TABIIY IPAKDAN TIKUV IPLARINI ISHLAB CHIQARISH

Badalova Muattarxon Djoraboyevna; Fariddinova Sanobarxon Muxtorovna; Badalova Manzuraxon Djoraboyevna

doi:10.71337/inlibrary.uz.tbir.99425

Авторы

Badalova Muattarxon Djoraboyevna
Fariddinova Sanobarxon Muxtorovna
Badalova Manzuraxon Djoraboyevna

Биографии авторов

Badalova Muattarxon Djoraboyevna

Marg’ilon 1-son politexnikumi.
Fariddinova Sanobarxon Muxtorovna

Marg’ilon 1-son politexnikumi.
Badalova Manzuraxon Djoraboyevna

Marg’ilon 1-son politexnikumi.

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.tbir.99425

Ключевые слова:

Kalit so‘zlar: tikuv ipi chok mato buramlar chiziqli zichlik xom ipak xom ashyo qayta о‘rash nisbiy uzilish kuchi qо‘shilishlar soni qisqarish.

Аннотация

Annotatsiya:Mazkur maqolada tabiiy ipakdan tikuv iplarini assortimentini takomillashtirilgan klassifikatsiyasi berilgan. Tikuv iplarini olish texnologiyasida tо‘rtta о‘timga qisqarilishi, ipning ekspluatatsion xususiyatlarini yaxshilanishini hamda mustahkamligini ortishini ta’minlagan. Shuningdek, taklif etilayotgan yangi usul birinchi va ikkinchi yarim buram berishni qisqartiradi va buramlar sonini 220 va 180 br/m ga oshirish sababli tikuv iplarining nisbiy uzilish kuchi 25% ga oshganligi keltirilgan. Ishlab chiqilgan yangi texnologiyaga intellektual mulk agentligining ixtiro uchun patenti olingan.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

39

TABIIY IPAKDAN TIKUV IPLARINI ISHLAB CHIQARISH

Badalova Muattarxon Djoraboyevna

Marg’ilon 1-son politexnikumi.

Fariddinova Sanobarxon Muxtorovna

Marg’ilon 1-son politexnikumi.

Badalova Manzuraxon Djoraboyevna

Marg’ilon 1-son politexnikumi.

Annotatsiya:Mazkur maqolada tabiiy ipakdan tikuv iplarini assortimentini

takomillashtirilgan klassifikatsiyasi berilgan. Tikuv iplarini olish texnologiyasida

tо‘rtta о‘timga qisqarilishi, ipning ekspluatatsion xususiyatlarini yaxshilanishini hamda

mustahkamligini ortishini ta’minlagan. Shuningdek, taklif etilayotgan yangi usul

birinchi va ikkinchi yarim buram berishni qisqartiradi va buramlar sonini 220 va 180

br/m ga oshirish sababli tikuv iplarining nisbiy uzilish kuchi 25% ga oshganligi

keltirilgan. Ishlab chiqilgan yangi texnologiyaga intellektual mulk agentligining ixtiro

uchun patenti olingan.

Kalit so‘zlar: tikuv ipi, chok, mato, buramlar, chiziqli zichlik, xom ipak, xom

ashyo, qayta о‘rash, nisbiy uzilish kuchi, qо‘shilishlar soni, qisqarish.

Hozirgi kunda xom ipak va undan tayyorlangan mato, trikotaj mahsulotlarini

ishlab chiqarishda yangi texnologiyalarni qо‘llash orqali ularning sifatini oshirishga

katta e’tibor qaratilmoqda. Ipak ishlab chiqarish va qayta ishlash sohasida qator xorijiy

mamlakatlarda, jumladan, Xitoy, Hindiston, Braziliya, Yaponiya, Janubiy Koreyada

ma’lum yutuqlarga erishilgan bо‘lib, pilla chuvish va xom ipak ishlab chiqarish

samaradorligini oshirish hamda mahsulotlarning raqobatbardoshligini ta’minlovchi

texnologiyalarni takomillashtirishga qaratilgan tadqiqotlarda tabiiy ipakli kiyimlarni

tayyorlashda tikuv iplarini turlarini yetishmasligi va boshqa tola tarkibli iplarni

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

40

qо‘llanishi ekspluatatsiya hamda yuvib-quritish jarayonida choklarni turli kirishish

hollariga olib kelishi tufayli sifat buzilishi kabi muammolarni yechish alohida

ahamiyatga ega hisoblanmoqda. Shuning uchun ham, ipak tikuv iplarini ishlab

chiqarishning resurstejamkor texnologiyalarini va usullarini, uning yangi

assortimentlarini yaratish muhim vazifalardan biri bо‘lib qolmoqda.

