https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
130
O’ZBEK ADABIYOTINING YORQIN IJOD NAMOYONDASI-
ZULFIYAXONIM
G`ulomova Sh.X.
Toshkent, O’zbekiston.
Annotatsiya: Ushbu maqolada oʻzbek taniqli shoirasi Zulfiyaxonim Isroilovaning
hayot yoʻli, mashaqqatlari va shu hayot sinovlariga qaramasdan doimo olgʻa qadam
bosgani va izlanishdan toʻxtamagani haqida soʻz boradi. Shoira ijodidagi asosiy
mavzular haqida fikr yuritilib, she’riy misralar bilan dalilllangan. Shuningdek, ushbu
oqila ayolning oʻzbek adabiyotiga qoʻshgan hissasi va uning asarlaridagi oʻziga xoslik
yoritib berilgan.
Kalit so`zlar: Zulfiya, ijod, sadoqat, she`riyat, ijodkorlik ,muhabbat, o`zbek
adabiyot,.
Kirish
:
Zamonaviy jamiyatning doimiy o'zgaruvchan manzarasida, globalizatsiya mahalliy
madaniyatlar bilan birlashgan holda, shoirlarning ovozlari zamonaviy muammolarni aks
ettirish va hal etishda muhim ahamiyatga ega. Bu ovozlar orasida Zulfiya o'zbek
adabiyotining yorqin namoyondalaridan biri sifatida ajralib turadi, uning asarlari bizning
zamonamizdagi qiyinchiliklarga chuqur ifoda qiladi. Uning she'riyatida san'at
ifodasidan ko'ra, insoniyatning dolzarb masalalari, jumladan ekologik barqarorlik,
gender tengligi va yoshlarga kuch berish kabi mavzularni muhokama qilishda kuchli
sharh sifatida xizmat qiladi.
Zulfiya uslubi lirik go'zallik va chuqur ijtimoiy tushuncha aralashmasi bilan ajralib
turadi, bu esa uni zamondoshlaridan farqlantiradi. Uning zamonasidagi ko'plab shoirlar
sevgi va tabiat kabi an'anaviy mavzularga e'tibor berishsa, Zulfiya ijtimoiy adolat va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
131
inson huquqlari sohalariga jasorat bilan kirib borib, bu mavzularni o'z misralarining
to'qimasiga joylaydi. Ayollarning kurashlari va orzularini ifodalash qobiliyati,
shuningdek, milliy qadriyatlar va gumanitar g'oyalarga bo'lgan sodiqligi uni adabiyot
tarixida ajratib turadi.
Zamondoshlariga nisbatan, ular ko'pincha o'rnatilgan she'riyat shakllari va
an'analariga amal qilib kelishsa, Zulfiya asarlari an'anani va yangilikni qabul qiluvchi
zamonaviy sezgini aks ettiradi. Uning ta'sirchan tasvirlari va his-tuyg'ularga boy tili
o'quvchilarni uning xabarlariga bir nechta darajalarda jalb qilishga taklif etadi, bu esa
uning she'riyatini nafaqat dolzarb, balki o'zgaruvchan qiladi. Zulfiya adabiyotga
qo'shgan hissasini o'rganar ekanmiz, biz nafaqat uning zamonasi aksini, balki bugungi
yoshlarga yanada tenglik va rahm-shafqatli dunyo uchun kurashishga ilhom beruvchi
abadiy harakatga chaqiruvni anglaymiz
.
