https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
312
KICHIK BIZNESNI UZLUKSIZ QO'LLAB QUVVATLAH DAVLAT VA
TIJORAT BANKLARINING O'RNI
Abdurashidov Maqsud Abdurashidovich
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisii
Annotatsiya. Mazkur maqolada kichik biznesni uzluksiz qo‘llab-quvvatlashda
davlat va tijorat banklarining o‘rni hamda bu jarayonda foydalaniladigan zamonaviy
yondashuvlar va usullar tahlil qilingan. Kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
davlat byudjeti barqarorligini ta’minlash, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish va
bandlikni oshirishga xizmat qiluvchi muhim ko‘rsatkichlar asosida amalga oshiriladi.
Maqolada kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash jarayonida davlat va tijorat banklarining
rolini aniqlash, bu jarayonda moliyaviy boshqaruv va innovatsion texnologiyalardan
foydalanishning afzalliklari o‘rganilgan. Tadqiqot davomida kichik biznesni
rivojlantirish uchun kreditlash mexanizmlarini takomillashtirish, tijorat banklarining
rolini oshirish va davlat tomonidan qo‘shimcha moliyaviy rag‘batlantirish dasturlarini
joriy qilish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ushbu tadqiqot natijalari
kichik biznesni samarali qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan strategik qarorlar qabul
qilishda amaliy qo‘llanma sifatida foydalanilishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Kichik biznes, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, davlat banklari,
tijorat banklari, iqtisodiy rivojlanish, moliyaviy boshqaruv, innovatsion texnologiyalar.
Abstract. This article analyzes the role of state and commercial banks in
ensuring continuous support for small businesses and the modern approaches and
methods used in this process. Financial support for small businesses is carried out based
on key indicators that contribute to ensuring state budget stability, diversifying the
economy, and increasing employment. The article examines the role of state and
commercial banks in supporting small businesses, highlighting the advantages of using
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
313
financial management and innovative technologies in this process. The study provides
recommendations and proposals for improving credit mechanisms, enhancing the role
of commercial banks, and implementing additional financial incentive programs by the
state to foster small business development. The results of this study can serve as a
practical guide for making strategic decisions aimed at effectively supporting small
businesses.
Keywords: Small business, financial support, state banks, commercial banks,
economic development, financial management, innovative technologies.
KIRISH
Hozirgi iqtisodiy sharoitda O‘zbekiston Respublikasida kichik biznesni uzluksiz
qo‘llab-quvvatlashda davlat va tijorat banklarining o‘rni dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. Bozor sharoitlarining tez o‘zgarishi va global iqtisodiy xavf-xatarlar kichik
biznesni rivojlantirish va iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlash kabi muhim
vazifalarni qo‘ymoqda. Kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimi nafaqat
kreditlashni yaxshilashni, balki moliyaviy boshqaruv, innovatsion texnologiyalarni joriy
etish va bank xizmatlarini samarali tashkil qilishni o‘z ichiga oluvchi kompleks
yondashuvni talab etadi. Ushbu jarayon mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy
rivojlanishini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun kichik biznesni
qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish, zamonaviy usullarni tahlil qilish va
amaliyotda qo‘llash dolzarb masalalardan biridir.
Kichik biznesni rivojlantirishda iqtisodiy samaradorlik asosiy ko‘rsatkichlardan
biri hisoblanadi. Ushbu ko‘rsatkich kichik korxonalar uchun moliyaviy resurslarni
oqilona taqsimlash, biznesni rivojlantirish uchun barqaror kreditlashni ta’minlash va
banklarning moliyaviy resurslaridan samarali foydalanish imkonini beradi. Shuningdek,
davlat va tijorat banklari tomonidan yig‘ilgan ma’lumotlar mamlakat iqtisodiyotining
rivojlanish darajasini baholash va strategik rejalashtirish tizimini yaxshilashga xizmat
qiladi. Moliyaviy barqarorlik esa kichik biznesga ajratilgan mablag‘larni o‘z vaqtida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
314
qaytarish xavfini kamaytirish va iqtisodiy siyosatni barqaror olib borish imkoniyatini
ta’minlaydi. Ushbu barqarorlik kichik biznesning uzoq muddatli rivojlanish garovi
hisoblanadi.
