
Ko'plab mamlakatlar va
tashkilotlar kiberxavfsizlikka yetarli darajada e'tibor bermayapti. Xavfsizlik
choralarining yo'qligi yoki zaifligi kiberjinoyatchilarga o'z jinoyatlarini amalga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
26
oshirishga imkon yaratadi. Ba'zi mamlakatlarda kiberxavfsizlikka oid qonunlar hali ham
yetersiz, bu esa kiberjinoyatlarning o'sishiga sabab bo'lmoqda. Shu bilan birga, global
tarmoqda joriy etiladigan xavfsizlik protokollari har bir davlatda alohida tarzda
qo'llanilishi sababli, biror davlatdagi xavfsizlik tizimining zaifligi butun dunyodagi
tizimlarni xavf ostiga qo'yadi.
Ijtimoiy, siyosiy va madaniy xavf-xatarlar.
Kiberjinoyatlar nafaqat iqtisodiy
zarar keltiradi, balki siyosiy va ijtimoiy xavf-xatarlarni ham yuzaga keltiradi. Xususan,
davlatlar o'rtasidagi kiberhujumlar, ya'ni davlatlar bir-biriga kiberhujumlar uyushtirishi,
axborot urushlari va raqamli shaxsiy ma'lumotlarni o'g'irlash orqali siyosiy
manipulyatsiyalar amalga oshirilmoqda. Misol uchun, saylovlarda kiberhujumlar, soxta
ma'lumot tarqatish va mamlakatlarning ichki ishlariga aralashish kabi xavf-xatarlar
mavjud.
Global kiberjinoyat tarmoqlari.
Kiberjinoyatlar nafaqat individual jinoyatchilar
tomonidan amalga oshirilmoqda, balki tashkilotlangan jinoyat guruhlari ham
kiberjinoyatlarni amalga oshirayotganini ko'rishimiz mumkin. Ko'plab global
kiberjinoyat tarmoqlari o'z faoliyatlarini internetda yashirin tarzda olib borishmoqda, bu
esa ularni aniqlashni va ularni to'xtatishni yanada qiyinlashtiradi. Bu guruhlar biror
davlat yoki hududga bog'lanmasdan, global miqyosda faoliyat yuritib, tarmoqni o'z
manfaatlari uchun ishlatib kelmoqda.
Kiberjinoyatlarning so'nggi rivoji – sun'iy intellekt va avtomatlashtirish.
Kiberjinoyatlar bilan kurashishda yangi texnologiyalar va metodlar rivojlanayotgani
kabi, kiberjinoyatchilar ham sun'iy intellekt (SI), avtomatlashtirish va boshqa ilg'or
texnologiyalardan foydalanishni boshladilar. Masalan, SI yordamida kiberjinoyatchilar
tizimlarni buzish va ma'lumotlarni o'g'irlashni yanada samarali amalga oshirish
imkoniyatiga ega bo'ldilar. Bu texnologiyalar kiberjinoyatlarni amalga oshirishni
soddalashtirib, ularning sezilarli darajada kengayishiga sabab bo'lmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
27
Kiberjinoyatlarni oldini olishdagi xalqaro hamkorlik
Kiberjinoyatlarning global muammoga aylanishi ularning oldini olish uchun
xalqaro hamkorlikning zarurligini ta'kidlaydi. Kiberjinoyatchilikning hududlararo
tarqalishi, axborot texnologiyalari va raqamli iqtisodiyotning global tabiatini hisobga
olgan holda, kiberjinoyatlarni samarali bartaraf etish uchun bir nechta mamlakatlar
o'rtasida hamkorlik qilish zarur. Yaxshi tashkil etilgan xalqaro kelishuvlar, qonuniy
muhokamalar va axborot almashinuvi kiberjinoyatchilarni aniqlash va jazolashda
samarali vosita bo'lishi mumkin. Biroq, bu jarayonlar juda ko'p vaqt va resurslarni talab
qiladi, shuning uchun global xavfsizlikni ta'minlashda barchaning birgalikdagi sa'y-
harakatlari zarur
Kiberjinoyatlarning oldini olish uchun bir nechta samarali choralar mavjud.
Kiberxavfsizlikni ta'minlash.
Kiberjinoyatchilikni kamaytirish uchun avvalo,
tashkilotlar va shaxslar o'z tizimlarida xavfsizlikni mustahkamlashlari kerak. Bunga
tizimlarni muntazam ravishda yangilash, antivirus dasturlaridan foydalanish, xavfsiz
parollarni ishlatish va tarmoqlarni shifrlash kiradi.
Ta’lim va o'quv dasturlari.
Foydalanuvchilarni kiberxavfsizlikning asosiy
qoidalari haqida xabardor qilish, ular phishing, zararli dasturlar va boshqa tahdidlarga
qarshi qanday choralar ko'rishlari kerakligini tushuntirish muhim.
Qonunchilikni kuchaytirish.
Kiberjinoyatlar bilan kurashish uchun davlatlar
kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish bo'yicha maxsus qonunchilik va standartlar ishlab
chiqishi lozim. Bunda xalqaro hamkorlik ham muhim o'rin tutadi.
