https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
127
BYUDJET MABLAG'LARI HISOBIDAN FUQAROLAR ISHTIROKIDAGI
"TASHABUSLI BUDJET" MOLIYALASHTIRISH TURLARI VA UNI
O'ZBEKISTONDA QO'LASHNING DOLZARBLIGI (BEKOBOD SHAHAR
MISOLIDA)
Saidjalolov Muhammadayubxon Ulug'bekovich
O`zbekiston Respublikasi Toshkent
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya. Mazkur maqolada byudjet mablag‘lari hisobidan fuqarolar
ishtirokidagi "Tashabbusli byudjet" moliyalashtirish turlari va uni O‘zbekistonda
qo‘llashning dolzarbligi tahlil qilingan. Fuqarolar ishtirokidagi moliyalashtirish
samaradorligi iqtisodiy shaffoflik, moliyaviy resurslarni optimal taqsimlash,
jamiyatning ijtimoiy faolligini oshirish va davlat resurslarini samarali boshqarish kabi
muhim jihatlarni qamrab oluvchi ko‘rsatkichlar asosida baholanadi. Maqolada
Bekobod shahri misolida "Tashabbusli byudjet" loyihalarini amalga oshirishda
qo‘llaniladigan asosiy tamoyillar, ularning amaliy ahamiyati va afzalliklari
o‘rganilgan. Tadqiqot davomida byudjet mablag‘larini fuqarolar ishtirokida
moliyalashtirish jarayonini takomillashtirish uchun muhim bo‘lgan strategik
rejalashtirish, shaffof boshqaruv tizimlarini joriy etish va moliyaviy texnologiyalarni
qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Ushbu tadqiqot natijalari byudjet
mablag‘larini boshqarishning samaradorligini oshirish va fuqarolar ishtirokini
kuchaytirishga qaratilgan strategik qarorlar qabul qilishda amaliy ko‘mak sifatida
foydalanilishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Tashabbusli byudjet, fuqarolar ishtiroki, moliyaviy
texnologiyalar, strategik rejalashtirish, Bekobod shahri, byudjet mablag‘lari.
Abstract. This article analyzes the types of financing under the "Participatory
Budget" initiative funded by budget resources and its relevance for implementation in
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
128
Uzbekistan. The effectiveness of participatory financing is assessed based on key
indicators such as economic transparency, optimal allocation of financial resources,
increased social engagement, and efficient management of state resources. The study
examines the main principles, practical significance, and advantages of implementing
"Participatory Budget" projects using the example of Bekobod city. Recommendations
have been developed to improve the participatory financing process, including strategic
planning, introducing transparent management systems, and utilizing financial
technologies. The findings of this study can serve as practical support in making
strategic decisions aimed at enhancing the efficiency of budget management and
strengthening citizen participation.
Keywords: Participatory Budget, citizen participation, financial
technologies, strategic planning, Bekobod city, budget resources.
KIRISH
Hozirgi iqtisodiy va ijtimoiy sharoitda byudjet mablag‘lari hisobidan fuqarolar
ishtirokidagi "Tashabbusli byudjet" moliyalashtirish turlari va uni O‘zbekistonda
qo‘llash masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Davlat byudjetining shaffofligi va
samaradorligini oshirishda fuqarolar ishtirokiga asoslangan moliyalashtirish tizimi
muhim rol o‘ynaydi. "Tashabbusli byudjet" mexanizmlarini joriy etish orqali nafaqat
davlat mablag‘laridan oqilona foydalanish, balki jamiyatning faolligini oshirish va
mahalliy masalalarni hal etishda fuqarolarning ishtirokini kuchaytirish mumkin. Ushbu
masala Bekobod shahri misolida o‘rganilgan bo‘lib, "Tashabbusli byudjet"ni samarali
tashkil etish va uning amaliy imkoniyatlarini kengaytirish uchun zarur bo‘lgan chora-
tadbirlar tahlil qilinadi.
Fuqarolar ishtirokidagi moliyalashtirish tizimi iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy
barqarorlikni oshirishda muhim omil hisoblanadi. Bu jarayon davlat mablag‘larini
mahalliy muammolarni hal qilishga yo‘naltirish, fuqarolarni qaror qabul qilish
jarayonlariga jalb etish va shaffof boshqaruv tizimini yo‘lga qo‘yishni o‘z ichiga oladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
129
"Tashabbusli byudjet"ni qo‘llash esa fuqarolarning ehtiyojlarini samarali qondirish va
resurslarni optimal taqsimlashda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Bundan tashqari, moliyaviy texnologiyalarni qo‘llash "Tashabbusli byudjet"
tizimining samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Raqamli platformalarni joriy
etish, moliyalashtirish jarayonlarini avtomatlashtirish va onlayn ovoz berish tizimlarini
qo‘llash byudjet mablag‘larining taqsimotini tezkor va shaffof amalga oshirish imkonini
beradi. Bunday yondashuvlar fuqarolarning moliyaviy qarorlarda ishtirokini
kuchaytirib, ularning ishonchini oshiradi.
