https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
136
BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARINING BILIM, KO'NIKMA VA
MALAKALARINI TEKSHIRISH UCHUN MATERIALLAR TAYYORLASH
Gulpari Muhsinova Husan qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti Boshlang‘ich ta’lim
yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Annotatsiya: O‘quvchilar bilimini tekshirish bolalar tomonidan o‘zlashtirilgan
bilimni sifatini aniqlash, ularni o‘quv dasturida belgilangan materiallarni izchil va
puxta o‘zlashtirib olishga da’vat etish vositasidir. O‘qituvchi bilimlarni tekshirish
orqali o‘quvchining o‘quv materialini qanday
, qanday fikr
yuritayotganligini, dasturda belgilangan o‘quv materiallarni qay darajada o‘zlashtirib
olganligini aniqlaydi hamda keyingi o‘quv materiallarni o‘rganish, ta’lim sifatini
yaxshilash yo‘llarini belgilaydi..
Kalit
so’zlar:
Ta’limfunksiyasi,
baholashfunksiyasi,
predmetlar,
Sistema,variant, metod,interfaol,reyting,test, texnologiya, obyektiv,Reyting tizimi
Аннотация: проверка знаний учащихся является средством определения
качества усвоенных детьми знаний, побуждения их к последовательному и
тщательному усвоению материала, изложенного в учебной программе. Учитель,
проверяя знания, определяет, как ученик воспринимает и понимает учебный
материал, как он мыслит, в какой степени он усвоил учебный материал,
определенный в программе, и определяет пути дальнейшего изучения учебного
материала, повышения качества обучения..
Ключевые слова: образовательная функция, оценочная функция,
предметы, система,вариант, метод,интерактивный,рейтинговый,тестовый,
технологический, объективный,рейтинговая система
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
137
Annotation: Examination of students ' knowledge is a means of determining the
quality of knowledge acquired by children, encouraging them to consistently and
thoroughly master the materials prescribed in the curriculum. By checking knowledge,
the teacher determines how the student perceives and understands the educational
material, how he thinks, to what extent he has mastered the educational materials
prescribed in the program, and determines ways to study further educational materials,
improve the quality of Education..
Keywords: educational function, evaluation function, objects,System,
option,method,interactive,rating, test, technology,objective, rating system
O’quvchilarni bilim, ko’nikma va malakalarini sinovdan o’tkazishva
baholashmezonlari.
Ta’lim
tizimida o’quvchilarni bilimini o’zlashtirishini baholashjarayoni.
Yoshlarga ta’lim-tarbiya berish masalalarida yangicha yondashish davr talabi bo’lib
kelmoqda. Zero Kadrlar tayyorlash Milliy dasturida “Ilg’or
ta’limning yangi shakl va uslublari, o‘quv shu jumladan, tabaqalashgan dasturlar
amaliyoti joriy etiladi”
1
, deb ta’kidlanadi.
Respublikamizda uzluksiz ta’lim tizimini joriy etishdan ko‘zlangan asosiy
maqsad – yosh avlodda yuqori kasbiy madaniyat, ijodiy va ijtimoiy-siyosiy faollik, erkin
fikr yuritish kabi qobiliyatlarni shakllantirishdan iborat. Bunda avvalo, tahsil
oluvchilarning faolligini oshirish talab qilinadi. Shuning uchun ham o’quvchilarning
mustaqil, ijodiy, tanqidiy fikrlarini o‘stirishda ta’limning interfaol usullaridan keng
hamda o’rinli foydalanish maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birga o‘quvchilarda mehnat
ta’limiga oid bilim va ko‘nikmalarini shakllantirishda dars va darsdan tashqari
mashg’ulotlarni tashkil etishda tizimlilik, aniq maqsadga yo‘naltirilganlik, o’qitish
ishlarining natijalarini nazorat qilish hamda baholashga yangicha usularni joriy etish
kabilar yetarlicha o‘z aksini topmay qolmoqda. Shuning uchun umumta’lim
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
138
maktablarida o‘quv uslubiy ishlarni takomillashtirishda ta’lim va tarbiyaning faol
usullaridan foydalanish, o‘qitishning hamda sinov-nazorat ishlarini o‘tkazishni maqbul
shakllaridan oqilona foydanish yo‘llarini izlab topish dolzarb masalaga
aylanibbormoqda.