Monitoring va tahlil qilish tizimlarini rivojlantirish.
Tizimlar va tarmoqlarda
kiberjinoyatchilikni aniqlash va bartaraf etish uchun real vaqt monitoringini joriy etish
zarur.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
28
Xalqaro hamkorlik.
Kiberjinoyatchilik global muammo bo'lgani sababli,
mamlakatlar o'rtasida hamkorlikni rivojlantirish, tajriba almashish va kiberxavfsizlik
bo'yicha umumiy standartlarni ishlab chiqish zarur.
Yurtimizda kiberjinoyatlarni oldini olish borasida ko'plab ishlar amalga
oshirilmoqda. Ushbu sohada hukumat, yuridik va texnologik tashkilotlar birgalikda
xavfsizlikni ta'minlash, aholi va tashkilotlarni xabardor qilish, hamda qonunchilikni
takomillashtirish borasida faoliyat yuritmoqda.
Kiberxavfsizlikka oid qonunchilikni rivojlantirish
O'zbekistonda kiberjinoyatlarni oldini olish uchun huquqiy asoslar yaratish
bo'yicha bir qancha qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlar ishlab chiqilgan. 2020-
yilning 25-martida "Kiberxavfsizlik to'g'risida"gi qonun qabul qilindi. Ushbu qonun
kiberxavfsizlik sohasida davlat organlari va boshqa tashkilotlarning huquq va
majburiyatlarini belgilaydi, shuningdek, kiberjinoyatlarni aniqlash, oldini olish va unga
qarshi kurashishda ko'rsatiladigan choralar to'g'risida aniq qoidalarni o'z ichiga oladi.
Qonunda shuningdek, kiberjinoyatlarni aniqlash va unga qarshi kurashish bo'yicha
mas'uliyatni taqsimlash, hamda kiberjinoyatchilarga qarshi jazolarni kuchaytirish
haqida ham ko'rsatmalar mavjud. Bu, o'z navbatida, mamlakatda kiberjinoyatlarni oldini
olishga qaratilgan yuridik asoslarning mustahkamlanishiga imkon yaratdi.
Kiberxavfsizlikni ta'minlash bo'yicha davlat proyektlari
Kiberxavfsizlikni ta'minlash borasidagi davlat dasturlari va strategiyalarni ishlab
chiqish orqali, hukumat kiberjinoyatlarni kamaytirish maqsadida bir qator loyiha va
tashabbuslarni amalga oshirmoqda. Masalan:
O'zbekiston Respublikasining 2022-2026 yillarga mo'ljallangan Kiberxavfsizlikni
rivojlantirish strategiyasi qabul qilindi. Ushbu strategiyaning asosiy maqsadi,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
29
kiberjinoyatlarning oldini olish, texnologik infratuzilmani mustahkamlash va
kiberxavfsizlikni ta'minlashda davlat, biznes va aholi o'rtasida hamkorlikni
kuchaytirishdir.
Kiberxavfsizlik markazlari tashkil etilgan. Bu markazlar kiberjinoyatlarni aniqlash
va oldini olish, davlat tizimlarini himoya qilish, kiberhujumlarni to'xtatish va
muammolarni hal qilishda faoliyat ko'rsatadi.
Xalqaro hamkorlik
O'zbekiston kiberxavfsizlik sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga alohida
e'tibor qaratmoqda. Bir qator xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda kiberjinoyatlarni
oldini olish va xavfsizlikni ta'minlash bo'yicha ishlanmalar olib borilmoqda.
O'zbekiston, masalan, Yevropa Ittifoqi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) va
Kollektiv Xavfsizlik Shartnomasi Tashkiloti (KXShT) kabi xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikni kuchaytirgan.
Shuningdek, Interpol va Europol kabi tashkilotlar bilan amalga oshirilgan qo'shma
loyiha va mashg'ulotlar O'zbekistonning global kiberxavfsizlikka bo'lgan hissasini
yanada oshirdi.
Axborot texnologiyalari va ta'lim
O'zbekiston hukumati aholini, ayniqsa, yoshlarni kiberxavfsizlik bo'yicha o'qitish
va ularga zarur bilimlarni berish borasida turli tashabbuslarni ilgari surmoqda.
Kiberxavfsizlikka oid ta'lim dasturlari va seminarlar tashkil etilmoqda, shuningdek,
universitetlar va o'quv markazlarida maxsus kurslar tashkil etilgan. Bu, o'z navbatida,
kiberjinoyatchilikka qarshi kurashishda jamiyatning roli va faoliyatini kuchaytiradi.
"Kiberxavfsizlikka oid bilimlarni kengaytirish" kabi loyihalar amalga oshirilmoqda,
ularning maqsadi foydalanuvchilarni kiberjinoyatlarni aniqlash va ulardan qanday
saqlanish kerakligi haqida xabardor qilishdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
30
Kiberhujumlar va ransomware hujumlariga qarshi kurash
Kiberhujumlar va ransomware (kompyuter tizimlarini bloklab, undan foydalanish
evaziga pul talab qilish) kabi tahdidlarga qarshi kurashishda yurtimizda turli choralar
ko'rilmoqda. Davlat axborot resurslarini himoya qilish, muhim davlat tizimlarida
kiberhujumlardan himoya qilish uchun zamonaviy xavfsizlik tizimlarini o'rnatish
jarayonlari amalga oshirilmoqda. Shu bilan birga, davlat organlari va tijorat
tashkilotlariga ransomware hujumlaridan saqlanish uchun maxsus ko'rsatmalar va
xavfsizlik choralari berilmoqda.