Zulfiyaxonim Isroilova hayoti haqida qisqacha ma`lumotlar
:
Zulfiyaxonim Isroilova 1915-yilda hunarmand-degrezchi oilasida Toshkentda
tug‘ilgan. Zulfiyaning oilasida ziyoli muhit hukmron boʻlib, otasi hunarmand boʻlish
bilan birgalikda zamona ilmidan xabardor inson edi. Shuningdek, onasi ham oqila ayol
boʻlib, oʻz farzandlarini ziyoli qilib tarbiyalash va ularni komil inson boʻlib yetishtirish
yoʻlida harakat qilgan. 1922-yildan 1931-yilgacha maktabda, soʻng 1931-1934-yillar
orasida qizlar bilim yurtida tahsil oldi. Mehnat faoliyatini juda erta boshlagan shoira
deyarli bir umr jurnalistika va nashriyot sohasida ishladi. U 1935 - 1938- yillarda Til va
adabiyot instituti aspiranti, 1938 - 1948-yillar mobaynida Bolalar nashriyoti muharriri,
Oʻzbekiston davlat nashriyoti bo'lim mudiri, 1953- yilgacha «Saodat» jurnalida bo'lim
mudiri, 1953- yildan to 1980-yilga qadar, salkam o'ttiz yil davomida, shu jurnalning
bosh muharriri lavozimida ishlab keldi. Zulfiyaxonimning oʻzi keyinchalik yozishicha,
uning ijodga va adabiyotga boʻlgan qiziqishida onasining roli katta boʻlgan. Oiladagi
sogʻlom muhit va tarbiyaning natijasida Zulfiyaxonim ziyoli inson boʻlib yetishdi. U
o‘rta maktabni va ayollar pedagogika bilim yurtini tamomlab, Respublika gazeta va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
132
jurnallar nashriyotida ish faoliyatini boshladi, she’riyatga qiziqib qoldi va she’rlar yoza
boshladi. Uning „Men ish qizi” deb nomlangan ilk she’ri 1931-yil 17-iyul kuni Shukur
sa’dulla vositasida „Ishchi” gazetasida bosildi. Keyingi ijod namunalari “Yangi yo‘l”
jurnali va “Qizil O‘zbekiston” hamda “Yosh leninchi” gazetalarida chop etila boshlagan.
Zulfiyaxonim yoshligidan sheʼriyatga mehri va qiziqishi baland edi, undagi bu ishtiyoq
onasining aytib bergan afsonalari, ertaklari va sheʼriy dostonlari taʼsirida yanada oʻsdi.
Bunday tarbiyaning natijasi oʻlaroq 17 yoshidayoq uning “Hayot varaqlari” nomli ilk
she’riy to‘plami omma yuzini ko‘rdi. Bular — yoshlar, do‘stlik, inson qalbining
go‘zalligi haqidagi she’rlar edi. So‘ngra, she’rlari, dostonlari va hikoyalari e’tirof
qilinib, turli nashrlarda alohida kitoblar ko‘rinishida chop etila boshladi. Mashhur
oʻzbek shoiri Hamid Olimjonning turmush oʻrtogʻi, oʻziga xos sheʼriyati biian minglab
kitobxonlar qalbini rom etgan isteʼdodli shoira Zulfiya 1996-yilning 1-avgustida vafot
etdi.
Zulfiyaxonimning ijodi
:
Zulfiya (taxallusi; toʻliq ism sharifi Zulfiya Isroilova) (1915.1.3— Toshkent —
1996.1.8) — shoira, jurnalist, tarjimon, jamoat arbobi. Oʻzbekiston xalq shoirasi (1965).