Ipakchilik tarmog‘ining samaradorligi Respublikamizda yetishtiril-gan pillaning

sifatiga bog‘liq. Tо‘qimachilik mahsulotlari ichida tabiiy xomashyodan (tabiiy ipak,

paxta, jun, zig‘ir va boshqalar) tayyorlangan mahsulotlar qadimdan xalqimiz

tomonidan alohida e’zozlanib kelinadi. Chunki tabiiy xomashyo о‘zining kompleks

xususiyatlari bilan kimyoviy tо‘qimachilik xom ashyosidan ustun turadi. Ayniqsa,

tabiiy xomashyodan tayyorlangan matolar tashqi kо‘rinishi chiroyli, pishiqligi yuqori,

nafis, bо‘yalishi yaxshi, egiluvchan, namlikni oson singdiruvchan va boshqa kо‘plab

ijobiy xususiyatlarga ega. Shuning uchun tabiiy xomashyodan tayyorlangan

maxsulotlarning bahosi sun’iy yoki sintetik matolarga nisbatan yuqori bо‘ladi [1-3].

Eshilgan iplarning assortimentlari har xil bо‘ladi, kimyoviy iplardan va ipak xom

ashyosidan tayyorlanadi. Ipak eshish mahsulotlarining asosiy turlari quyidagilar:

arqoq, tanda, grenadin, muslin, krep-yupqa mato, moskrep, krepgranit, fasonliandazali

eshilgan iplar, tikuv ipi, jarrohlik va texnik iplar, izolyatsion iplar, teksturlangan iplar,

turli xil bog‘ich-chizimli iplar. Bu keltirilgan barcha iplarga har xil buramlar beriladi

va buramlar yо‘nalishi ham turlicha bо‘ladi. Yangi assortiment iste’mol mollarini

yaratishda eshilgan iplarning turlarini kо‘paytirish muhim ahamiyatga egadir [4-6].

Xom ipak (fibroin) tarkibida inson tanasidagi 20 dan ziyod aminokislotalarni barchasi

mavjud. Tabiiy ipakdan kashta iplarini tayyorlashda va hunarmandchilikda so’zanalar,

kiyimlarga bezaklar va applikatsiyalar, do’ppilar, esdalik uchun sovg’alarni bezatishda

hamda qadoqlashda keng miqyosda ishlatiladi. Bunday iplar hunarmandlar va

kasanachilar tomonidan avloddan-avlodga o’tib kelayotgan usullar orqali tayyorlanib

sanoat usuli mavjud emas. Shuning uchun tikuv iplarini yangi turlarini yaratish va

amaliyotda keng foydalanish maqsadga muvofiq [7, 8].

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

41

OLINGAN NATIJALAR VA ULARNI MUHOKAMASI

Libos detallarini birlashtirish, andoza va qirqimlarga ishlov berishda ipli

birikmalar keng qо‘llanilmoqda. Chok va bahya ipli birikmalar libos elementlaridir.

ISO 4916-82, 4915-81 va GOST 12307-88 «Tikuv buyumlari, bahyalar, choklar

va chokli birikmalar tavsifi» standartlari bо‘yicha qabul qilingan tavsifga muvofiq,

hozirgi kunda tikuv buyumlari sanoatida turli maqsadlardagi 40 dan ortiq iplar

tо‘qilishi turlicha bо‘lgan mato choklarida qо‘llanilmoqda.

Choklarni bajarish usullariga qarab, qо‘lda va mashinada bajariladiganga

ajratiladi. Chok tavsifi birlashtirish usuli (ipli qо‘lda, ipli ignada, zanjirli yoki mokkili

va boshqalar) chok maqsadi, undagi chiziqlar soni va uning texnologik parametrlaridan

kelib chiqib aniqlanadi.

Chokning texnologik parametrlari quyidagilardan iborat: qatorni hosil qiluvchi

iplar soni (yuqori va pastki); millimetrlarda bahya chokning uzunligi va eni (yoki 10

mm qatorda bahyalar miqdori); igna nomeri va ip nomeri. Tikuv korxonasi kabi tikuv-

trikotaj tarmog‘i kichik tikuv korxonasidan boshlab, qо‘shma va yirik korxonalargacha

tikuv iplarini tanlash muammosi turibdi. Maishiy liboslar tayyorlashda tolali tarkibi,

strukturasi va ishlab chiqarish usuli turlicha bо‘lgan tikuv iplari qо‘llaniladi.

Tikuv iplari assortimentlari tasnifining asosiga quyidagi belgilar: ipning maqsadi,

xom ashyoviy tarkibi, pardozlash usuli, shuningdek qо‘shilishlar soni, buramlar

yо‘nalishi, chiziqli zichlik (yо‘g‘onligi) va boshqalar kabi strukturaviy kо‘rsatkichlar

qо‘yilgan. Tikuv iplarining takomillashgan tasnifi 1-rasmda keltirilgan [9; b. 68-70, 10].