Innovatsion boshqaruv usullarini tatbiq etish orqali "Tashabbusli byudjet"ning
samaradorligini kuchaytirish va uning geografik qamrovini kengaytirish mumkin.
Davlat mablag‘laridan oqilona foydalanish, ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish va
fuqarolarni jamiyat hayotida faol ishtirok etishga undash mahalliy boshqaruv tizimining
muvaffaqiyatli ishlashiga hissa qo‘shadi. Shu bilan birga, ekologik va ijtimoiy
loyihalarni moliyalashtirish orqali jamiyatning barqaror rivojlanishiga xizmat qilish
mumkin.
Bekobod shahri misolida olib borilgan tadqiqotlar "Tashabbusli byudjet"
tizimini samarali tashkil etish uchun asosiy tamoyillarni belgilashga yordam beradi.
Ushbu yo‘nalishda ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalar byudjet mablag‘larini
boshqarishning shaffofligini oshirish va fuqarolar ishtirokini kuchaytirishga qaratilgan.
Natijada, "Tashabbusli byudjet" orqali davlatning mahalliy rivojlanishga qo‘shgan
hissasini oshirish, ijtimoiy loyihalarni amalga oshirish va iqtisodiy barqarorlikka
erishish imkonini beradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, fuqarolar ishtirokidagi "Tashabbusli
byudjet"ni samarali amalga oshirish uchun strategik rejalashtirish, moliyaviy
boshqaruvni takomillashtirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va ijtimoiy
mas’uliyatni rivojlantirish zarur. Moliyaviy boshqaruvni optimallashtirish orqali
resurslardan oqilona foydalanish va byudjet mablag‘larining samaradorligini oshirish
muhim yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Innovatsion yondashuvlar, jumladan, raqamli
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
130
platformalarni joriy etish, ovoz berish tizimlarini avtomatlashtirish va fuqarolar
ishtirokini kuchaytirish, jarayonni shaffof qilishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan
birga, ijtimoiy mas’uliyatni rivojlantirish, jumladan, jamiyat ehtiyojlarini qondirishga
qaratilgan loyihalarni moliyalashtirish va ekologik tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash,
mahalliy boshqaruv tizimining ijobiy imidjini shakllantirishga xizmat qiladi.
Fuqarolar ishtirokida byudjetni boshqarish bo‘yicha yondashuvlar turlicha
bo‘lib, ular jamiyatning ehtiyojlarini aniqlash, mablag‘larning shaffof taqsimotini
ta’minlash va samaradorlikka erishishga asoslanadi. Kompleks yondashuv yordamida
har bir hudud uchun individual boshqaruv tizimini shakllantirish va resurslarni to‘g‘ri
yo‘naltirish imkoniyatlarini aniqlash mumkin. Ushbu usullar fuqarolarning faol
ishtirokini kuchaytirishga va qarorlar qabul qilish jarayonining sifatini oshirishga xizmat
qiladi.
Mazkur maqolada o‘rganilgan yondashuvlar va tavsiyalar "Tashabbusli byudjet"
jarayonini samarali tashkil qilish va jamiyat bilan mustahkam aloqalarni o‘rnatishda
muhim rol o‘ynaydi.
Rasm 1. Fuqarolar ishtirokidagi byudjet boshqaruvining asosiy omillari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
131
Ushbu diagrammada fuqarolar ishtirokidagi byudjet boshqaruvining asosiy
omillari ulushlari foizlarda ko‘rsatilgan.
Moliyaviy boshqaruv
eng katta ulushni (30%)
tashkil etib, resurslardan oqilona foydalanish va mablag‘larning shaffofligini
ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarning muhimligini ko‘rsatadi.
Innovatsion
yondashuv
esa 25% ulush bilan, zamonaviy texnologiyalar va avtomatlashtirilgan
tizimlarni joriy qilish orqali samaradorlikni oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Ijtimoiy mas’uliyat
(20%) fuqarolarning jamiyat hayotidagi ehtiyojlarini
qondirish va ekologik tashabbuslarni amalga oshirish orqali mahalliy boshqaruvning
ijobiy imidjini shakllantirishga qaratilgan.