Kiberjinoyatlarni fosh etish va jazolash
Kiberjinoyatlarni fosh etish va ularga qarshi kurashishda axborot va texnologik
jamoalar faoliyat yuritmoqda. Kiberpolitsiya va boshqa tegishli organlar tomonidan
kiberjinoyatlarni aniqlash va jinoyatchilarni jazolash bo'yicha ishlanmalar olib
borilmoqda. Kiberjinoyatchilarni aniqlashda sun'iy intellekt va boshqa zamonaviy
texnologiyalarni qo'llash, shuningdek, kompyuter jinoyatlarini tergov qilish bo'yicha
maxsus o'quv dasturlari tashkil etilmoqda.
Xulosa
Kiberjinoyatlarning oldini olish dunyo bo'ylab muhim masala bo'lib qolmoqda.
Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi bilan kiberjinoyatchilikning yangi turlari paydo
bo'ladi, shuning uchun kiberxavfsizlikni ta'minlash, foydalanuvchilarni o'rgatish va
qonunchilikni kuchaytirish orqali bu tahdidlarni kamaytirish muhimdir. Har bir shaxs,
tashkilot va davlat o'zining xavfsizlik choralarini kuchaytirishi, bu muammoning oldini
olishga hissa qo'shishi kerak. Kiberjinoyatlar nafaqat bitta davlat yoki hududga, balki
butun dunyoga ta'sir qilayotgan global muammo hisoblanadi. Ularning o'sishi va
kengayishi yangi tahdidlarga, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy muammolarga olib
kelmoqda. Shuning uchun kiberxavfsizlikni ta'minlash va kiberjinoyatlarni oldini olish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
31
bo'yicha global hamkorlikni kuchaytirish zarur. Har bir davlat va xalqaro tashkilot bu
masalada faol ishtirok etishi lozim, chunki kiberjinoyatchilikning oldini olishda yagona
muvaffaqiyatga erishish mumkin.
O'zbekistonda kiberjinoyatlarni oldini olish borasida amalga oshirilayotgan ishlar
muhim ahamiyatga ega. Kiberxavfsizlikka oid qonunchilikni kuchaytirish, texnologik
infratuzilmani rivojlantirish, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va aholini o'qitish —
bularning barchasi kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish va jamiyatni himoya qilishda
muhim omillardir. Bu sohadagi ishlar davom ettirilishi, yangi texnologiyalar va usullarni
qo'llash orqali yanada samarali bo'lishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kiberxavfsizlik to'g'risida qonun. (2020). O'zbekiston Respublikasi qonuni.
O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi.
2.
Shukurov, F., & Yusupov, S. (2023).
Kiberxavfsizlik va uning davlat xavfsizligi
tizimidagi o'rni
. Tashkent: O'zbekiston Davlat Noshirligi.
3.
Ransomware: Global tahdid va xavf-xatarlar. (2022). Journal of Cybersecurity
and Information Protection, 8(2), 34-45.
4.
Global kiberjinoyatlar va ularni oldini olish. (2021). United Nations Office on
Drugs and Crime (UNODC).
5.
Internet huquqlari va xavfsizlik. (2020). International Journal of Cyber Law,
15(1), 112-128.
6.
Collins, J., & Vance, D. (2019).
Cybercrime and Digital Forensics: Tools and
Techniques for Investigating and Preventing Online Crimes
. New York: Wiley.
7.
Kiberpolitsiya va jinoyatchilikka qarshi kurash. (2020). O'zbekiston Respublikasi
Ichki ishlar vazirligi.
8.
Cybercrime and Cybersecurity Law: International Perspectives
. (2021). Journal
of International Law and Technology, 12(3), 97-115.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
32
9.
The Impact of Cybersecurity on National Security. (2022). Cybersecurity Review,
10(2), 101-115.
10.
Advanced Threats and Malware: Prevention and Protection. (2023).
Cybersecurity in Action, 7(1), 78-92.
11.
Raqamli jinoyatlar va ularni oldini olish. (2022). O'zbekiston Respublikasi Adliya
vazirligi.
12.
Khan, A., & Ali, S. (2021).
Cybercrime in the Modern Era: A Global Perspective
.
Oxford University Press.
13.
Kiberxavfsizlikni
ta'minlash
va
qonunchilik.
(2022).
O'zbekiston
Respublikasining Kiberxavfsizlik Agentligi.
14.
Kiberxavfsizlik va iqtisodiy xavf-xatarlar. (2023). Journal of Digital Economy,
9(3), 45-58.
15.
Onlayn firibgarliklar va kiberjinoyatlarni oldini olish. (2021). Journal of Internet
Security, 5(2), 34-40.