Mehnat Qahramoni (1984).Shoir Hamid Olimjonning rafiqasi. Xotin-qizlar pedagogika
bilim yurtini tugatgach (1931—34), Oʻzbekiston Fanlar qoʻmitasi qoshidagi Til va
adabiyot instituti aspiranturasiga oʻqishga kirgan (1935). Soʻng Yoshlar va oʻsmirlar
adabiyoti nashriyotida muharrir (1938—40), Oʻzbekiston davlat nashriyotida boʻlim
mudiri (1941-50), "Oʻzbekiston xotin-qizlari" (q. "Saodat") jurnalida boʻlim mudiri
(1950—53), bosh muharrir (1954—85) boʻlib ishlagan. Uning ilk sheʼri 1931 y.da
"Ishchi" gazetasida bosilgan. Dastlab 1932 y. "Hayot varaqalari" sheʼrlar toʻplami nashr
etilgan. Shundan keyin uning "Temiroy" (1934), "Sheʼrlar", "Qizlar qoʻshigʻi" (1939)
sheʼriy kitoblari eʼlon qilingan. Zulfiy sheʼriy ijodining porlashi "Uni Farhod der edilar"
(1943), "Hijron kunlarida" (1944) va "Hulkar"(1947) toʻplamlari bilan bog'liq. Ayniqsa,
H. Olimjonning bevaqt vafotidan keyin (1944) yozilgan, ruhiy silsilalar va qalb
iztiroblari bilan toʻla sheʼrlar Zulfiya ijodida jiddiy oʻzgarishlar sodir boʻlganidan darak
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
133
beradi. U shaxsiy fojiasi tasviri orqali 2-jahon urushidan katta talafot va yoʻqotishlar
bilan chiqqan xalqning dard va alamlarini ifodaladi.40-y. lar oxirida eʼlon qilingan Sovet
davlatining sanʼat va adabiyot toʻgʻrisidagi qarorlari oʻzbek adabiyotiga ham katta zarar
keltirdi. Zulfiya kayfiyatlar-pessimistik kechinmalar kuychisi sifatida taʼna toshlari
ostida qoldi. Shundan keyin u, boshqa qalamkash birodarlari singari, "davr gʻoyalari" ni
ifodalovchisheʼrlar yozishga oʻtdi. Lekin koʻp oʻtmay, oʻzbek ayollari hayotini yaxshi
biluvchi shoira va jurnalist sifatida dugonalari haqida sheʼr va publitsistik maqolalar
yozdi, ularni ijtimoiy faollikka chaqirdi, insoniy haq-huquqlarining poymol boʻlmasligi
uchun kurashdi. 50- y.larning 2-yarmida u Osiyo va Afrika yozuvchilarining tinchlik va
xalqaro birdamlik shiori ostida oʻtgan harakatida faol qatnashib, jahonning koʻpgina
mamlakatlarida boʻldi. Hindiston, Misr, Yaponiya va qoʻshni respublikalarga qilgan
safari shoira ijodida chuqur iz qoldirdi. "Mushoira","Oʻgʻlim, sira boʻlmaydi urush",
"Qozogʻiston oʻlanlari", "Men chizolmagan surat" singari sheʼrlari Zulfiyaga shuhrat
keltirdi. Zulfiya sheʼrlarida tasvir etilayotgan hayot koʻlami kengayb, ijodiga xorijiy
xalqlar hayoti manzaralari ham kirib keldi. 70-y. lardan boshlab uning ijodidagi milliy
hayot tasvirida yangi ranglar kamalagi paydo boʻldi, haqqoniylik va his-hayajon
kuchaydi. "Oʻylar" (1965) sheʼriy guldastasi b-n boshlangan voqelikni falsafiy idrok
etish tamoyili "Visol" (1972), "Yillar, yillar..." (1975) sheʼriy kitoblarida davom etib,
shoira ijodida chinakam badiiy yuksalish davri boshlanganini namoyish etdi. U yana
doston janriga qaytib, ustoz Oybekning soʻnggi safariga bagʻishlangan "Quyoshli
qalam" (1970) dostonini yaratdi. Ayni paytda shoira bolalarga bagishlangan turkum
sheʼrlar ham yozdi ("Lolaqizgʻaldoq", 1975). Zulfiya hayotining muhim bir qismini
Hamid Olimjonning adabiy merosini oʻrganish va nashr etish ishiga bagʻishladi.
