https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
80
BOSHLANG‘ICH SINF DARSLARINI TASHKIL ETISHNING SAMARALI
USULLARI
Namangan viloyati Uchqo‘rgon tumani
5- umumta’lim maktabi boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi
Sodiqova Navbahor Ganijanovna
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinflarda matematikadan
sinfdan tashqari darslarni tashkil etishda interfaol usullardan foydalanish va darslarni
samarali tashkil etish to‘g‘risida so‘z yuritilgan. Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarini matematika faniga qiziqtirish, o‘quv materiallarini yaxshi
o‘zlashtirishlari hamda iqtidorlarini rivojlantirish maqsadida darsdan tashqari
qo‘shimcha mashg‘ulotlarni tashkil etishning ahamiyati to‘g‘risida fikr yuritilib,
tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar: Boshlang‘ich sinf, o‘quvchilar, matematika, darsdan tashqari
mashg‘ulotlar, adabiy talim, va talqin, didaktik qoida, deduksiya, induksiya, metodik
sistema, pedagogic texnologiy, "Bumerang texnologiyasi", "Arm" metodi.
Matematikadan sinfdan tashqari ish deyilganda o‘quvchilarning darsdan tashqari
vaqtda tashkil qilingan, dastur bilan bog liq bo lgan material asosida ixtiyoriylik
printsipiga asoslangan mashg‘ulotlar tushuniladi.
Sinfdan tashqari ishning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
- o‘quvchilarning bilimlari va amaliy ko nikmalarini chuqurlashtirish va
kengaytirish;
-
o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurlarini, topqirliklarini, matematik
ziyrakliklarini rivojlantirish;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
81
- matematikaga bo‘lgan qiziqishlarini orttirish, qobiliyatli va layoqatli bolalarni
topish;
- talabchanlik, irodani, mehnatga munosabatni, mustaqillikni, uyushqoqlikni va
insoniylikni tarbiyalash.
Sinfdan tashqari ishlarning quyidagi turlari uchraydi:
1. Matematika to‘garaklari.
2. Matematik konkurs va olimpiadalar.
3. Qiziqarli matematika kechalari va viktorinalar.
4. Matematik matbuot.
5. Matematik ekskursiya.
Sinfdan tashqari ishlar darslarga nisbatan ba'zi farq qiluvchi xususiyatlarga
ega:
1. O‘z mazmuni bo‘icha matematika dasturiga taalluqli emas. Ammo beriladigan
bilimlar o‘quvchilarning kuchiga mos bolishi kerak.
2. Sinfdan tashqari ishlar imkoni boricha barcha o‘quvchilarni jalb qilishi, ya’ni
qiziqarli bo‘lishi zarur. Past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar ham qiziqish yordamida faol
o‘quvchilarga aylanishi mumkin.
3. Sinfdan tashqari ishlar ixtiyoriylik tamoyiliga asosan tashkil qilinadi, lekin
qiziqishni ta'minlash lozim. Bu mashg'ulotlarga baho qo‘yilmaydi, ammo faol ishtirok
etgan o‘quvchilar rag'batlantiriladi.
4. Mashg‘ulot mazmuni va shakllariga qarab, 10-12 minutdan 1 soatgacha
mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin.
5. Sinfdan tashqari ishlarning mazmuni va shakllarining turli- tumanligi.
Sinfdan tashqari ishlarga: qiziqarli matnli masalalar, o‘tkir zehnlilikka oid
masalalar, hazil masalalar, berilgan malumotlari etishmaydigan yoki berilgan
malumotiari ortiqcha masalalar, mantiqiy masalalar, qiziqarli matematik voqealar,
arifmetik rebuslar, o‘yinlar, fokuslar, boshqotirmalar tarixiy malumotlar berish va
boshqalar kiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
82
Sinfdan tashqari ishlarni tashkil qilish va o‘tkazish metodikasi quyidagilarga
asoslanishi kerak:
1. Darsda o‘quvchilar olgan bilim va malakalarini hisobga olgan holda
o‘tkaziladi.
2. Sinfdan tashqari ishlar o‘quvchilarning xohishi, xavaskorligi, ijodkorligi
tamoyillariga asoslanishi va ularning individual fikrlarini qoniqtirish maqsadida tashkil
qilinadi.
3. Sinfdan tashqari ishlarni o‘tkazish shakllari darslardan farq qilib, qiziqarli
tomoni kuchli bo‘ladi. Buning uchun zaruriy shart shuki o‘tkaziladigan ishning
rejalashtirilishi va tizimliligining murakkabligidadir.
