https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
296
BUDJET TASHKILOTLARIDA BUXGALTERIYA HISOBINI TASHKIL
ETISH VA FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH
Ishkuvatova Gulchehra Baxtiyarovna
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya. Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi davlat moliyaviy
resurslarini samarali boshqarish va shaffoflikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Ushbu maqolada budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi tizimining asosiy
tamoyillari, huquqiy asoslari va ularni takomillashtirish yo’nalishlari ko’rib chiqiladi.
Shuningdek, faoliyatni rivojlantirish uchun zamonaviy texnologiyalarni joriy etish,
raqamli buxgalteriya tizimlarini qo’llash va xalqaro tajribani tatbiq etish imkoniyatlari
o’rganilgan. Maqolada moliyaviy hisobda ochiqlik va samaradorlikka erishish yo’llari,
davlat moliyasi boshqaruvini optimallashtirish masalalari yoritilgan. Xususan, elektron
hujjatlar almashinuvi, avtomatlashtirilgan buxgalteriya dasturlarining roli va ularning
kelgusidagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar: Buxgalteriya hisobi, budjet tashkilotlari, moliyaviy boshqaruv,
shaffoflik, raqamli buxgalteriya, elektron hujjatlar, avtomatlashtirilgan tizimlar, davlat
moliyasi.
Abstract. Accounting in budget organizations plays a crucial role in the effective
management of public financial resources and ensuring transparency. This article
examines the fundamental principles of accounting systems in budget organizations,
their legal frameworks, and areas for improvement. Additionally, the study explores
opportunities for advancing operations through the introduction of modern
technologies, the implementation of digital accounting systems, and the application of
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
297
international best practices. The article highlights methods to achieve transparency and
efficiency in financial reporting and addresses the optimization of public financial
management. Special emphasis is placed on electronic document exchange, the role of
automated accounting software, and their future significance.
Keywords: Accounting, budgetary organizations, financial management,
transparency, digital accounting, electronic documents, automated systems, public
finance.
KIRISH
Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi davlat moliyaviy resurslarini samarali
boshqarishning asosiy bo’g’ini bo’lib, uning jadal rivojlanishi bugungi kunda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Davlat mablag’larining to’g’ri taqsimlanishi, moliyaviy
ma’lumotlarning haqqoniyligi va ishonchliligini ta’minlash buxgalteriya hisobi
tizimining samaradorligiga bog’liq. O’zbekistonda budjet tashkilotlarida moliyaviy
boshqaruvning kuchaytirilishi, shuningdek, buxgalteriya hisobiga zamonaviy
yondashuvlarni joriy etish iqtisodiy barqarorlik va shaffoflikka erishishning muhim
omili sifatida qaralmoqda.
Mamlakatda "Buxgalteriya hisobi to’g’risida"gi qonun, davlat xaridlari va budjet
mablag’larini boshqarishga oid bir qator normativ-huquqiy hujjatlar buxgalteriya hisobi
tizimining huquqiy asosini belgilaydi. Xususan, elektron hujjat aylanishini yo’lga
qo’yish va avtomatlashtirilgan hisob dasturlarini joriy etish jarayonlari buxgalteriya
hisobida shaffoflik va aniqlikni ta’minlaydi. Shu bois, budjet tashkilotlarida bu
tizimning to’g’ri tashkil etilishi moliyaviy boshqaruv sifatini oshirish va resurslarni
samarali taqsimlashda katta ahamiyatga ega.
Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobining ahamiyati
Buxgalteriya hisobi budjet tashkilotlari faoliyatining asosini tashkil etadi. Uning
asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
•
Davlat mablag’larining oqilona taqsimlanishi va nazorati.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
298
•
Haqqoniy moliyaviy ma’lumotlarni shakllantirish.
•
Davlat tashkilotlarining moliyaviy faoliyatini shaffof va ochiq qilish.