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

42

Tikuv iplarining takomillashtirilgan klassifikatsiyasi

Tikuv iplari maqsadlari bо‘yicha libos, oyoq kiyimi, kashta, jarrohlik, tо‘rlar

uchun va boshqalarga ajraladi.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

43

Hozirgi vaqtda tikuv iplari sanoatda maxsus maqsadlar uchun pardozlash,

shuningdek olovga chidamli, biotsid, aromatli, yorug‘likni akslantiruvchi va boshqa

materiallar sifatida keng qо‘llanilmoqda.

Rasmdan kо‘rinib turibdiki, tikuv iplari xom ashyoviy tarkibi bо‘yicha tabiiy,

kimyoviy va aralashgan (kimyoviy va tabiiy komponentlardan) turlarda bо‘ladi.

Shtrixpunktir chiziq bilan biz tomondan ishlab chiqarilgan eshilgan va о‘rilgan yangi

ip assortimenti kо‘rsatilgan. Pardozlash usuli bо‘yicha tikuv iplari xom, xira, jiloli,

yaltiroq, oq, qora va rangli bо‘lishi mumkin.

Matolar, trikotaj va notо‘qima matolardan mahsulotlar ishlab chiqarishda 3

qо‘shilishli bir buramli va 6 qо‘shilishli ikki buramli tikuv iplari keng qо‘llanilmoqda.

Eshilgan yigirilgan ip kabi tikuv iplari uchun ham eshish yо‘nalishining mosligi

va eshish bо‘yicha ipning og‘irligi katta ahamiyatga ega. Chiziqli zichligi 22-200 teks

eshilgan tikuv ipi olish usullaridan birining mohiyati, bu poliefir kompleks iplardan

foydalanib, chap yо‘nalishda 200 br/m berish, qо‘shishdan keyingi eshishda esa

qarama-qarshi yо‘nalishda iplarga boshlang‘ich berilgan buramga nisbatan 1,6-2,0

marta ortiq miqdorida beriladi [11].

Qarama-qarshi tarafga boshlang‘ich buramdan 1,6-2,0 marta ortiq berilgan

buramlarni oldingi buramlar muvozanatlashga ulgurmaydi. Qо‘shimcha buram

muvozanatlanmasa, iplar tо‘liq muvozanatlangan holatda bо‘lmaydi. Shuning uchun

undan tikuv sanoatida foydalanilganda chigallanishi va uzilishlar yuzaga keladi. Bu

yuqoridagi usulning kamchiligi hisoblanadi.

Shuningdek, chiziqli zichligi 2,33 va 3,23 teksli xom ipakdan tikuv iplarini olish

usuli ham mavjud. Unda qayta о‘rash, qо‘shish va 80 br/m qо‘shib eshish, birinchi

eshish 400 br/m, ikkinchi qо‘shib eshish 80 br/m yarim buram, ikkinchi eshish 400

br/m jarayon bajariladi. Dastlabki buramlar berib, birinchi qaynatish va bо‘yashdan

sо‘ng, ikkinchi qо‘shib eshish va eshish qarama-qarshi yо‘nalishda beriladi.

Texnologik jarayonlarning kо‘p bosqichliligi va mahsulot tikilganda tikuv iplarining

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

44

uzilishiga olib keluvchi uzilish xarakteristikalarining pastligi bu usulning kamchiliklari

hisoblanadi.

Biz tomonimizdan takomillashtirilgan xom ipakdan tikuv iplarini olish

texnologiyasida jarayonning 4 ta о‘timga qisqarishi yuqori texnik natijalarga erishishni,

ipning ekspluatatsion xususiyatlarini yaxshilanishini hamda mustahkamligini ortishini

ta’minlaydi. Masalan: tabiiy ipakdan 18-19 teks chiziqli zichlikdagi tikuv ipini olish

quyidagicha amalga oshiriladi: 2,33 va 3,23 teks chiziqli zichlikdagi xom ipak qayta

о‘raladi, qо‘shish yо‘li bilan mos ravishda 6-20 va 3-14 dona iplar bir vaqtning о‘zida

qо‘shilib, о‘ng yо‘nalishda 700 va 600 br/m beriladi.

Sо‘ngra oxirgi 2 ta iplar yana qо‘shilib, chap yо‘nalishda 700 va 600 br/m beriladi,

keyin qaynatilib seritsindan tozalangach bо‘yaladi.