Innovatsion texnologiyalarni joriy etish va zamonaviy yondashuvlarni qo‘llash
kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash tizimini samaradorligini oshirishda muhim rol
o‘ynaydi. Yangi texnologiyalar orqali kichik biznes uchun kreditlash jarayonini
tezlashtirish, ma’lumotlarni tahlil qilish va monitoring qilish imkoniyatlari kengayadi.
Shuningdek, onlayn platformalar va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari kichik
biznesni kreditlashda qulay shart-sharoit yaratishga imkon beradi. Shu bilan birga,
davlat va tijorat banklari tomonidan kichik biznesni rivojlantirishga qaratilgan
tashabbuslar jamiyatda yuqori moliyaviy madaniyatni shakllantiradi va bizneslar
o‘rtasida o‘zaro ishonchni mustahkamlaydi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, kichik biznesni uzluksiz qo‘llab-
quvvatlash uchun moliyaviy boshqaruvni kuchaytirish, innovatsion yechimlarni faol
joriy qilish va davlat hamda tijorat banklari o‘rtasida samarali hamkorlikni yo‘lga
qo‘yish zarur. Moliyaviy boshqaruvni optimallashtirish orqali banklar kichik biznes
uchun moliyaviy resurslarni samarali nazorat qilish, resurslardan oqilona foydalanish va
barqaror kreditlash tizimini ta’minlashga erishishlari mumkin. Innovatsion
texnologiyalarni rag‘batlantirish esa banklar va kichik biznes o‘rtasidagi hamkorlikni
mustahkamlaydi va moliyaviy xizmatlarning tezkorligini oshiradi.
Kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashda qo‘llaniladigan usullar turli xil bo‘lib, ular
iqtisodiy tahlil, moliyaviy ko‘rsatkichlar va biznes rivoji uchun qulay shart-sharoitlarni
yaratishga asoslanadi. Kompleks yondashuvlardan foydalanish har bir kichik biznes
uchun moslashtirilgan kreditlash dasturlarini tashkil etish va tizim samaradorligini
oshirish imkonini beradi. Ushbu usullar davlat moliyaviy tizimini chuqur o‘rganishga
zamin yaratadi va strategik qarorlar qabul qilishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
Maqolada tahlil qilingan yondashuvlar va tavsiyalar kichik biznesni samarali
qo‘llab-quvvatlash orqali uning moliyaviy barqarorligini oshirishga va uzoq muddatli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
315
muvaffaqiyatli rivojlanishga hissa qo‘shadi. Kichik biznesni rivojlantirish va qo‘llab-
quvvatlash uchun quyidagi yo‘nalishlar va usullar muhim ahamiyatga ega.
Rasm 1. Kichik biznesni qo’llab-quvvatlashda asosiy omillar
Rasm 1 da kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash uchun asosiy omillar ko‘rsatilgan.
Unda davlat banklari va tijorat banklarining moliyaviy yordami, innovatsion
texnologiyalarning joriy etilishi, moslashtirilgan kredit dasturlari, tadbirkorlar uchun
moliyaviy savodxonlikni oshirish hamda banklar va biznes o‘rtasidagi strategik
hamkorlikning muhimligi aks ettirilgan. Ushbu yondashuvlar kichik biznesni barqaror
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Rasm 2. O’zbekistonda kichik biznes kreditlari o’sishi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
316
Rasm 2 da 2018–2023-yillar davomida O‘zbekistonda kichik biznesga
ajratilgan kreditlar hajmining o‘sishi ko‘rsatilgan. Ushbu davr mobaynida kredit miqdori
50 milliard so‘mdan 150 milliard so‘mgacha oshgan. Bu kichik biznesni moliyaviy
qo‘llab-quvvatlashning sezilarli darajada kuchayganini anglatadi.
Ushbu tahlil shuni ko‘rsatadiki, kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-
quvvatlashning o‘sishi iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Kreditlash
hajmining ortishi kichik biznes uchun ko‘proq imkoniyatlar yaratadi, shu jumladan:
1.
Ishlab chiqarishni kengaytirish
: Kichik biznes subyektlari uchun
qo‘shimcha moliyaviy resurslar yangi texnologiyalarni joriy qilish va ishlab chiqarish
hajmini oshirish imkonini beradi.
2.
Yangi ish o‘rinlarini yaratish
: Kreditlashning ortishi ishbilarmonlik
faolligini rag‘batlantiradi, bu esa yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga sabab bo‘ladi va
aholi bandligini oshiradi.