Hududiy rivojlanish
(15%) mahalliy
infratuzilmani yaxshilash va fuqarolar ehtiyojiga mos loyihalarni amalga oshirishni
ifodalaydi.
Strategik boshqaruv
(10%) esa rejalashtirish va resurslardan samarali
foydalanishni qo‘llab-quvvatlash orqali umumiy natijadorlikni ta’minlashda yordam
beradi.
Diagramma har bir omilning ulushini ko‘rsatib, byudjet boshqaruvini samarali
tashkil qilishda asosiy e’tibor qaratilishi lozim bo‘lgan yo‘nalishlarni aniqlash imkonini
beradi.
O‘zbekiston byudjet mablag‘larini boshqarish samaradorligini oshirish va
fuqarolar ishtirokidagi "Tashabbusli byudjet"ni rivojlantirish muhim ahamiyatga
ega.
Ushbu jarayonda byudjet mablag‘larining shaffofligi, mahalliy ahamiyatga ega
loyihalarning samaradorligini oshirish va fuqarolar ishtirokini ta’minlaydigan
strategiyalarni ishlab chiqish talab etiladi. Quyida "Tashabbusli byudjet"ni amalga
oshirishda asosiy yo‘nalishlar keltiriladi.
Fuqarolar ishtirokini rivojlantirish
byudjet mablag‘laridan oqilona
foydalanishni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Mahalliy ahamiyatga ega
loyihalarda fuqarolarni faol ishtirok etishga undash uchun, ular bilan samarali
kommunikatsiya o‘rnatish va aholi ehtiyojlariga mos loyihalarni tanlash zarur. Fuqarolar
ishtirokidagi jamoaviy yig‘ilishlar va onlayn ovoz berish platformalarini tashkil qilish,
bu jarayonni shaffof qilish imkonini beradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
132
Motivatsiya tizimini kuchaytirish
"Tashabbusli byudjet"ning muvaffaqiyatiga
xizmat qiladi. Mahalliy boshqaruv organlari tomonidan mukofot tizimlarini joriy etish,
faol fuqarolarni rag‘batlantirish va ishtirokchilarga ijtimoiy kafolatlarni ta’minlash
orqali jamoaviy qiziqishni oshirish mumkin. Bundan tashqari, loyihalarning natijalarini
muntazam ravishda e’lon qilish va ularni muvaffaqiyatli yakunlash jarayonini ommaviy
axborot vositalari orqali yoritish ham muhimdir.
Innovatsion texnologiyalarni qo‘llash
"Tashabbusli byudjet"ning shaffofligini
ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Onlayn platformalar, raqamli boshqaruv tizimlari va
ovoz berish jarayonlarini avtomatlashtirish mablag‘lar taqsimotini tezkor va adolatli
amalga oshirish imkonini beradi. Fuqarolar ishtirokini kuchaytirish uchun interaktiv
dasturlar va mobil ilovalar orqali jarayonni boshqarish ham natijadorlikni oshiradi.
Ijtimoiy mas’uliyatni rivojlantirish
mahalliy jamiyatning rivojlanishiga
ko‘maklashadi. Fuqarolar uchun qulay infratuzilmani yaratish, atrof-muhitni muhofaza
qilish va ekologik loyihalarni qo‘llab-quvvatlash orqali "Tashabbusli byudjet"ning
samaradorligini oshirish mumkin. Shuningdek, ijtimoiy himoyaga muhtoj guruhlarni
qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha maxsus dasturlarni moliyalashtirish orqali mahalliy
boshqaruv organlarining obro‘sini oshirishga erishiladi.
Strategik rejalashtirish va tahliliy yondashuvlarni joriy etish
"Tashabbusli
byudjet" jarayonining samaradorligini oshiradi. Har bir mahalliy loyiha uchun aniq
maqsadlarni belgilash, ehtiyojlarni tahlil qilish va mablag‘larni oqilona taqsimlash
orqali byudjet boshqaruvini yanada takomillashtirish mumkin. Bundan tashqari,
fuqarolarning takliflarini muntazam ravishda tahlil qilish va ularga tezkor javob berish
tizimini joriy qilish jarayonni samarali boshqarishga yordam beradi.