Ma’lumki, o‘qitish usullari o‘qituvchining o‘quvchilar bilan muayyan maqsadlarga
erishish yo’lidagi faoliyatidan tarkib topgan bo‘lib, kimga nimani qanday o‘rgatish
zarurligi haqidagi masalalarni ochib berishga xizmat qiladi. Shuning uchun
o‘quvchilarni bilish faoliyatlarini faollashtirish va ularning mustaqil, ijodiy fikrlashlari
uchun qo‘llaniladigan shakl va usullarini mos ravishda tanlash kelgusida kadrlar
tayyorlashda o‘z samarasini beradi.
O‘rta maxsus, kasb-hunar muassasalarida o‘quv tarbiyaviy jarayon unumli
mehnatni amalga oshirish uchun o‘quvchilarni tayyorlashga yo‘naltirilgan bo‘lib,
malakali, unumli mehnat o‘quvchilarning ta’lim-tarbiya olish jarayonida shakllangan
bilim, malaka va ko‘nikmalariga asoslangandir.
O‘quv tarbiyaviy jarayon – boshqariladigan va rostlanadigan jarayon bo‘lib,
o‘qituvchi, ustoz va o‘quvchilardagi bilim, malaka va ko‘nikmalarni son va sifat
jihatdan haqqoniy baholash o‘quv-tarbiyaviy jarayonda olingan natijalarga qarab
o‘zgartirishlar kiritib borish bilan birga o‘zining faoliyatiga ham tavsif beradi.
O‘quvchilarning
bilim, malaka, ko‘nikmalarni va qobiliyatlariga baho
, malaka, ko‘nikmalarni va qobiliyatlarini
qarabchiqaylik. Bilim – nazariy va amaliyot faoliyat natijasida o‘rgangan, esda saqlab
qolingan, fikrlashtirilgan hodisa va predmetlar haqidagi tushunchalar tizimidir.
Bilimlar o‘z navbatida tizimli va tizimsiz, nazariy va amaliy, keng va tor, chuqur-yuzaki,
moslashuvchan, andozali, mustahkam va mustahkam bo‘lmagan turlariga bo‘linadi.
Bularning ichida kasbiy ta’lim natijasida hosilbo‘ladigan nazariy va amaliy bilimlarni
oshirish mumkin. Chunki nazariy bilimlar narsalarning (predmetlar) yetarli darajadagi
xususiyatlarni, texnika va texnologiyalar hodisasini va ularning obyektiv munosabatini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
139
bildiradi. Amaliy bilim esa texnika va texnologiya sohasidagi jarayonlarning aloqasini,
hodisasi va boshqalarning to‘g’ridan-to‘g’ri amaliy faoliyatiga kiritilganligini bildiradi.
Malaka - bu o‘quvchilarning avtomatik ravishda amalga oshirilgan holda birorta ishni
bajarish qobiliyatidir.
Ko‘nikmani shakllantirish bu kasbiy ta’limning majburiy oxirgi maqsadi bo‘lib,
bu ko‘nikma, o‘qish, amaliyot jarayonida bosqichma-bosqich shakllanib boradi.
Kasbiy qobiliyat – kasbiy faoliyat sharoitida ishni mufavvaqiyatli bajarish uchun zarur
bo‘lgan shaxsning shaxsiy-psixologik sifat belgisidir.
Qobiliyat tug’ma bo‘lmasdan uning ko‘zga tashlanishi yoki ajralib turishi
muhitga, o‘rganishga, tarbiyaga bog’liqdir. Qobiliyatning tug’ma ko‘rinishi uning
, xotirasi, faraz qilishi va boshqalar bo‘lgani uhun bular
rivojlantirilsa, to‘g’ri yo‘lga solinsa, qobiliyat yuqori cho‘qqiga chiqadi.