Shuni ta‘kidlash lozimki, individual va guruhli mashg‘ulotlar tizimli ravishda
o‘tkazilmasligi, aksincha, asosiy ish sinfda bajarilishi kerak. Sinfdan tashqari ish
sinfdagi dars shakliga nisbatan bir qator o‘ziga xos xususiyatlarga ega:
1. O‘z mazmuni bo‘yicha u davlat dasturi bilan cheklanmagan, matematik
material o‘quvchilarning bilimlari va malakalariga mos ravishda berilishi kerak.
2. Boshlang‘ich sinflarda bolalarning matematikaga nisbatan to‘plangan turg'un
qiziqishlari haqida hali gapirib bo‘lmaydi.
3. Topqirlik, ziyraklik, tez hisoblashlar, yechishning samarali usullaridan
foydalanish va rag‘batlantirilishi kerak.
4. Darslar 45 minutga rejalashtirilgan holda sinfdan tashqari mashg‘ulotlar
mazmuniga va o‘tkazilish shakllariga qarab 10-12 minutga ham, bir soatga ham
mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin.
5. Sinfdan tashqari ishlar shakl va turlari (qiziqarli matematika soatlari,
to‘garaklar, viktorinalar va h.k.) qarab mazmunining turli tumanligi bilan
xarakterlanadi.
Matematika minutliklarida, topshiriqlarga qiziqish uyg‘otish va quvvatlash uchun
bu topshiriqlar darslarda beriladigan oddiy matematik topshiriqlarga o‘xshash
bo‘Imasligi kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
83
Mashg‘ulot o‘tkazish uchun har xil qiziqarli arifmetik va geometrik mazmunli
masalalar, qiyinroq masalalar, hazil masalalar, masalalar tuzishga doir masalalar,
qiziqarli kvadratlar, rebuslar, topishmoqlar va boshqalar material boiib xizmat qiladi.
Matematik to‘garak matematikadan tizimli sinfdan tashqari ishning eng Ko‘p
tarqalgan turidan biri. Uning asosiy vazifasi - matematikaga alohida qiziqishi bor
o‘quvchilar bilan bajariladigan chuqurlashtirilgan ish.
Matematik to‘garak ishi qiziqarli matematika soatlaridan quyidagilar bilan farq
qiladi:
Matematika to‘garagiga o‘quvchilar tanlashda ularning matematikaga nisbatan
alohida qiziqishlarini, moyilliklari va imkoniyatlarini hisobga olish kerak.
Mustaqil ravishda Ko‘rgazmali qurollar (abaklar, ba’zi o‘yiniar uchun misollar
yozilgan kartochkalar va boshqalar) tayyorlaydilar, matematika kechalari o‘tkazishga
puxta tayyorgarlik ko‘radilar va hokazo.
Matematika to‘garagini o‘tkazish uchun oldindan uning ish rejasini tuzish kerak.
Namuna uchun ikkinchi yarim yillikda 1-sinfda ba’zi to‘garak mashg‘ulotlarining
taxminiy rejalarini keltiramiz:
I. mashg‘ulot. 1. Rebuslarni o‘ylab topish. 2. Qo‘shishga oid qiziqarli masalalar.
3.
100
ichida
raqamlashni
bilishni
tekshirishga
oid
mashqlar.
4. Topqirlikni talab qiladigan masalalar. 5. Hazil masala. 6. Topishmoqlar.
7. Quvnoq sanoq (20 ichida) o‘yini.
II. mashg'ulot. 1. Rebuslarni o‘ylab topish. 2. Topqirlikni talab qiluvchi she'riy
masalalar. 3. Geometrik figuralarni tahlil qilishga doir mashqlar. 4. Hazil masala.
5. "Sonni to‘ldir" o‘yini.
III. mashg‘ulot. Dars tipidagi to‘garak mashg‘uloti.
Boshlang‘ich sinf matematika darslarida tarixiy materiallardan foydalanish
(imkoniyatlari) mazmuni.
Darhaqiqat, o‘zbek xalqining buyuk mutafakkirlari ham uzoq o‘tmishdayoq olib
borgan tadqiqotlari va amalga oshirgan kashfiyotlarida insonlarni odobli, ma‘naviyati
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
84
yuksak, komil, mehnatsevar, vatanparvar bo‘lib tarbiyalanishiga yangi g‘oya va
ta‘limotlarni
yaratganlar.