Shunday qilib, Zulfiya ikkinchi jahon urushidan so‘nggi davrda butun dunyoda tinchlik
uchun kurash va xalqlar do‘stligi mavzularini tasvirlashga alohida e’tibor berdi va bu
ishda katta yutuqlarga erishdi. Shoiraning Hindiston respublikasining Javoharlal Neru
nomidagi davlat mukofoti (1968) va xalqaro “Nilufar” mukofoti (1970), shuningdek,
bulg‘orlar mamlakatining ”Kirill va Mefodiy” ordeni bilan taqdirlanligi bejiz emas,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
134
albatta.1999-yil 10-iyundagi Birinchi Prezidentimiz I. Karimovning “Zulfiya nomidagi
Davlat mukofotini ta’sis etish bo‘yicha takliflarni qo‘llab-quvvatlash to‘g‘risida”gi
farmoniga muvofiq adabiyot, san’at, madaniyat, fan, ta’lim sohalarida faol,
tashabbuskor qizlar ushbu mukofotga sazovor bo‘lmoqda. Ayni shu kunlarda ularning
soni 200 nafardan oshgani, ayniqsa, quvonarli.Bugungi kunda Prezidentimiz Sh.
Mirziyoyevning tashabbusi bilan «Zulfiya» nomidagi Davlat mukofoti sohibalari
sonining
kengayganligi
va
magistratura
mutaxassisligiga
imtiyozli
kirish
imkoniyatining berilishi shoira xotirasiga hurmatdir. Jizzax shahrida o‘zbek tili va
adabiyotini chuqur o‘qitishga ixtisoslashgan Hamid Olimjon va Zulfiya ya nomidagi
maktab- internat ochildi. O‘zbekzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-
yil 23-iyundagi «Jizzax shahrida Hamid Olimjon va Zulfiya nomidagi ona tili va
adabiyoti fanini chuqurlashtirib o‘qitishga ixtisoslashtirilgan maktab-internatni tashkil
etish to‘g‘risida»gi qarori bilan bu ezgu maqsad amalga oshirildi. O‘tgan besh oy
davomida o‘zbek tili va adabiyotini chuqur o‘qitishga ixtisoslashgan maktab-internat
uchun 4 qavatli zamonaviy bino qurib bitkazildi. Binoda keng va yorug‘ sinfxonalardan
tashqari 100 o‘rinli yotoqxona va oshxona, faollar zali hamda boshqa xonalar bor.
O‘quvchilar jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanishi uchun sport maydonchalari barpo
etilgan. Joriy yil 1-oktabrdan faoliyat boshlagan maktabinternatning 5-, 6-, 7-, 8-
sinflariga barcha tuman va shaharlardan sinov asosida 120 nafar iste’dodli o‘g‘il-qiz
o‘qishga qabul qilindi
Hamid Olimjon vafotidan keyingi ijodi
:
Zulfiya uchun Hamid Olimjon ham sevimli yor, ham maslahatdosh do‘st edi. Endi
u yo‘q. Yig‘lamaslik, g‘amga cho‘kmaslik imkonsiz. Iroda ojizlik qilmoqda. Atrofda
odam ko‘p-u lirik qahramon “yakka-yolg‘iz”. Axir uning suygani olamda birgina edi,
xolos. Uning o‘rnini o‘zga bosishi va qahramonni yolg‘izlikdan xalos eta olishi mumkin
emas. Uning hayoli o‘zi istamagani yoki bilmagani holda yo‘qotganini izlash bilan
ovora. Yorini yo‘qotganidan dunyoning rangsizlanib qolganini shoira: “Birdan qalbim
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
135
keksarib”, - deya ifodalaydi.She’r yozilganida shoira bor-yo‘g‘i o‘ttiz yoshda edi.
She’rdagi dard,hasratzadalikbandma-band oshib boravevadi:
Qayga ketding, yuragim,
Bitdi bardosh va toqat.
Suhbatingdir yuragim,
Tilda hasratim qat-qat.