Bilim, ko‘nikma, malaka va qobiliyat o‘zaro bog’liq bo‘lib, ularni alohida-alohida
baholash juda murakkab. O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini baholash
ustozning, o‘qituvchining uslubiy faoliyatini tarkibiy qismidir. Shuning uchun ham
o‘qituvchi o‘quv sharoitida har harbir o‘quvchini diqqat bilan ko‘zatib o‘rganib borish
va faoliyatni baholashzarur.
Bilim, ko‘nikma va malakalarni tekshirish va baholash, o‘quv jarayoning eng
muhim va zaruriy qismlaridan bo‘lib, u 3 asosiy vazifani bajaradi:
bolalar tomonidan o‘zlashtirayotgan bilim, hosil qilingan ko‘nikma va malakalarni
nazoratqilish; bilimlarni sifatinianiqlash; o‘quv dasturida belgilangan materiallarni
ongli, izchil va mustahkam o‘zlashtirib olishga undash.
Bu masalalar ta’limiy ahamiyatga molikdir. Bilim, ko‘nikma va malakalarni
tekshirish va baholash jarayonida o‘quvchilar o‘qishga ongli munosabatda bo‘lishga,
izchil ishlashga, ongli intizomga, qiyinchiliklarni yengish, o‘zida irodaviy sifatlarni
o‘stirishga, o‘ziga hamda boshqalarga nisbatan talabchan bo’lishga o‘rgatib boradi. Bu
masalalar esa katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
140
O‘quvchilar bilimini tekshirish bolalar tomonidan o‘zlashtirilgan bilimni sifatini
aniqlash, ularni o‘quv dasturida belgilangan materiallarni izchil va puxta o‘zlashtirib
olishga da’vat etish vositasidir. O‘qituvchi bilimlarni tekshirish orqali o‘quvchining
, qanday fikr yuritayotganligini,
dasturda belgilangan o‘quv materiallarni qay darajada o‘zlashtirib olganligini aniqlaydi
hamda keyingi o‘quv materiallarni o‘rganish, ta’lim sifatini yaxshilash yo‘llarini
belgilaydi. Shu bilan birga o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirishini o‘rganish va
tekshirish ularning o‘qishga bo‘lgan munosabatini, tirishqoqligini, o‘ziga
talabchanligini, bilimga, fanga bo’lgan qiziqishini bilishga imkon beradi. Shuningdek,
bolalarning xotirasi, bililish qobiliyatlarining qaydarajada usganligi, ularning mustaqil
ishlashga ko‘nikma va malakalarini qay darajada egallaganliklari aniqlanadi. Tekshirish
vaqtida o‘quv materiallari esga olinadi va o‘quvchilarni sezish, idrok qilish, fikrlash
qobiliyatlari ham usib boradi.Bu jarayonda o‘quvchilar keng fikr yuritishga, o‘quv
materiallarni asoslashga, mulohaza yuritish, isbotlashga o‘rganadilar.
O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarni tekshirishning
, ana shu jarayonda o‘quvchilarning bilimlari va bajargan
ishlaridagikamchiliklarsezilibqoladivanihoyatmazkurkamchiliklarnibartarafetish
choralaribelgilanadi. Bilimlarni tekshirish va baholash darsning barcha qismlariga
singib ketadi. Shunday ekan, u o‘quvchi bilimidagi kamchiliklarni to‘ldirishga,
o‘rganilayotgan masalaning asl mohiyatini anglashga yorda beradi va o‘rganilayotgan
materialni tushunishga keng imkoniyat yaratadi.
O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarni tekshirish va baholash
jarayonida o‘qituvchi ayrim o‘quvchilarga va butun sinf jamoasiga izchil ta’sir tadi,
individual ishni sinf jamoasi ishi bilan qo‘shib olib boradi.. tajribali o‘qituvchilar
o‘quvchi bilimini baholash jarayonida sinf jamoasi fikriga suyanadilar va o‘quvchilarga
tarbiyaviy ta’sir etadilar. Bunda o‘qituvchi sinf o‘quvchilari diqqatini faollashtiradi,
o‘rtoqlarining javobiga mas’uliyat bilan qarashga o‘rgatadi. Shuningdek, o‘z bilimlarini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
141
mustahkamlashga, o‘z bilimiga tanqidiy qarashga odatlantiradi. Bu esa o‘quvchini o‘z
vaqtida vijdonli, rostguy bo‘lishga o‘rgatadi.
