https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
33
MAVZU: USTOZLIK XAM, SHOGIRDLIK XAM OLIY QADRIYAT
Buxoro viloyati Vobkent tuman 1-son politexnika texnikumi Tarix va Davlat
huquq fani o’qituvchisi:
Maxfuza Karomova
Anotatsiya. Mustaqil O’zbekistonning kelajagi ko’p jihatdan barkamol,
salohiyatli avlodni tarbiyalashga bog’liq. Ana shunday dolzarb vazifani amalga
oshirish uchun o’zbek xalqining ta’lim tarbiyaga oid boy tarixiy tajribasini o’rganish
va uni yangi zamon kishisini shakllantirish hamda tarbiyalashda hayotga tatbiq etish
muhim ahamiyat kasb etadi. Zero bugungi kunda Prezidentimiz Shavkat Miromonovich
Mirziyoyev tashabbuslari bilan qadriyatlarimiz va ma’naviyatimizni qayta tiklash
uchun zarur shart-sharoitlar yaratib berilmoqda. Jumladan, bugungi kunda yosh
avlodni har jihatdan barkamol inson sifatida shakllantirish ta’lim-tarbiya tizimida
dolzarb muammolardan etib belgilandi. Shuningdek inson ma’naviyatini
shakllantirishda estetik tarbiyaning o’rni kata ma’no va mazmun kasb etadi.
Kalit so’zlar: Komil inson, tavoze, adab, himmat, muruvvat, doxil, axloqiylik,
adolatlilik, estetik tarbiya, nafosat tarbiyasi.
Uzbekiston Respublikasida ta’lim-tarbiya tizimini yanada takomillashtirish,
o’qitish va tarbiyalash mazmuniga milliy kadriyat va an’analarni singdirish, ularni ilg’or
g’oyalar bilan boyitishga yo’naltirilgan keng ko’lamdagi sa’y-xarakatlar amalga
oshirilmoqda. Istiqlol sharofati bilan ajdodlarimiz tomonidan asrlar davomida yaratib
kelingan bebaxo ma’naviy meros, unutilgan qadriyatlarni kayta tiklash, milliy o’zlikni
anglash masalasi davlat dasturi darajasida amalga tatbiq etilmoqda. Milliy an’ana va
kqadriyatlar qaytadan qaror topishi natijasida o’qituvchi-ustoz faoliyati bo’lajak
pedagog kadrlarni tayyorlashda nafaqat fan asoslari yuzasidan bilim, ko’nikma va
malakalar bilan qurollantirish omiliga, balki ta’lim oluvchining bo’sh vakqini mazmunli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
34
tashkil etish, ularning iqtidori, qiziqish va intilishlarini inobatga olgan holda, ijodiy
ilmiy tadqiqot ishlariga jalb etish, ma’naviyatini yuksaltirish hamda kasbga
yo’naltirishga qaratilmoqda.
Milliy tarbiya xalq nomi va uning tarixi bilan chambarchas bog’lik. O’tmish
madaniy-pedagogik meros va an’analar yoshlar tarbiyasi uchun muxim vosita bo’lib
xizmat qiladi. Ta’lim muassasalarida milliy tarbiyani samarali tashkil etishda “Ustoz-
shogird” an’analari muxim sanaladi. “Ustoz- shogird” an’analari - yoshlarda kasbiy
mahoratni tarbiyalash, ularning ma’naviy-ma’rifiy saloxiyatini oshirish, izlanish, ijod
qilish, bir suz bilan aytganda, har tomonlama yetuk shaxsni shakllantirishda o’ziga xos
tarbiyaviy ta’sir ko’rsatishi bilan katta axamiyat kasb etadi. Yana bir xarakterli jixati
shundaki, undan foydalanish natijasida ta’lim oluvchida o’z imkoniyatlariga ishonch,
vaziyatni to’g’ri baxolash xamda irodaviy sifatlar shakllanadi, qolaversa talabaning
ijtimoiy faolligi ustozlar nazoratida bo’ladi. Ustozning eng buyuk burchi - yurt
ravnaqiga o’zining munosib xissasini qo’sha oladigan, aql-idrokli, faxm-farosatli va
qobiliyatli shogirdlar tayyorlashdan iborat. Ustoz yaxshi shogird tayyorlash uchun
avvalo uning uzi kasbiy saloxiyatli, ma’naviy barkamol, keng dunyoqarash va sog’lom
fikrga ega bo’lmog’i lozim.
Qadimdan ustoz-shogirdlik an’analarida ustoz nafaqat shogirdiga yo’l- yoriq,
ko’rsatma beribgina qolmay, o’z navbatida, ularni mustaqil faoliyatga tayyorlagan
xamda o’zidan keyin ish-tajribani, bilim va maxoratni avloddan- avlodga o’tishiga
imkoniyat yaratgan. “Ustoz-shogird” munosabatlari muayyan dastur, reja asosida olib
borilishi maqsadga muvofiq. Bu borada shogird bilan olib boriladigan ish shakllarida
ustoz quyidagilarga rioya qilishi lozim:
-
shogirdga tarbiyaviy ta’sir ko’rsatishda zamon talablariga, jamiyat qonun-
qoidalariga mos bilimlar bilan qurollantirish;
-
yagona maqsad sari intilishga, ishning natijasini ko’ra bilishga o’rgatish;
-
shogirdning ruxiyati, ma’naviyatiga ijobiy ta’sir ko’rsata olish va o’z o’rnida
talabchan bo’lish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
35
-
o’z-o’zini va o’zgalarni hurmat qilishga odatlantirish;
-
muvaffaqiyatni ko’zlagan xolda olg’a odimlash;
-
ijobiy kaytuvchan alokani o'rnatish;
-
tarbiyada turli xil ilg’or usullar va innovatsion texnologiyalardan foydalanishga
e’tibor qaratish;
-
tarbiya jarayonida ustozning xar tomonlama: ma’naviy, axloqiy, kasbiy jihatdan
namuna bo’lishi;
-
burch, mas’uliyat, javobgarlik xissini shakllantirib borish va xokazo.
