https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
113
TURLI YOSHDAGI KALAMUSHLARNING ETANOLDAN ZAHARLANISHI
NATIJASIDA YURAK DEVORI QAVATLARIDAGI GISTOLOGIK
O‘ZGARISHLARNI ANIQLASH VA BAHOLASH.
Sayfulloyeva Sabina
Navoiy Innovatsiyalar Universiteti Biologiya talim yonalishi
2-kurs talabasi
Annotatsiya: Jahonda alkogolning yurak morfologik ko‘rsatkichlariga ta’sirini
o‘rganish bo‘yicha qator ilmiy-tadqiqotlar o‘tkaziganiga qaramasdan, olingan
ma’lumotlar bir – birini inkor qiladi. Bu esa etanoldan zararlangan yurakning
morfofunksional ko‘rsatkichlarini tahlil qilish va davolash usullarini ishlab chiqishni
taqozo etadi.
Mamlakatimizda tibbiyot sohasini rivojlantirish, tibbiy tizimni jahon andozalari
talablariga moslashtirish, jumladan, yurak qon-tomir tizimi kasalliklari va ularning
asoratlarini kamaytirishga qaratilgan muayyan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Bu bo‘yicha 2022 — 2026-yillarga mo‘ljallangan yangi o‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi to‘g‘risidagi prezident farmonida 100 ta maqsad ko‘rsatilgan bo‘lib,
bulardan 11 tasi (55dan 66 gacha) tibbiyotga bag‘ishlangan. Yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasining yettita ustuvor yo‘nalishiga muvofiq aholiga tibbiy xizmat
ko‘rsatish darajasini yangi bosqichga ko‘tarishda «birlamchi tibbiy-sanitariya
xizmatida aholiga malakali xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash»
belgilangan.
Kalit sozlar: Alkagol mahsulotlari , Vestar kalamushining yuragi, 3 oydan 12
oylikkacha bo‘lgan 167 ta zotsiz oq kalamushlarda olingan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
114
Аннотатсия: Несмотря на то, что в мире проведен ряд научных
исследований влияния алкоголя на морфологические показатели сердса,
полученные данные противоречат друг другу. Это требует анализа
морфофунксионалных показателей сердса, поврежденного этанолом, и
разработки методов лечения.
В нашей стране реализуются определенные меры, направленные на развитие
медитсинской сферы, адаптатсию медитсинской системы к требованиям
мировых стандартов, в том числе снижение заболеваемости сердечно-
сосудистой системы и их осложнений. В связи с этим в указе президента о
стратегии развития Нового Узбекистана на 2022-2026 годы определены 100
селей, из которых 11 (с 55 до 66) посвящены медитсине. Согласно семи
приоритетным направлениям стратегии развития Нового Узбекистана, с селю
повышению на новый уровен степен оказания медитсинской помощи населению
определены такие задачи как «... улучшение качества квалифитсированной
медитсинской помощи населению в первичной медико-санитарной службе...»
Ключевые слова: Продуксия Алкагол, Сердсе крысы Вестар были 167
беспородных белых крыс в возрасте от 3 до 12 месясев.
Kirish
Tajriba hayvonlari эfir yordamida behushlik ostida boshini kesish orqali
jonsizlantirilgan va yurak ajratib olingan.
Organometrik,
gistologik,
gistomorfometrik
va
mikroskopik
usullar
yordamida turli yoshdagi oq zotsiz kalamushlarda yurak morfogenezini turli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
115
darajadagi tuzilishlari (a’zo, to‘qima va hujayra darajasida) o‘rganilgan.
Yurakning morfometrik o‘lchovlarini o‘lchashda anatomik lineyka va 0,05 mm
shkalali shtangensirkuldan foydalanilgan.
Yurak qalinligi (qorinchalar asosida eng katta oldingi orqa o‘lcham), uzunligi
(aortaning chiqish nuqtasidan yurak cho‘qqisigacha), va yurakning kengligi (yurakning
yon yuzalari o‘rtasida, qorinchalar asosi darajasida) aniqlangan (Avtandilov G. G.
1990).
Yurak formasi Babich formulasiga asosan aniqlangan: (a’zoning kengligi/
uzunligi) ×100%. Formula bo‘yicha aniqlangan ko‘rsatkichlarga binoan yurak formasi
quyidagicha 3 guruhga bo‘lingan; 65% gacha konussimon, 65% dan 75% gacha
ellipssimon, 75% dan yuqorisi sharsimon. (Babich I.I.1988).