O‘qituvchi bilimga baho qo‘yish vaqtida o‘quvchining materialni o‘zlashtirish
saviyasi, bola tafakkurining o‘sish darjasi, zenining rivolanishi kabi xususiyatlarini
hisobga oladi: o‘quvchilarning ishlash sur’ati, qobiliyati, o‘qishga ishtiyoqi, nutqning
o‘sish darajasi o‘rganiladi. Shuningdek, ayrim o‘quvchilarda uchraydigan qurqoqlik,
uyatchanlik, tortinchoqlik, o‘z
, ishonmaslik,
shoshqaloqlik, kamgaplik xususiyatlari bartaraf etiladi.. buning natijasida ta’lim
jarayonida
o‘qituvchi
va
o‘quvchi
faoliyatining
uyg‘unligita’minlanadi.
Bilim, ko‘nikma va malakalarni tekshirish va baholashning tarbiyaviy ahamiyati
shundaki, bunda o‘quvchilarda o‘qishga, o‘z yutuqlari va muvaffaqiyqtsizliklariga
nisbatan munosabat shakllanadi, qiyinchiliklarni yengishistagi tug’iladi. Baho unda
hamisha o‘quvchi sifatida, shaxs sifatida o‘ziga nisbatan muayyan bir munosabatni hosil
qiladi. O‘quvchining o‘ziga nisbatan bu munosabatni, bu tuyg’ularni o‘qituvchi uning
hatti-harakatlaridagi irodalilik, jamoatchilik, o‘zaro bir-biriga yordam berish kabi
sifatlarni shakllantirish borasida ustalik bilan ishlatadi
Umuman olganda ta’lim – tarbiya jarayonida bilim, ko’nikma va malakalar
shakllanganligini nazorat qilish muhim o’rin egallaydi. Xususan, nazorat quyidagi
funksiyalarga ega:
Nazoratning diagnostik funksiyasi.
, ko’nikma va
malakalarning shakllanganlik darajasianiqlanadi.
Nazoratning ta’lim oluvchilardagi bilim olishga bo’lgan ishtiyoqini o’stirish
funksiyasi.
Nazorat jarayonida ta’lim oluvchilarning shaxsiy jihatlari shakllantiriladi va eng
asosiysi rivojlantiriladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
142
Ta’limfunksiyasi.
Nazoratning tarbiyaviyfunksiyasi.
Nazoratning baholashfunksiyasi.
Nazoratning ta’lim oluvchilardagi bilimga qiziqishni o’yg’otish, jonli fikrlashga
o’rgatuvchilikfunksiyasi.
Ma’lumki, nazorat asosan uch turga bo’linadi. Ular: joriy nazorat, oraliq nazorat va
yakuniy nazoratlardir. Bulardan tashqari so’nggi nazorat turi ham bor.
Nazorat turi testlar, yozma ishlar va og’zaki savol – javoblar orqali amalga oshiriladi.
Pedagog olimlar I.Tursunov va U.Nishonalievlarning ma’lumotlariga qaraganda testlar
orqali quyidagi imkoniyatlar yaratiladi:
ta’lim oluvchilar nazariy va amaliy bilimlarining darajasini ob’ektiv sharoitda
aniqlash imkoniniberadi;
bir vaqtning o’zida bir guruh yoki ko’p sonli ta’lim oluvchilar bilimini nazorat
qilish mumkin;
hamma ta’lim oluvchilarda bir xil qiyinchilikdagi savollar berilib, hammasiga bir
xil sharoityaratiladi;
test natijalarini ta’lim beruvchi tomonidan tezkorlik bilan tekshirishmumkin;
turli guruhdagi ta’lim oluvchilar bilimini solishtirish, qo’llanilayotgan metodning
samaradorligini aniqlashmumkin;
ta’lim
jarayonida
uchraydigan
kamchiliklarda
aniqlash
mumkin.