Mazkur yondashuvlar nafaqat "Tashabbusli byudjet" loyihalaridan maksimal
samaradorlikni ta’minlaydi, balki davlat va fuqarolar o‘rtasida mustahkam hamkorlikni
shakllantirishga xizmat qiladi. Shu tariqa, "Tashabbusli byudjet" nafaqat mahalliy
rivojlanishga hissa qo‘shadi, balki byudjet mablag‘laridan foydalanishda shaffoflik va
adolatni ta’minlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
133
Jadval 1. Bekobod shahrida "Tashabbusli byudjet"ni rivojlantirishning
asosiy omillari
Omillar
Ta'rifi
Bekobod shahridagi
misollar
Fuqarolar
ishtiroki
Mahalliy loyihalarda fuqarolarni
faol ishtirok etishga jalb qilish
va ularning ehtiyojlarini
qondirish.
Fuqarolar taklif qilgan
ichki yo‘llarni ta’mirlash
va ko‘chalarga yoritish
moslamalari o‘rnatish.
Motivatsiya
tizimi
Faol ishtirokchilarni
rag‘batlantirish va loyihalarning
muvaffaqiyatini ta’minlash
uchun mukofot tizimlarini
yaratish.
Faol taklif beruvchi
fuqarolarni diplom va
esdalik sovg‘alari bilan
taqdirlash.
Innovatsion
texnologiyalar
Onlayn platformalar, raqamli
boshqaruv tizimlari va ovoz
berish jarayonlarini
avtomatlashtirish orqali
jarayonning shaffofligini
ta’minlash.
Bekobod shahrida onlayn
ovoz berish tizimlarini
tashkil etish orqali
loyihalarni tanlash.
Ijtimoiy
mas’uliyat
Mahalliy infratuzilmani
yaxshilash va ekologik
tashabbuslarni qo‘llab-
quvvatlash orqali jamiyatni
rivojlantirish.
Ko‘chalarni
obodonlashtirish, yashil
maydonlarni kengaytirish
va chiqindilarni
boshqarish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
134
Omillar
Ta'rifi
Bekobod shahridagi
misollar
Strategik
rejalashtirish
Mablag‘larni oqilona taqsimlash,
loyihalarni samarali boshqarish
va jarayonni doimiy tahlil qilish
orqali natijadorlikka erishish.
Bekobod shahrida
aholining ehtiyojlariga
mos infratuzilma
loyihalarini amalga
oshirish.
Ushbu jadval Bekobod shahrida "Tashabbusli byudjet" loyihalarini amalga
oshirishda asosiy e’tibor qaratilishi lozim bo‘lgan omillarni tizimli aks ettiradi. Jadvalda
keltirilgan misollar mahalliy ehtiyojlarni aniqlash va ularga mos yechimlarni joriy
qilishga ko‘maklashadi.
Bekobod shahrida "Tashabbusli byudjet"ni amalga oshirishning
dolzarbligi
shahar infratuzilmasini rivojlantirish va aholi hayot sifatini yaxshilash bilan
bevosita bog‘liq. Bekobodda ko‘chalarning yoritilishi, ichki yo‘llarni ta’mirlash, yashil
hududlarni kengaytirish kabi mahalliy muammolar mavjud bo‘lib, fuqarolarning bu
jarayonlarda ishtirokini ta’minlash ushbu masalalarni samarali hal qilish imkonini
beradi. "Tashabbusli byudjet" dasturi doirasida aholining takliflarini yig‘ish va ovoz
berish jarayonlarini tashkil etish orqali eng dolzarb loyihalarni aniqlash mumkin. Bu esa
fuqarolarni mahalliy boshqaruvga jalb qilish va ularda mas’uliyat hissini
shakllantirishga xizmat qiladi.
Bekobod shahrida "Tashabbusli byudjet"ning muvaffaqiyati innovatsion
texnologiyalarni joriy qilish bilan ham chambarchas bog‘liq. Mahalliy boshqaruv
organlari onlayn platformalar orqali ovoz berish tizimlarini joriy etib, jarayonni shaffof
va tezkor amalga oshirishi mumkin. Fuqarolar tomonidan ko‘tarilgan takliflar asosida
ijtimoiy va ekologik ahamiyatga ega loyihalarni moliyalashtirish orqali shahar
infratuzilmasi sezilarli darajada yaxshilanadi. Bundan tashqari, aholining faol ishtiroki
tufayli byudjet mablag‘lari samaradorligi oshirilib, mahalliy muammolarni hal qilishda
yanada barqarorlikka erishiladi. Shu sababli, Bekobod shahrida "Tashabbusli byudjet"
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
135
dasturi aholi va davlat organlari o‘rtasida ishonchni mustahkamlash va jamiyatni
rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi.