Bular.
Muso
al-Xorazmiy
(783-850),
Abu Rayhon Beruniy (973-1048), Ibn Sino (980-1037); Umar Hayyom (1048-1131);
Nasriddin at-Tusiy (1201-1274); Mirzo Ulug'bek (1394-1449), G‘iyosiddin
al-Koshiy; Ali Qushchi (1402-1474) va boshqalarning bizga qoldirgan boy ilmiy
ma‘naviy meroslari fikrimizga asos bo‘ladi. Bu allomalarimizning asarlarida
bolalarning o‘qishi, mehnati, odobi va bu ishda muallimlarning vazifalariga katta e‘tibor
berilgan.
Jumladan, Nasriddin at-Tusiy fikri bo‘yicha o‘qituvchi o‘quvchilarni
aql-zakovatiga ta’sir qilishi uchun o‘quvchilar ishonchini qozonish va qalbidan joy olish
ma’suliyatini his qilishi lozim. Abu Nasr Forobiy o‘qituvchi faoliyatida yoshlarning
axloqiy me’yorlari, amaliy ko‘nikma va malakalarini o‘zlashtirishga уo‘naltirilganligi
asosiy vazifalardan biri ekanligini ifodalaydi. Ibn Sino fikricha, tarixiy manbalarni bilish
olijanob va foydali faoliyatdir. U ilm va narsalarning inson aqli yordami bilan
o‘rganilishi shaxs faoliyatida muhim hisoblanishini ta‘kidlab o‘tadi. Abu Rayhon
Beruniy
pedagogik
ijodida
tarbiyaning
maqsadi,
vazifalari
va o‘rni, inson, yosh avlodning rivojlanishi haqidagi fikrlari chin ma'noda
insonparvarlik asosida qurilgan. Abu Rayhon Beruniyning pedagogik g‘oyalaridan eng
muhimi bilimni puxta va mustahkam egallash zarurligidir.
Ota-bobolarimizdan qolgan ilmiy merosni chuqur o‘rganib, uni ta’lim va tarbiya
jarayoniga tatbiq etish har bir ma‘naviyatli va ijodkor mutaxassisning muqaddas
burchidir. Quyida biz boshlang‘ich sinflarda matematikadan dars samaradorligini
oshirishga doir to‘garak mashg‘ulotini dars tipida o‘tkazish mumkin bo‘lgan namunasini
tavsiya etamiz.
Mavzu: Vaqt bilan tanishtirish.
Mashg‘ulot maqsadi:
1. O‘quvchilarni soatning yaratilishi tarixi bilan tanishtirish.
2. Bolalarni kundalik hayotda soatdan foydalanishga o‘rgatish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
85
3. Masalalar yechish orqali bolalar bilimini oshirish.
4. Arifmetik masalalarni yechish.
5. O‘quvchilar qiziqishini rivojlantirish.
Jihozlar:
1. Har xil soat maketlari.
2. Sandiqcha.
3. Masala yozilgan Ko‘rgazma.
Metodlar: Ko‘rgazmalar, hikoya, suhbat orqali bayon qilish
.
I. Tashkiliy qism.
II. Mashg'ulotning borishi.
O‘qituvchi hikoyasi.
Odamlar vaqtni o‘lchash uchun soat yaratdilar. Oldin quyosh soati paydo bo‘ldi.
Ulardan faqat kunduzi foydalanishar edi.
Misr quyosh soatlarida 2 ta uzun taxtacha burchak shaklida mustahkamlangan.
Ertalab quyosh chiqishi bilan uzun taxtachada soyani belgilashgan. Bu vaqtni ertalab
soat 6:00 deb hisoblashgan. Keyin ertalabki soyaning uzunligini 6 qismga bo‘niishgan.
Buning natijasida hammasi 12 soat bo‘lib, 6 soat kunduz, 6 soat kechqurun kelib
chiqqan. Keyinchalik boshqa soatlar paydo bo‘ldi. Ular kechki vaqtni ham aniqlash
imkonini berdi. Masalan: suv soatlari, qum soatlari, mexanik va elektron soatlar bor.
Hozirgi zamon soatlarining siferblati 12 ga bo‘lingan. Har bo‘limning oldiga 1
dan 12 gacha yozilgan. Soatning kichkina strelkasi 1 soatdan 2 songa 1 soatda o‘tadigan
qilib tuzilgan. Soatning katta strelkasi 1 soatning ichida barcha sonlarni bosib o‘tadi.