Boshqa o’quv predmetlari qatori mehnat ta’limi darslarida ham o‘quvchilar ma’lum
hajmdagi bilim, ko‘nikma va malakalrni egallashlari kerak. O‘qitishdagi muhim
ishlardan biri dars va amaliy mashg’ulot jarayonida o‘quvchilarning bilim darajasini
aniqlash, uni to’g’ri baholash hisoblanadi. O‘z bilimining boshqalar tomonidan to‘g‘ri
haqqoniy baholanishiga ishonch hosil qilgan o‘quvchida o‘quv
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
143
, o‘ziga nisbatan esa ishonch ortadi. Aksincha o‘quvchining bilimini baholashda
nohaqlikka yo’l qo’yilsa, asta-sekin uning o’qishdan ko‘ngli soviy boshlaydi, o‘qishga
nisbatan befarqlik alomatlari yuzaga keladi.
Ma’lumki turli o‘quv predmetlarni o‘qitishda o‘quv dasturlaridan va fanning o‘ziga
xos xususiyatlaridan kelib chiqib, o‘quvchilar bilimiga turlicha talab qo‘yiladi. Hozirgi
kunda o‘quvchilar bilim darajasini yangidan-yangi usullari qo‘llanilmoqda.
Kuzatishlarda shu narsa ma’lum bo‘ldiki, aksariyat o‘qituvchilar o‘quvchilarning bilim
darajasini baholashda kopgina qiyinchiliklarga duch kelishmoqda. Ko‘p hollarda
o‘quvchilarning o‘tilgan mavzu bo‘yicha egallagan bilim hamda mehnat ko‘nikmalarini
aniqlash va baholash eskicha usullarda, ya’ni oddiygina savol-javob tarzida olib
borilishi ulardagi fanga bo’lgan qiziqishni susaytirib qo’ymoqda. Darsni strukturaviy
tuzilishiga ko‘ra, o‘qituvchi hamma bosqichlarni o‘z vaqti, me’yyorida o‘tib ulgurishi
kerak. Bu esa sinfdagi barcha o‘quvchilar bilimini baholashga bo’lgan imkoniyatni
cheklaydi. Darsning asosiy qismi – “Yangi mavzu bayoni”ga 30-35 daqiqa ajratiladi,
natijada mustahkamlash va o‘quvchilar bilim darajasini baholashga uncha ko‘p vaqt
qolmaydi. Bu esa o‘quvchilarga berilgan saboq natijalarini aniqlashning yangi, kam vaqt
talab qiladigan usullarni qo‘llashni taqazo etadi. Shuning uchun biz mashg‘ulotlar
jarayonida o‘quvchilar bilimini baholashning qo‘yidagi usulini taklif qilmoqchimiz.
Buning uchun o‘quvchilar orasida ”Siz necha ballga loyiqsiz?” mavzusidagi didaktik
o‘yin tashkil etiladi. O‘yin shartiga ko‘ra, o‘qituvchi o‘quvchilarga“Hurmatli
o‘quvchilar, hozir har biringiz o‘tilgan mavzular bo‘yicha ikkitadan savlolni o’ng
tomoningizda o‘tirgan o‘rtog’ingizga berasiz. Savollarni to’g’ri, lo‘nda va o’rinli
bo‘lishiga e’tibor bering. O‘yinimiz qoidasiga ko‘ra, savol bergan kishi o‘rtog’ini
yozgan ishini, ya’ni javobini tekshirib boradi. Sizlar ikki imkoniyat: savollarga to‘g‘ri
javob yozish va tekshirishda uchtadan ortiq asosli (izohlangan) hatto kamchiliklarni
aniqlash orqali baholanasiz”
1
, - deb tushuntiradi. (Izoh oxirgi o’ng qatorda o’tirgan
o‘quvchilar keyingi darsda o‘rinlarini almashtirib oladilar yoki ularga o‘qituvchi boshqa
vazifa berishi ham mumkin).