Xulosa
"Tashabbusli byudjet"ni samarali amalga oshirish O‘zbekistonda byudjet
mablag‘laridan shaffof va oqilona foydalanish, mahalliy ahamiyatga ega masalalarni hal
qilish va fuqarolar ishtirokini kuchaytirish uchun muhim vosita hisoblanadi. Ushbu
tizim davlat boshqaruvi va jamiyat o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlab, iqtisodiy
samaradorlik va ijtimoiy faollikni oshirish imkonini beradi.
Moliyaviy texnologiyalarni joriy etish orqali "Tashabbusli byudjet"
jarayonlarini avtomatlashtirish va fuqarolar ishtirokini kengaytirish mumkin. Raqamli
platformalar va onlayn ovoz berish tizimlari mablag‘lar taqsimotini tezkor va adolatli
amalga oshirish imkonini beradi. Innovatsion yondashuvlar natijasida jarayonning
shaffofligi oshib, fuqarolarning loyihalardagi faolligi rag‘batlantiriladi.
Ijtimoiy mas’uliyatni rivojlantirish, ekologik loyihalarni qo‘llab-quvvatlash va
mahalliy infratuzilmani yaxshilash orqali jamiyat ehtiyojlariga mos yechimlarni taklif
etish mumkin. Strategik rejalashtirish va mablag‘larni tahliliy boshqarish orqali esa
loyihalarning natijadorligini oshirish va uzoq muddatli rivojlanishni ta’minlashga
erishiladi.
"Tashabbusli byudjet"ning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi nafaqat mahalliy
darajadagi ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishga xizmat qiladi, balki davlat boshqaruvining
ishonchliligini oshirish va fuqarolarning davlat siyosatidagi ishtirokini kuchaytirishda
ham muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, ushbu tizimni doimiy ravishda tahlil qilib,
takomillashtirish ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda.
Manbalar ro’yxati
1.
Toshkent Pediatriya Tibbiyot Instituti
. Byudjet mablag‘lari bo‘yicha
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-3_ Январь-2025
136
2.
Mamatov, B.S., Xujamkulov, D.Y., & Nurbekov, O.S. (yil ko‘rsatilmagan).
Investitsiyalarni Tashkil Etish va Moliyalashtirish. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va
O‘rta Maxsus Ta’lim Vazirligi, Toshkent Moliya Instituti.
3.
G‘ozibekov, D.G‘. (2003). Investitsiyalarni Moliyalashtirish Masalalari.
Toshkent: Moliya.
4.
Karliyeva, R.X. (2011). Investitsiyalarni Tashkil Etish va Moliyalashtirish.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va O‘rta Maxsus Ta’lim Vazirligi tomonidan tavsiya
etilgan o‘quv qo‘llanma. Toshkent: Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi.
5.
Qobulov, X.A., & Murtozayeva, Z.K.Q. (yil ko‘rsatilmagan).
O‘zbekistonda Jamoatchilik Fikri Asosida Shakllantiriladigan Loyihalarni
Moliyalashtirish Tizimini Joriy Etilishi va Rivojlanishi. Iqtisodiyot va Biznes.
6.
Moliya va iqtisodiyot
. Byudjet mablag‘lari qanday sarflanyapti? Irada
Toshmatova. (2021-yil 31-may).
7.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
. Davlat byudjeti mablag‘larining
maqsadli sarflanishi — muhim vazifa. (2016-yil 23-fevral).
8.
O‘zbekiston Respublikasi Tashqi Ishlar Vazirligi
. Byudjet shaklidagi
ta’lim mablag‘lari. Jahon Iqtisodiyoti va Diplomatiya Universitetining rasmiy sayti.
9.
Hisob Palatasi
. Byudjet mablag‘lari hisobidan 177 mlrd so‘mlik ortiqcha
va noqonuniy xarajatlar aniqlandi. Sardor Usmonov tomonidan berilgan brifing
axboroti.
10.
Kurbanov Alisher Allanazarovich
. O‘zbekistonda budjet tashkilotlarida
byudjet mablag‘lari bo‘yicha debitor va kreditorlar bilan hisoblashuvlar hisobi va
nazoratini takomillashtirish.
11.
Rasmiy ma’lumotlar
. Byudjet mablag‘lari va sarflanishini yorituvchi
muhim axborotlar. (Yuklangan rasmlar asosida).