Matematik olimpiadalar
Olimpiadalar tanlovlarga qaraganda keng ra'lamda o‘tkaziladigan va matematika
o‘rganishda o‘quvchilar erishgan muvaffaqiyatlarni namoyish qiladigan ishdir.
Olimpiada qatnashchilarining tarkibiga bog'liq holda maktab ichida, tuman va
shaharlarda o‘tkazish mumkin. Olimpiadani 4- sinfdan boshlab o‘tkazib, g'oliblar
maktabning devoriy gazetalarida va o‘quvchilar yig'ilishlarida rag'batlantiriladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
86
Matematik gazeta va viktorinalar
Gazeta, viktorinada har xildagi matematik mazmunni o‘z ichiga olgan topishmoq,
misol va topshiriqlar rasmlarda berilib, qiziqtirish xarakteridab ladi.
Viktorinada esa o‘quvchilarga yechish tavsiya qilinadigan top - shiriq beriladi.
Javobiar belgilangan vaqtda quvchiiarga yetkazi- ladi.
Matematik viktorinalar - gazetalardan farqli ravishda faqat o‘quvchilarga yechish
uchun berilgan masalalar va savollardan iborat biladi. Javobiar yozma ravishda ma'lum
vaqt ichida o‘qituvchi tomonidan bolib o‘quvchi aniqlanib, e‘lon qilib boriladi.
Matematik devoriy gazeta, viktorinalar, odatda matematik burchak deb ataluvchi joyga
osib q Jyiladi, bu burchakda Vatanimiz yu- tuqlarini ifodalovchi sonli ma’lumotlar ham
berib boriladi. "Bi- lasizmi?" ruknida qiziqarli materiallar beriladi. Masalan:
1. Odamning bo‘yi bir kunda 1 sm dan 6 sm gacha o‘zgarishi mumkin.
2. Dunyodagi eng uzun temir yo‘l 9302 km ni tashkil etadi.
3. Dunyoda okeanlar suvida 13300 min tonnagacha kumush bor. Matematika
burchagini tashkil qilishni o‘quvchilar va ularning ota-onalari faoli yordamida amalga
oshirilishi mumkin.
Ekskursiya o‘tkazishdan maqsad nimaligi bolalarga tushunarli bo‘lishi nihoyatda
muhimdir, shunday billganda bolalar oldindan nima qilishlari kerakligini va o‘zlarini
qanday tutishlari kerakligini bilib oladilar.
Maktabning joylashgan o‘rniga qarab bolalar bilan har xil ustaxonalarga,
fabrikalarga, kombinatlarga, fermalarga, shirkat xo‘jaligi va fermer xo‘jaligi hamda
boshqa joy larga ekskursiyalar o‘tkaziladi. Quriiish materiaiidan, mashinaiardan, ishchi
kuchlaridan va boshqa narsalardan foydalanish haqida masalalar tuzish va yechish
mumkin. Shunday masalalardan ba‘zilarini keltiramiz:
1. Bir soatda ekskavator 4 m uzunlikda poydevor chuqurligini kavlaydi. Shunday
ish unumi bilan u 7 soatda qancha chuqurlik ( ra) kovlaydi? :
2. Qurilishga yuk tashishda 4 ta avtomashina ishlamoqda. Ulam- ing har birida
bitta haydovchi va ikkita yukchi ishlaydi. Material tashishda hammasi b lib qancha odam
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
87
band? Quriiish materiallaridan mehnat darslari uchun stendiar tayyorlashda foydalanish
mumkin, bunda binolarning maketlarini tayyorlash ham mumkin.
ADABIYOTLAR RO‘YHATI
1. Barkamol avlod — O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. - T.:
«Sharq», 1997.
2. Jumayev M . Bolalarda matematik tushinchalarni rivojlantirish nazariyasi va
metodakasi. — T.: «Ilm-Ziyo», 2009.
3. Jum ayev M. va boshqalar. Matematika o‘qitish metodikasi. - T.:
«Ilm-Ziyo», 2003.
4. Bikbayeva N. U., Sidelnikova R. I., Adambekova G. A. Boshlang'ich sinflarda
matematika o‘qitish metodikasi. 0'rta maktab boshlang'ich sinf o‘qituvchilari uchun
metodik qo‘llanma. — T.: «O‘qituvchi», 1996.
5. Жикалкина Т.К. Игровые и занимателные задания по математике -
М. "Просвещение", 1989.