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
144
Savollar berilgach, ularga javob topish paytida sinfxonada osoyishtalik
ta’minlanadi. O‘yin shartiga ko’ra, o‘quvchilar bir-birlarini bezovta qilmasliklari uchun
yordam bergan o‘quvchining balidan chegirilishi haqida ogohlantiriladi. Shu tariqa o‘ng
tomondagi o‘quvchining javobi savol bergan o‘quvchi tomonidan tekshirib baholanadi.
O‘z navbatida, o’yin shartiga ko‘ra, o‘qituvchi o‘quvchilarning faoliyatini ikki ishda:
berilgan javobning to‘g‘riligi va uni tekshirish natijalariga ko‘ra baholaydi.
Shuningdek, o‘quvchilar bilim, ko‘nikmalarini baholashning usullaridan biri testdir.
Bunda o‘qituvchi o‘quvchilarga ikki xil variantda test materiallarini tarqatadi. Bu usulda
test materiallari variantlar bo‘yicha sinf o‘quvchilariga teng yetadigan darajada bo‘lishi
kerak. Bir xil variantdagi o‘quvchilarning joylashuvi va munosabatlari dars davomida
e’tiborga olinadi. Testlarni yechishda o‘quvchilarni nazorat qilishni ikkita a’lochi
o‘quvchiga bolalar sonini teng ikkiga bo’lib topshiriladi. O‘z-o‘zini nazorat qilish
natijasida test savollarini yechishga kirishiladi. Yakunlangan tastlarni tekshirish
yig‘ishtirib olinib, almashtirilib tarqatiladi. Javoblar ikkita o‘qituvchi tomonidan
beriladi. Sinfdoshlari esa tekshirishni amalga oshiradi. Darsning o‘z-o‘zini boshqarishi
va natijalarini baholashga 10-15 daqiqa vaqt sarflanadi. Qolgan vaqtlar darsning boshqa
bosqichlari amalga oshiriladi. Bunda 100 foiz o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini
tekshirib, baholashga erishiladi.
O‘quvchilarning bilimi mazkur usullar orqali baholanganda unchalik ko’p vaqt
sarflanmaydi. Aksincha, kam vaqt ichida ko‘proq o‘quvchilarning bilim
darajalarianiqlanadi. O‘quvchi ikki imkoniyatdan manfaatdor bo’lganligi uchun
o‘zidagi fikrlash qobiliyatini namoyon qilishga intiladi, baholashning o‘quvchilarning
ishtirokida odilono o’tkazishga erishiladi. Bu esa o‘quvchilarda
o‘zgalar faoliyatiga xolisona baho berish, o‘z kamchiliklarini ko‘ra olish hamda tuzatish
kabi sifatlarni shakllantirishga ko’maklashadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
145
O‘quvchilar bilimini tekshirish va baholashdan maqsad o‘quvchilar bilimining
sifatini, rivojlantirish darajasini ta’minlash va ularni rag‘batlantirishdan iborat bo‘lib,
bilim olishga qiziqishini takomillashtirishdir.
Bilimlarni tekshirish va baholashdagi asosiy kamchiliklar:
Uning vazifalarini to‘g‘ri tushunish;
Ta’lim jarayonida uning rolini asossiz ko‘taribyuborish;
Tekshirish
va
baholashning
darsda
asosiy
maqsadga
aylanibqolishi;
Bilimlarni tekshirish va baholashda bir xil texnologiyadan foydalanish; O‘quvchilar
bilimini tekshirish va baholashda bu jarayon nazorat qiluvchi,ta’lim-
tarbiya
beruvchi
muhim
funksiyani
bajarishni
unutmaslik
kerak.