Yurak og‘irligi 0,01 gr aniqlikdagi (Janubiy Koreyada ishlab chiqarilgan XQT -
0,50 - 0,01) labaratoriya tarozisida o‘lchangan. Kalamushlar yuragining og‘irlik indeksi
Jilin formulasiga asoslangan holda amalga oshirilgan. Formula quyidagicha tuzilgan
(a’zo og‘irligi / organizm umumiy og‘irligi)×100% (Jilin, R. A., 2017
).
Gistologik tekshiruvda ajratib olingan a’zo kesilib, neytral formalinning 10%
eritmasiga solingan. Fiksatsiyalash qoidasiga ko‘ra, fiksatorning hajmi preparat
hajmidan 25 barobar ko‘p bo‘lishi kerak. Shuningdek, suyuqlik Ph 7,35 – 7,45 bo‘lishi
kerak. Chunki bu darajadagi Ph da oqsillar denaturatsiya bo‘lmaydi va Formalin
kesmaga qoramtir – jigar rangli pigment hosil qilmaydi.
Tayyorlangan gistologik namunalar gematoksilin eozin, Van Gizon, al’sian ko‘ki
bo‘yoqlarida bo‘yalgan.
Imunogistokimyoviy tahlil birlashgan Britaniya qirolligi va shimoliy Irlandiyada
ishlab chiqarilgan “LEICA” antitela Bond
qurilmasida (Model: RA0117. Manufacturer
“Leica Biosystems Newcastle LTD”), BSL-2 onkoproteinga nisbatan o‘tkazildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
116
Elektrokardiografik tekshiruv uchun kalamushlar yog‘och stol ustiga
joylashtirilgan. Tekshiruv o‘tkazishdan oldin kalamushlar efir narkoz bilan
hushsizlantirilgan. Kalamushlar tanasiga metal buyumlar tegib turmaganiga ishonch
hosil qilingan.
Elektrokardiografiya uchun uchta kanalli elektrokardiograf ishlatilgan
(BLT – 1203 SN: E066A000412. EC Representative Name: Shanghai international
Trading Corp. GmbH(Hamburg). Elektrokardiogramma kalibrlash signali 50 mv va
lenta tezligi 50mm/s qilib sozlangan. Tekshiruv jarayonida standart va kuchaytirilgan
tarmoqlardan (Villem Eyntxoven bo‘yicha) foydalanilgan.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili va tadqiqotlar metodikasi.
Alkogoldan zaharlangan uch oylik kalamushlarning tana vazni 15,1% ga, yurak
og‘irligi 22,9% ga, yurak uzunligi 14,1% ga, yurak kengligi 15,3% ga kamayishi va
yurak hajmini 6,98%ga oshishi kuzatilgan. Shuni qayd etish joizki, alkogoldan
zaharlangan kalamushlar rivojlanishining bu davrida ellipssimon yurak formasini 1,04%
ga, sharsimon yurak formasini 3,07% ga oshishi va konussimon yurak formasini 4,06 %
ga kamayishi aniqlangan.
Tadqiqot davomida alkogoldan zaharlangan olti oylik kalamushlarning tana vazni
15,07% ga, yurak og‘irligi 20,03% ga, yurak uzunligi va kengligi 15,35% gacha
kamayishi, yurak hajmini esa 1,55%ga oshishi qayd etilgan. Shuningdek alkogoldan
zaharlangan kalamushlarning bu davrida ellipssimon yurak formasi 6,04% ga sharsimon
yurak formasi 1,08 % ga oshishi va konussimon yurak formasi 8,01% ga kamayishi
aniqlangan.
Olti oylik etil spirtidan zaharlangan kalamushlarning yurak qisqarish soni
800,14±34,8 taga oshishi, yurakni qon haydash hajmi esa 37,93±0,69% ga kamayishi
kuzatilgan.
Tadqiqot davomida uch oylik kalamushlarni etil spirtidan zaharlanishi natijasida
yurak o‘ng bo‘lmachasi devorining epikard qavatini, epikardning ichki plastinkasini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
117
15,13%ga va uning tashqi plastinkasini 15,97%ga ingichkalashishi aniqlandi. Shu bilan
birga miokard qavatining qalinligini 15,01% ga kamayishi kuzatilgan. Ushbu davrda
kalamushlar yuragi o‘ng bo‘lmachasi devorining endokard qavatini 14,71% ga,
endokardning subendotelial qavatini 15,15% ga va uning endotelial qavatni esa 14,14%
ga ingichkalishishi qayd etilgan.