3.
Eksport salohiyatini oshirish
: Moliyaviy qo‘llab-quvvatlash orqali kichik
biznes korxonalari mahsulotlarini xalqaro bozorlarga chiqara oladi, bu esa
iqtisodiyotning eksport imkoniyatlarini kengaytiradi.
4.
Hududiy rivojlanishni ta’minlash
: Kreditlashning oshishi qishloq
hududlari va iqtisodiy jihatdan zaif mintaqalarni rivojlantirish uchun ham muhim rol
o‘ynaydi.
Bu o‘sish trendi davlat va tijorat banklari tomonidan kichik biznesni moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash uchun qabul qilingan strategiyalar samarasini aks ettiradi. Biroq,
barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun qo‘shimcha chora-tadbirlarni amalga oshirish
zarur:
•
Innovatsion moliyaviy mahsulotlarni ishlab chiqish
: Tijorat banklari
kichik biznes ehtiyojlariga moslashgan maxsus moliyaviy mahsulotlarni taklif etishlari
kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
317
•
Moliyaviy savodxonlikni oshirish dasturlari
: Tadbirkorlarni kredit olish,
uni boshqarish va moliyaviy strategiyalarni ishlab chiqish bo‘yicha bilim va ko‘nikmalar
bilan ta’minlash muhim.
•
Kredit xavflarini boshqarish tizimini takomillashtirish
: Kreditlar
bo‘yicha qaytish darajasini oshirish va risklarni kamaytirish uchun yangi monitoring
tizimlari va mexanizmlarini joriy etish talab etiladi.
Ushbu chora-tadbirlar O‘zbekistonda kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashni yangi
bosqichga olib chiqadi va milliy iqtisodiyotning uzoq muddatli barqaror rivojlanishiga
asos yaratadi.
Kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashni yanada rivojlantirish uchun
quyidagi strategik yo‘nalishlar muhim ahamiyatga ega:
1.
Davlat va tijorat banklari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish
Davlat banklari kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha dasturlarni
moliyalashtirishda asosiy rolni o‘ynaydi, lekin tijorat banklari orqali ushbu resurslarni
taqsimlash tizimini rivojlantirish zarur. Tijorat banklari biznes bilan yaqin aloqada
bo‘lib, mintaqaviy va sohaviy xususiyatlarni hisobga olish orqali yanada moslashtirilgan
xizmatlarni taqdim etishlari mumkin. Bu esa kreditlarning samaradorligini oshiradi va
biznes ehtiyojlarini yaxshiroq qondiradi.
2.
Hududiy dasturlarni joriy etish
. Har bir hududning iqtisodiy sharoitlari
va biznes imkoniyatlari o‘ziga xos bo‘lganligi sababli, maxsus mintaqaviy dasturlarni
ishlab chiqish talab etiladi. Masalan, qishloq xo‘jaligi sohasida faoliyat ko‘rsatadigan
kichik biznes uchun uzoq muddatli kreditlar va subsidiya dasturlari yaratish hududiy
iqtisodiyotni rivojlantirishga xizmat qiladi.
3.
Innovatsion texnologiyalarni joriy etish
. Kreditlash jarayonini tezkor va
shaffof qilish uchun raqamli texnologiyalarni keng joriy etish talab qilinadi. Onlayn
platformalar orqali kredit olish arizalarini yuborish, avtomatlashtirilgan monitoring
tizimlarini joriy qilish va big data texnologiyalaridan foydalanish bank xizmatlarining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
318
sifati va samaradorligini oshiradi. Bu esa kichik biznesga qulay va tezkor moliyaviy
xizmatlarni taqdim etishga imkon beradi.
4.
Moliyaviy tavakkalchiliklarni boshqarish tizimini takomillashtirish
.
Banklar kichik biznesni kreditlashda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy
xavflarni boshqarish uchun ilg‘or vositalarni qo‘llashi zarur. Shu jumladan, kreditlar
qaytishining past bo‘lish xavfini kamaytirish uchun kredit tarixini batafsil tahlil qilish
va qarzdorlarning moliyaviy barqarorligini oldindan baholash tizimlari joriy etilishi
kerak.
5.
Xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kengaytirish
. Xalqaro
moliyaviy institutlar, masalan, Jahon banki, Xalqaro valuta jamg‘armasi va boshqa
donor tashkilotlar bilan hamkorlikni kengaytirish orqali qo‘shimcha moliyaviy
resurslarni jalb qilish mumkin. Ushbu hamkorlik kichik biznes uchun yangi dasturlarni
ishlab chiqish va ilg‘or tajribalarni tatbiq etishda yordam beradi.
6.
Tadbirkorlikni moliyaviy savodxonlik bilan qo‘llab-quvvatlash.
Kichik biznes egalari uchun moliyaviy boshqaruv va kreditni to‘g‘ri boshqarish
bo‘yicha treninglar va maslahat dasturlarini tashkil etish zarur. Bu nafaqat kreditlarni
qaytarish darajasini oshiradi, balki biznes egalarining umumiy samaradorligini ham
yaxshilaydi.
Ushbu strategik yo‘nalishlar orqali kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-
quvvatlashning yangi bosqichiga o‘tish mumkin. Bu esa iqtisodiy o‘sishni
jadallashtiradi, yangi ish o‘rinlarini yaratadi va aholining turmush darajasini
yaxshilaydi. Shu bilan birga, kichik biznesning o‘sishi va rivojlanishi milliy iqtisodiyot
barqarorligi uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Xulosa
Kichik biznesni uzluksiz qo‘llab-quvvatlash davlatning iqtisodiy siyosatidagi
eng muhim ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ushbu qo‘llab-quvvatlash nafaqat
yangi ish o‘rinlarini yaratish va aholi farovonligini oshirishga, balki milliy
iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Davlat va tijorat banklarining
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
319
moliyaviy qo‘llab-quvvatlovi, maxsus kredit dasturlarini ishlab chiqish va hududiy
xususiyatlarni hisobga olgan holda moliyaviy resurslarni taqsimlash kichik biznes uchun
mustahkam moliyaviy asos yaratadi.
Innovatsion texnologiyalarni joriy qilish va raqamli bank xizmatlarini
rivojlantirish kichik biznesni kreditlash tizimini shaffof va tezkor qiladi. Onlayn
platformalar va avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari orqali banklar kichik biznes
ehtiyojlarini yaxshiroq qondira oladi, bu esa bizneslar o‘rtasida davlat va bank tizimiga
bo‘lgan ishonchni mustahkamlaydi.
Xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kengaytirish va ilg‘or
tajribalarni mahalliy sharoitga moslashtirish kichik biznes uchun yangi imkoniyatlarni
ochib beradi. Bu esa milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga va iqtisodiy
o‘sishni jadallashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, moliyaviy savodxonlikni
oshirish tadbirkorlarning moliyaviy resurslarni to‘g‘ri boshqarish qobiliyatini
kuchaytiradi, bu esa kreditlarning qaytish darajasini oshiradi.
Kompleks yondashuv asosida davlat va tijorat banklarining o‘zaro hamkorligi,
innovatsion moliyaviy mahsulotlar va raqamli texnologiyalardan foydalanish orqali
kichik biznesni rivojlantirish uchun keng imkoniyatlar yaratiladi. Ushbu strategiyalar
milliy iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va kichik biznesning uzoq muddatli
muvaffaqiyatli rivojlanishiga asos yaratadi. Natijada, kichik biznesning rivojlanishi
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Manbalar ro’yxati
1.
Sudipta M., Mayur V., Lajari I., Piyusha S. 2016. "ATM Robbery
Prevention Using Advanced Security."
2.
Abrayeva M. O. 2023. "Moliyaviy sohani qamrab olayotgan FinTech."
Innovatsion iqtisodiyotni shakllantirishda axborot kommunikatsiya texnologiyalarining
tutgan o‘rni.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
320
3.
Kanchan P. Borade, Rutuja Bagul, Vidya Salunkhe. 2017. "Design and
Implementation of Security-Based ATM Theft Monitoring System."
4.
Ying Bai, Zvi S. Roth. 2019. "Classical and Modern Controls with
Microcontrollers."
5.
Baymanova M. D. 2024. "Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirishda bank kreditlarining roli va ahamiyati." Angren universiteti.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. 2021. "Tijorat banklari va kredit
tashkilotlari haqida ma’lumotlar."
7.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. 2024. “Kichik biznesni
uzluksiz qo‘llab-quvvatlash” kompleks dasturi."
8.
Malikov T. va Olimjonov O. 2019. "Moliyaviy innovatsiyalar va biznes
rivoji." Toshkent.