O’zbekistonda elektron budjet platformasi yo’lga qo’yilgan bo’lib, bu orqali
budjet mablag’larining maqsadli sarflanishi kuzatib boriladi. Bu nafaqat shaffoflikni
oshiradi, balki korrupsiya holatlarini ham kamaytiradi.
Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi O’zbekiston Respublikasining quyidagi
qonun va me’yoriy hujjatlari asosida tashkil etiladi:
•
"Buxgalteriya hisobi to’g’risida"gi qonun
: buxgalteriya hisobining asosiy
qoidalarini belgilab beradi.
•
"Davlat xaridlari to’g’risida"gi qonun
: davlat mablag’larining samarali va
maqsadli sarflanishini ta’minlashni nazarda tutadi.
•
Prezident farmonlari va qarorlari
: budjet mablag’larini boshqarishda raqamli
texnologiyalarni joriy etish to’g’risida.
2021-yilda Prezident farmoni bilan qabul qilingan "Raqamli O’zbekiston" dasturi
doirasida budjet tashkilotlari uchun maxsus avtomatlashtirilgan buxgalteriya dasturlari
yaratildi.
Buxgalteriya
hisobi
tizimini
modernizatsiya
qilishda
zamonaviy
texnologiyalarning ahamiyati beqiyos. Quyidagi yo’nalishlar muhim ahamiyatga ega:
•
Avtomatlashtirilgan hisob dasturlari
: davlat muassasalarida resurslarni tejash
va hisob-kitoblarni tezkor amalga oshirish imkonini beradi.
•
Elektron hujjat aylanishi
: qog’oz sarfini kamaytirish va ma’lumotlar
tezkorligini oshirishga yordam beradi.
•
Raqamli hisobot berish
: moliyaviy ma’lumotlarni real vaqt rejimida tahlil qilish
va nazorat qilish imkonini yaratadi.
O’zbekistonda "UzASBO" avtomatlashtirilgan buxgalteriya dasturi joriy qilindi,
bu davlat tashkilotlari uchun to’liq hisob-kitob avtomatlasiyasini ta’minlaydi. Bu dastur
orqali budjet mablag’lari bo’yicha hisobotlar to’g’ri va o’z vaqtida topshiriladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
299
Buxgalteriya hisobini rivojlantirishda xalqaro standartlar va tajribalarga
moslashuv muhim ahamiyatga ega. Xususan, davlat sektorining buxgalteriya hisobiga
doir
Xalqaro standartlar
ni (IPSAS) joriy etish hisobotlar shaffofligi va xalqaro
amaliyotga muvofiqligini ta’minlaydi.
Janubiy Koreya va Singapur davlat moliyasini boshqarishda avtomatlashtirilgan
platformalardan keng foydalanib, shaffoflikka erishgan.
Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi tizimidagi asosiy muammolar
quyidagilardan iborat:
•
Qog’ozbozlikning yuqori darajasi.
•
Axborot texnologiyalarining yetarli darajada joriy etilmaganligi.
•
Malakali kadrlar yetishmovchiligi.
Muammolarni hal etish uchun quyidagi chora-tadbirlar taklif etiladi:
•
Elektron hujjat aylanish tizimini joriy etishni tezlashtirish.
•
Davlat moliya tizimi xodimlari uchun malaka oshirish kurslarini tashkil etish.
•
Buxgalteriya hisobining barcha jarayonlarini avtomatlashtirish.
1 jadval.
Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi: ko’rsatkichlar
№
Ko’rsatkich nomi
Qiymat
Izoh
1
Budjet mablag’larining
oshirilgan qismi
15%
Davlat xarajatlarini oshirish
bilan birga samaradorlikni
oshirishga qaratilgan
2
Elektron tizimlarni
qamrab olgan budjet
tashkilotlari
70%
Hozirda elektron
buxgalteriya tizimiga o’tgan
tashkilotlar ulushi
3
Moliyaviy hisobotlarni
topshirish o’rtacha vaqti
20 kun
Buxgalteriya hisobotlarini
rasmiylashtirish uchun
sarflanadigan o’rtacha vaqt
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
300
4
Elektron xarid tizimida
amalga oshirilgan
operatsiyalar ulushi
85%
Davlat xaridlarining
aksariyati elektron tizim
orqali amalga oshirilgan
5
Raqamli buxgalteriya
dasturlaridan
foydalanuvchi
tashkilotlar
60%
UzASBO va boshqa
avtomatlashtirilgan
tizimlardan
foydalanuvchilar ulushi
Yuqoridagi jadvalda O’zbekiston Respublikasi budjet tashkilotlarida
buxgalteriya hisobi bo’yicha asosiy ko’rsatkichlar keltirilgan. Ushbu ko’rsatkichlar
davlat moliyaviy boshqaruvi samaradorligini oshirishda elektron tizimlar va raqamli
texnologiyalarning roli katta ekanligini ko’rsatadi. Elektron tizimlar orqali budjet
mablag’larining maqsadli ishlatilishi va hisobot topshirish jarayonlarining tezlashuvi
kuzatilmoqda.
O’zbekiston Respublikasidagi budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi davlat
moliyaviy resurslarini samarali boshqarish, ularning shaffofligini oshirish va
mablag’larning maqsadli ishlatilishini ta’minlashda muhim o’rin tutadi. O’rganilgan
ma’lumotlar shuni ko’rsatadiki, so’nggi yillarda ushbu yo’nalishda muhim natijalarga
erishildi: elektron hisob tizimlari keng joriy qilindi, hisobot topshirish muddatlari
qisqardi va avtomatlashtirilgan platformalardan, jumladan, UzASBO tizimidan
foydalanish sezilarli darajada ortdi.
Biroq, buxgalteriya hisobi tizimini yanada rivojlantirish uchun bir qator vazifalar
dolzarbligini saqlab qolmoqda. Ular qatorida jarayonlarni to’liq raqamlashtirish,
buxgalteriya hisobida xalqaro IPSAS standartlarini joriy etish va ichki nazorat tizimini
kuchaytirish mavjud. Ushbu chora-tadbirlar hisobotlarning aniqligi va ishonchliligini
oshirishga, shuningdek, davlat mablag’larining samarali taqsimlanishiga xizmat qiladi.
Alohida e’tibor kadrlar salohiyatini rivojlantirishga qaratilishi lozim. Raqamli
texnologiyalarni qo’llash bo’yicha malaka oshirish dasturlarining amalga oshirilishi va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
301
xalqaro tajribani mahalliy sharoitga moslashtirish orqali davlat xizmatchilarining kasbiy
ko’nikmalarini takomillashtirish mumkin.
Xalqaro hamkorlikni kuchaytirish va rivojlangan davlatlar, xususan, Janubiy
Koreya va Norvegiya tajribalarini tatbiq etish orqali moliyaviy boshqaruv
samaradorligini oshirish mumkin. Ushbu davlatlarda raqamli texnologiyalardan
foydalanish shaffoflikni oshirish va iqtisodiy islohotlarni muvaffaqiyatli amalga
oshirishga yordam bergan.
Xulosa
qilib
aytganda, budjet
tashkilotlarida
buxgalteriya hisobini
rivojlantirishga
kompleks
yondashuv,
jumladan,
normativ-huquqiy
bazani
takomillashtirish, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va kadrlar salohiyatini oshirish
orqali O’zbekistonda davlat moliyaviy boshqaruvining samaradorligi va shaffofligini
sezilarli darajada oshirishga erishiladi. Ushbu strategik yondashuv davlat
boshqaruvining xalqaro standartlarga mos keluvchi tizimini shakllantirishga xizmat
qiladi.
Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobini rivojlantirishda quyidagi
muammolar mavjud:
•
Qog’ozbozlik va ma’lumotlar oqimining kechikishi.