Tekshiruvlar davomida uch oylik kalamushlarni etil spirtidan zaharlanishi
natijasida yurak chap bo‘lmachasi devorining epikard qavatini 12,42% ga, epikardning
ichki plastinkasini 11,76%ga va uning tashqi plastinkasini 13,65%ga ingichkalashishi
aniqlangan. Shu bilan birga miokard qavatining qalinligini 16,31% ga kamayishi
kuzatilgan. Ushbu davrda kalamushlar yuragi chap bo‘lmachasi devorining endokard
qavatini va uning endotelial, subendotelial qavatlarini 18,45% gacha ingichkalashishi
qayd etilgan.
Muhokama va natijalar
Ushbu tavsiyalar surunkali alkolizatsiya ta’sirida yuraklardagi morfologik
o‘zgarishlarni aniqlash, ularni o‘z vaqtida davolash va asoratlarning oldini olish tartibini
tizimli ravishda tashkil etishga imkon beradi.
Surunkali etanoldan zaharlanish paytida yurak tuzilishidagi morfofunksional
xususiyatlar va morfometrik o‘zgarishlarni o‘rganish bo‘yicha olingan ilmiy natijalar
Buxoro viloyati Jondor tumani tibbiyot birlashmasi va Buxoro viloyati Qorako‘l tumani
tibbiyot birlashmasining amaliyotiga joriy etildi. Olingan tadqiqot ma’lumotlarini
amalga oshirish morfologik parametrlar bo‘yicha organopatologiyani erta tashxislash,
davolash, bashorat qilish, hayot sifatini yaxshilash va asoratlar sonini kamaytirish
usullarini ishlab chiqish imkonini beradi.
Bundan tashqari kardiologiya, terapiya va labaratoriya diagnostikaning nazariy
jihatlariga ma’lum hissa qo‘shadi. Natijalar amaliy tibbiyotda, anatomiya, gistologiya,
patologik anatomiya va patologik fiziologiya bo‘yicha ma’ruzalar vaqtida ham
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
118
qo‘llaniladi.
Xulosa
Tajribada etanoldan zararlangan yurak devorining zaytun moyi ta’sirida qisman
qayta tiklanishi uning tarkibidagi biologik faol modda omega – 9 bilan bog‘liqligi qayd
qilingan. Zaytun moyi qabul qilgan uch oylik kalamushlar yuragi chap qorinchasi devori
barcha qavatlarining ushbu yoshdagi etanoldan zaharlangan kalamushlarnikiga nisbatan
5,93% gacha tiklanishi aniqlangan. Olti oylik kalamushlar o‘ng bo‘lmachasi devorida
ushbu ko‘rsatkich 5,52% gacha bo‘lishi kuzatilgan. Immuno - gistokimyoviy (BSL2
markeri yordamida) tahlilda etanoldan zaharlangan olti oylik kalamushlarning bir oy
davomida zaytun moyi qabul qilishi natijasida yurak devoridagi hujayralarda apoptoz
jarayoni 10% ga kamayishi aniqlangan.
Foydalanilgan adabiyotla
1.
Ziyodullaev M.M., Ilyasov A.S. Alkogoldan zaharlanishda yurakdagi morfologik
o‘zgarishlar va bu o‘zgarishlarni korreksiyalashning yangi usuli //
O‘zbekiston tibbiyot
jurnali
. – Toshkent, 2023. – 39-43 b. (14.00.00; № 08).
2.
Ilyasov A.S., Ziyodullayev M.M. Kalamushlarning kechki postnatal rivojlanish
davrida yurak chap qorinchasi devorining mikroskopik tuzulishi. //
Doktor
axborotnomasi
. Samarqand, 2023. – 40-42 b. (14.00.00; №.20.)
3.
Ziyodullaev M.M. Dinamika rosta i razvitiya serdsa v period postnatalnogo
razvitiya organizma //
Tibbiyotda yangi kun
. – Buxoro, 2022. – N 11(49). – P.106-
111(14.00.00; №.22)
4.
Ilyasov A.S., Ziyodullayev M.M. Alkogoldan zaharalnish natijasida yurakning
makroanatomik o’zgarishlari. //
ASSOTSIATSII PULMONOLOGOV sENTRALNOY
AZII
. Toshkent, 2023. – 145-148 b. (14.00.00; № 25.)
5.
Ziyodullaev M.M., Ilyasov A.S. Macroanatomical features of the heart in chronic
alcohol intoxication and ways of its correction //
American Journal of Medicine and
Medical Sciences
2024, 14(1): 29-32. (14.00.00; № 2).