Bu nazorat uchun asosiy funksiya bo‘lib, ta’lim beruvhi va tarbiyachi yordamchi
funksiyadir. Biroq tekshirish maqsadi va ko‘rinishi turlicha bo‘lganda, bu uch funksiya
turlicha namoyon bo‘lishi mumkin. Masalan, tekshirishning yakuniy imtihon shaklini
oladigan bo‘lsak (uni o‘tkazish usullari turlicha bo‘lishi mumkin), bunda nazorat qilish
funksiyasi ustunlik qiladi (ta’limga vaqtqolmaydi).
O‘rganilayotgan materialni o‘zlashtirish bo‘yicha joriy tekshirish olib borilsa,
bu holat ta’lim beruvchi funksiyasi ustun bo‘lishi kerak. Tarbiya berish funksiyasi ham
ustun bo‘lishi mumkin. Masalan, o‘qituvchi, ba’zi o‘quvchilarni sistemali ishlashga
o‘rgatishga intiladi, baho bilan rag‘batlantirib, ularning ruhiy xususiyatlariga (irodasini
rivojlantirish, xotirani mustahkamlash va h.k.) ta’sir etishga harakat qiladi, me’yyoridan
ortiqcha o‘ziga bino qo‘yish holatlarida bahoga qat’iy yondoshib ish ko‘riladi. Umuman
olganda, baho xolis (ob‘ektiv) bo‘lishi bo‘lsa-da, biroq o‘z tabiatiga ko‘ra hamisha
noxolis (subyektiv)dir.
Ushbu funksiyalarga muvofiq o‘quvchilar bilimini tekshirish va baholashning
aniq usullari tanlanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
146
O‘quvchining fanga doir egallagan bilimlarini baholashning odatda turli xil shakl
usullari qo‘llaniladi: og’zaki baholash,
, test usulida va reyting tizimi
orqali baholash shular jumlasiga kiradi.
Og’zaki nazorat qilish va baholashning yaxshi jihatlari:
o‘qituvchi o‘quvchi bilan bevosita, jonli aloqada, muloqotdabo‘ladi;
o‘quvchining bilimini chuqurroq anglash uchun qo‘shimcha savollar berish
imkoniyati tug’iladi;
og’zaki javob o‘quvchini og’zaki nutqini mashq qilish va faol fikrlashga undaydi.
Og’zaki javob berishda yaxshi tayyorlangan o‘quvchi o‘z bilimdonligi, qo‘shimcha
o‘rganganlarini namoyish eta oladi. Bevosita so‘rash paytida o‘quvchining bilimini
o‘zlashtirish
masalasida
o‘qituvchida
ilgari
tug’ilgan
ayrim
shubhalar
bartarafetiladi.Yozma baholashning yaxshitomonlari:
yozma tarzda berilgan javob o‘quvchi o‘quv materialni o‘zlashtirib olganiga
hujjatli dalilbo‘ladi;
o‘quvchi
o‘z
fikrlarini
qog’ozda
ifodalash
uchunamaliyotdir;
ekspertlar o‘tkazgan yozma nazorat o‘quvchining bilimiga obyektivbaho qo‘yishga
imkoniyatyaraladi.
Og’zaki va yozma baholashga xos jiddiy nuqsonlar:
o‘quvchining bilimiga qo‘yiladigan baholarga subyektivlik alomati ko‘proq. Baho
ko‘pincha boshqa o‘quvchilarga nisbatan qo‘yiladi, bunda baho kamaytirilishi yoki
oshirib qo‘yilishi ham mumkin. Imtihon oluvchilar bitta og’zaki javob yoki bitta yozma
ishga turlicha javob qo‘yishlarimumkin;
imtihonda o‘quvchi biletdagi 3-4 ta savolga javob beradi, baho esa butun o‘quv
predmeti dasturi mazmunini bilgani uchunqo‘yiladi;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
147
besh balli baho balli shkalasi bilim o‘zlashtirish darajalari orasidagi tafovutlarni
aniq belgilashga imkonbermaydi;
og’zaki va yozma imtihon olib baholashlar bilim o‘zlashtirish sifatini obyektiv,
aniq va asosli baholashni ta’minlayolma
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
Gulpari
Muhsinova
Husan
qizi.