•
Elektron tizimlarning joriy etilishi uchun yetarli infratuzilmaning mavjud
emasligi.
•
Moliyaviy jarayonlarning murakkabligi sababli kadrlarning malakasi pastligi.
Takliflar:
1.
Elektron buxgalteriya tizimlarini keng joriy etish.
2.
Buxgalteriya hisobida avtomatlashtirilgan dasturlarni ishlab chiqish va joriy
qilish uchun davlat subsidiyalarini ajratish.
3.
Moliyaviy hisobotlar shaffofligini ta’minlash uchun raqamli audit tizimini
kuchaytirish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
302
Xulosa
Budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobini to’g’ri tashkil etish va rivojlantirish
davlat moliyaviy resurslarini samarali boshqarish va shaffoflikni ta’minlashda muhim
ahamiyatga
ega.
Ushbu
sohada
zamonaviy
texnologiyalarni
joriy
etish,
avtomatlashtirilgan hisob tizimlaridan foydalanish va xalqaro standartlarga moslashish
orqali davlat mablag’larini oqilona taqsimlashga erishish mumkin.
O’zbekiston Respublikasida "Buxgalteriya hisobi to’g’risida"gi qonun, davlat
xaridlari va elektron hujjat aylanishiga oid normativ-huquqiy hujjatlar bu tizimni
mustahkamlash uchun zarur huquqiy asosni yaratadi. Ayniqsa, "UzASBO" kabi
avtomatlashtirilgan dasturlar joriy qilinishi hisob-kitoblarning aniqligi va operativligini
oshirishda muhim o’rin tutmoqda.
Shuningdek, xalqaro tajribani o’rganish va moslashuv bilan bog’liq chora-
tadbirlar, jumladan, IPSAS standartlarini joriy etish va davlat moliyaviy boshqaruvida
avtomatlashtirish jarayonlarini tezlashtirish zarur. Janubiy Koreya va Singapur kabi
mamlakatlarning muvaffaqiyatli tajribasi, shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni faol
qo’llash orqali davlat boshqaruvi sifatini yaxshilash mumkin.
Shu sababli, O’zbekistonning budjet tashkilotlarida buxgalteriya hisobi tizimini
rivojlantirish davlat moliyaviy boshqaruvini takomillashtirish va iqtisodiy barqarorlikka
erishish yo’lida muhim qadamdir. Tizimni raqamlashtirish va shaffof boshqaruvni
ta’minlash orqali davlat mablag’laridan foydalanish samaradorligini oshirish mumkin
bo’ladi. Bu esa davlat boshqaruvidagi islohotlarning muvaffaqiyati va xalq farovonligini
ta’minlash uchun mustahkam asos yaratadi.
Manbalar ro’yxati
1.
O’zbekiston Respublikasi Davlat xaridlari agentligi. Elektron davlat xaridlari
platformasining faoliyati haqidagi hisobot, Toshkent, 2023 yil.
2.
O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. UzASBO buxgalteriya tizimi
bo’yicha metodik qo’llanma.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
303
3.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. "Raqamli O’zbekiston – 2030"
strategiyasi doirasida davlat moliya boshqaruvini isloh qilish to’g’risida.
4.
O’zbekiston Respublikasi Qonuni. "Buxgalteriya hisobi to’g’risida"gi qonun,
Toshkent, 1996 yil (2022 yil o’zgartishlari bilan).
5.
Barrientos, A., & Hulme, D. (2009). Social Protection for the Poor and Poorest:
Concepts, Policies, and Politics. Palgrave Macmillan.
6.
International Public Sector Accounting Standards (IPSAS). Handbook of
International Public Sector Accounting Standards. IFAC, 2021.
7.
PwC. Digital Public Sector Accounting: Trends and Best Practices. Лондон,
2021.
8.
Yusupov N. "Buxgalteriya hisobi va uning avtomatlashtirilgan tizimlari".
Iqtisodiyot va moliya jurnali, 2022 yil.