O‘quvchilar ayriliqni zo‘ridan tilida hasratlar qat-qat bo‘lgan mushtipar ayolning
ruhiyatini his etishlari uchun ushbu misralarning ma’nosiga tushunishlari darkor.
O‘quvchiga Zulfiyaning boshiga fojia tushgan kezlarda odam o‘z g‘amini aytish
imkonidan mahrum ekanligi bildirilishi kerak.Zulfiyaga,yuragi alamlardan pora bo‘lgan
yorga, hijrondan o‘rtanayotgan bevaga, norasida farzandlarining so‘roqlariga javob topa
olmayotgan bag‘ri qon onaga g‘am to‘g‘risida, hijron to‘g‘risida keragidan ortiq
yozmoqda degan ayb qo‘yiladi! Bu hol she’rda, garchi muloyim bir hazinlik bilan
“Yig‘laysan deb do‘stlarim ta’na qilar. Netay men?” tarzida ifodalangan esa-da, bu
muloyimlik zamirida alam sirqirab yotibdi. Shoira ahdida ustuvor. Tuyg‘ulariga xiyonat
qilmaydi. Shu sabab kechinmalari sovimaydi. Alami, hijroni har zumda yangilanadi,
ro‘zg‘ori, farzandlari, kitoblar,do‘stlari yo‘qolganini hamisha eslatib turadi. Shu bois
quyidagi o‘tli satrlar bitilgan:
Sovish bermaydi menga,
Yoqib ketganing olov.
Netay, еtmaman senga,
O‘rtaga tashlangan g‘ov.
Muhabbatning olovi mangu yongulik qudratga ega. Aql yorning qaytib
kelmasligiga iqror bo‘lsa ham, ruh bunga ko‘nikmaydi, u berahmlik bilan yiroqlarga
ketgan yurakka – yorga intilaveradi. Sadoqatli shaxsning azoblari tinimsiz davom
etaveradi. She’rni shoira hayoti bilan bog‘liq holda tekshirishuning ta’sir darajasini
yanada oshiradi. Ammo buni faqat shaxsiy fojiadangina iborat tarzda izohlash ham
o‘quvchilarni to‘g‘ri yo‘ga boshlamaydi. Mazkur dramatik holat shoira uchun shaxsiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-2_ Январь-2025
136
bo‘lsa-da, inson sifatida u kechirgan tuyg‘ular bolalarga ham begona emasligiga urg‘u
berilishi kerak.
Xulosa
Zulfiyaxonim o’z she’riyati, hayot yoʻli bilan o’zbek ayolining ma’naviy qiyofasini
aks ettirgan, sadoqat va vafo kuychisiga aylangan xalqimizning atoqli shoirasidir.
Birinchi Prezidentimiz e’tirof etganlaridek, „Uning jahon minbarlaridan yangragan
she’rlari Sharq ayolining aql-u zakosi, fazl-u kamolining yorqin ifodasi sifatida
millionlab she’riyat muxlislariga odamiylik, muhabbat va sadoqatdan saboq bergan”.
Zulfiya mana shunday e’tiroflarga loyiqdir. Zero, u xotin-qizlar istiqboli yoʻlida
kurashib kelgan jamoat arbobi, necha-necha qizning qo’lidan tutib,adabiyot dargohiga
boshlab kelgan, ularga yo’l-yo’riq ko’rsatgan mehribon, ammo talabchan ustoz,
nozikta’b, zukko ayol, sadoqatli yor, mehribon ona edi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Zulfiyaxonim asarlari saylanma-2016.
2."O'zbek adiblari" (S.Mirvaliyev, R.Shokirova,Toshkent G'afur G'ulom nomidagi
Adabiyot va sanʼat nashriyoti 2016) kitobi
3.Bahor keldi seni so'roqlab: she’rlar/ Zulfiya Isroilova/Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2016.
4.Zulfiyaxonim.uz sayti
5.www.til va adabiyot.uz sayti
6.
7. www. pedagog. Uz