Shuningdek, ustoz-shogird an’analarida quyidagi pedagogik tamoyillar
muxim o'rin tutadi:
-
onglilik va faollik, ya’ni egallayotgan u yoki bu faoliyatning uziga xos jixatlari,
moxiyatini ongli tarzda tulik anglab yetish, uning istiqboli va ravnaki yo'lda faollik bilan
xarakat kilish;
-
ilm-fanning sir-asrorlarini egallashda puxtalik;
-
ta’lim-tarbiyaning turmush, xayot bilan chambarchas bog’likligini inobatga olish;
-
mustaqillikka, ijodiy izlanishga yo’naltirib borishda nazariy bilimlarning
amaliyot bilan bog’likligini xisobga olish;
-
o’qitish, tarbiyalash mazmuni va shogirdlik bosqichlarining izchillik bilan
belgilab ko’yilgan anik mantiqiy tartibga ega bo’lishi;
-
shogirdning yosh va o’ziga xos xususiyatlarini xisobga olish.
Demak, uzluksiz ta’lim tizimida “Ustoz-shogird” an’analaridan foydalanish
ko’zlangan samarani beradi. Pedagogik ta’limot g’0yalariga ko’ra amaliy ko’nikma va
malakalar bevosita mashqlantirish, ya’ni muayyan faoliyatni amalda bevosita bajarish
orqali shakllanadi. “Ustoz-shogird” an’anasi esa o’quvchilar, talaba- yoshlar xamda
yosh pedagoglarda ijodiy izlanishni vujudga keltirishi, pedagogik faoliyat jarayonida
ularning individual xususiyatlarini inobatga olgan xolda yondashishi, shogirddagi
iqtidorni yanada rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishi bilan
axamiyatlidir. Bu kabi xolatlar yoshlarda nafaqat mexnat va ishlab chiqarish faoliyatiga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
36
mas’uliyat bilan yondashish, balki o’zgalar mexnatini qadrlash, xalol mexnat qilish,
mexnat samaralaridan g’ururlanish kabi ma’naviy-axloqiy sifatlarni xam tarbiyalaydi.
Farzand tarbiyasida sharqona, qadimiy ajdodlar urf-odatlari, an’analari, axloq-odob
qoidalariga amal qilishda. xalqimizning milliy tarbiya tizimidan unumli foydalanishga
aloxida e’tibor berish va bu borada ustozlar o’z kuchi, aql-zakovotini ayamasliklari
lozim. Yuqoridagi fikrlardan ko’rinadiki, xozirgi davrda kelajak avlodning Vatan
ravnaqi sari ishonch bilan odimlab borishida ularning ma’naviyati, milliy o’zligini
anglashi kechiktirib bo’lmas zarur vazifalardan xisoblanadi.
Alisher Navoiy “Vaqfiya” asarida, “Butun osmon va osmondagi jamiki narsalar,
butun yer yuzi va yer yuzidagi jami narsalar, xamma dengizlar va unda mavjud bo’lgan
xamma narsalar, xamma mamlakatlar va ularda bor jami ne’matlar - jami eng yaxshi
narsalar inson uchun, uning baxt va saodati uchun yaratilgan, bularning bari insonga
xizmat qilmog’i kerak” , - deb yozgan edi.
Demokratiya va bozor iqtisodiyotining bosh talabi xam shundan iborat. Xamonki,
barcha qulayliklar inson uchun yaratilar ekan, uni yaratuvchi shaxs xam barkamol inson
bo’lmogi, ushbu buyuk maqsadga qaratilgan ta’lim-tarbiya tizimi esa mukammal
bo’lmogi zarur.
O’zbekiston mustaqilligi tufayli taraqqiyotning barcha soxalarida ro’y berayotgan
o’zgarishlar bo’lg’usi fuqarolarni turli xil fazilatlarga ega bo’lishi zarurligini taqozo
etmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Karimov I. A O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Barkamol avlod
– O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
IX sessiyasida so’zlagan nutqi. – T.: Sharq nashriyot – matbaa konserni. 1997. 4 –
19 – b.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
37
2. Sh. M. Mirziyoyev O’zbekiston Respublikasining Prezidenti ,,Milliy Tiklanishdan
Milliy yuksalish sari” T .: 2020.
3. Milliy istiqlol mafkurasi – xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka ishonchdir. ,, Fidokor
“ gazetasi muxbiri savollariga javoblar. – T.: O’zbekiston, 2000.
4. Sanobar Nishonova ,, Komil Inson tarbiyasi” T.: Istiqlol 2003.
5. Musurmonova O. O’quvchilarning ma’naviy madaniyatini shakllantirish. – T.: Fan,
1993.