“O‘ZBEKISTONDA
MAKTAB
O‘QITUVCHILARINING
PSIXOLOGIK
VA
PEDAGOGIKA
KO‘NIKMALARINI
TAKOMILLASHTIRISHNING ZAMONAVIY YECHIMLARI
”
.
Gulpari Muhsinova Husan qizi..
O'QITUVCHINING
PROFESSIONAL
RIVOJLANISHI VA MALAKA OSHIRISHGA OID ADABIYOTLAR: R.J. SHIFRIN.
“O'QITUVCHINING KASBIY O'SISHI: PSIXOLOGIK ASOSLAR”.
Moskva, 2012.
Gulpari
Muhsinova
Husan
qizi.”
YANGI
TA'LIM
DASTURLARI
VA
O'QITUVCHILARNI MALAKA OSHIRISH”. O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI TA'LIM
VAZIRLIGI, TOSHKENT, 2020
.
Mansurovna,
Ochilova
Fayyoza.
"BOSHLANG'ICH
SINF
O'QUVCHILARINING
NUTQ
MADANIYATINI
SHAKLLANTIRISH
METODIKASI."
TADQIQOTLAR. UZ
31.3 (2024): 189-194.
Ochilova,
Fayyoza.
"TURIZM
XIZMATLARINI
RIVOJLANTIRISH
ISTIQBOLLARI."
YANGI O ‘ZBEKISTONDA MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI
1.01
(2024).
Ochilova, Fayyoza Mansurovna. "IMPROVING THE METHODOLOGY OF
SOCIO-EMOTIONAL DEVELOPMENT OF STUDENTS IN THE PROCESS OF
TECHNOLOGICAL EDUCATION IN PRIMARY GRADES."
Mental Enlightenment
Scientific-Methodological Journal
5.03 (2024): 297-306.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
148
Rayimova, Dilfuza Abdinabiyevna. "XX ASR O ‘ZBEK TILSHUNOSLIGI:
MORFEMIKAGA OID QARASHLAR."
RESEARCH AND EDUCATION
2.10 (2023):
276-280.
Raimova, Dilfuza Abdinabiyevna. "TIL-ALOQA VOSITASI."
Educational
Research in Universal Sciences
2.16 (2023): 128-130.
Boyqobilova, Nilufar Uzaqovna. "THE THEORY OF THE
SELF-
ORGANIZATION
OF
PRIMARY
SCHOOL
STUDENTS'EDUCATIONAL
ACTIVITIES IS BASED ON A SYNERGISTIC APPROACH."
Mental Enlightenment
Scientific-Methodological Journal
5.03 (2024): 101-110.
Boyqobilova,
Nilufar.
"SINERGETIK
YONDASHUV
ASOSIDA
TALABALARNI BOSHQARUV JARAYONIGA TAYYORLASH METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH (BOSHLANG ‘ICH TA’LIM)."
GOLDEN BRAIN
1.33
(2023): 85-88.
Po‘latova, Munavvar, and Sevara Fayzullayeva.
"MAMLAKATIMIZDA MILLIY
TURIZMNI RIVOJLANTIRISHNING IQTISODIY OMILLARI."
YANGI O ‘ZBEKISTONDA
MILLIY TURIZM ISTIQBOLLARI
1.01 (2024
).
Fayzullayeva, Sevara Sayfullayevna. "
CHO ‘LPONNING “KECHA VA KUNDUZ”
ROMANIDA MILLIY XARAKTER."
GOLDEN BRAIN
1.33 (2023): 52-54.
Sayfullayevna, Fayzullayeva Sevara. "
AVAZ O ‘TAR TAXMISLARIDA NAVOIYGA
IZDOSHLIK."
FAN, TA'LIM, MADANIYAT VA INNOVATSIYA JURNALI| JOURNAL OF SCIENCE,
EDUCATION, CULTURE AND INNOVATION
2.6 (2023): 55-58.
Sevara,
Fayzullayeva.
"
AVAZ
O
‘TAR
IJODIDA
ALISHER
NAVOIY
AN’ANALARI."
YOSH NAVOIYSHUNOSLAR
(2021): 17
.