Biz tomonimizdan taklif etilayotgan yangi usul birinchi va ikkinchi yarim buram

berishni qisqartiradi va buramlar sonini 220 va 180 br/m ga oshirish sababli tikuv

iplarining nisbiy uzilish kuchi 25 % ga oshadi. Yangi usulda (xom ipakning

boshlang‘ich iplari 2,33 va 3,23 teks (analog)) olingan tikuv iplarining uzilish

xarakteristikalari 1-jadvalda keltirilgan.

Iplarni bir vaqtning о‘zida qо‘shish va eshishni ipak korxonalaridagi

qо‘shibeshish mashinalarining barcha rusumlarida amalga oshirish mumkin.

Mos keluvchi о‘timda (eshish, teksturlash, biriktirish, qaynatish, bо‘yash va

quritish) ishlov berilgandan sо‘ng, ipning chiziqli zichligi quyidagi formula orqali

aniqlanadi

bu yerda:

n

- qо‘shilishlar soni;

T

o

- ishlov berishga keltirilgan iplar chiziqli

zichligi, teks;

α

- ukrutka, bо‘yash, kirishish yoki yо‘g‘onlashishdagi chiziqli

zichlikning oshishi, %;

β

- xom ipakni qaynatish (seritsinni eritish) natijasida chiziqli

zichlikni pasayishi, %;

K

3

- teksturlash koeffitsiyenti.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

45

1-jadval Tikuv iplarining uzish xarakteristikalari

Shartli raqam

(sotuvdagi)

Nisbiy uzilish kuchi, sN/teks

Uzilishdagi chо‘zilish, %

Analog bо‘yicha

Yangi usul

bо‘yicha

Analog bо‘yicha

Yangi usul

bо‘yicha

9

32,9

41,1 ± 3,7

18,5

22,4 ± 1,15

13

31,8

39,7 ± 3,1

19,5

23,6 ± 1,2

18

33,1

41,3 ± 2,5

18,3

22,0 ± 1,15

33

33,5

42,0 ± 2,3

17,0

20,5 ± 1,12

65

32,4

40,5 ± 1,85

17,2

21,6 ± 1,0

Tikuv iplarining nisbiy uzilish kuchi qiymatlari 2-rasmda keltirilgan.

Tikuv iplarining nisbiy uzilish kuchi gistogrammasi

Qonuniyat bо‘yicha iplar teksturlanayotganda, teksturlash koeffitsiyentidan

foydalaniladi (

K

z

).

Tabiiy xom ipakdan tikuv iplarini ishlab chiqarish teksturlashni talab qilmaydi,

shuning uchun eshilgan ipak iplarining chiziqli zichligini quyidagi formula orqali

aniqlashni tavsiya etamiz:

Sanoat sinovlari asosida biz tomondan xom ipakning mavjud chiziqli zichligini

hisobga olib, tikuv ipining har bir assortimenti bо‘yicha

α

va

β

koeffitsiyentlar

qiymatlari о‘rtasida tikuv iplari chiziqli zichligining о‘zgarish hisobiy qiymatlari

2jadvalda keltirilgan.

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

46

Yangi ipak tikuv iplarini texnologik formulasi va chiziqli

zichligining og‘ish chegaralari

Shartli raqam

(sotuvdagi)

Tikuv ipak iplarini ishlab chiqarish sxemasi

Tikuv iplari chiziqli zichligining

og‘ish chegaralari, teks

9

3,0 - 3,3 teks x 14 Z 600 x 2 S 600

2,23 - 2,4 teks x 20 Z 700 x 2 S 700

80,5 - 89,7

81,3 - 91,2

13

3,1 - 3,2 teks x 9 Z 600 x 2 S 600

2,15 - 2,38 teks x 14 Z 700 x 2 S 700

55,6 – 61,6

56,3 – 58,2

18

3,1 - 3,2 teks x 8 Z 600 x 2 S 600

2,2 - 2,45 teks x 10 Z 700 x 2 S 700

46,5 – 55,2

44,9 – 50,9

33

3,1 - 3,3 teks x 6 Z 600 x 2 S 600

2,1 - 2,3 teks x 8 Z 700 x 2 S 700

37,2 – 42,5

33,6 – 40,9

65

3,1 - 3,2 teks x 3 Z 600 x 2 S 600

2,2 - 2,3 teks x 4 Z 700 x 2 S 600

18,3 – 19,1

18,9 – 20,0

Yuza zichligi yuqori bо‘lgan matolardan tikilgan mahsulotlarning

tajribaviy tadqiqotlari asosida biz tomondan ipak tikuv iplari chiziqli zichligi va

uzilish tavsiflari orasida ratsional munosabati hamda matolarning yuza

zichligiga mos keluvchi tikuv mashinalari ignalari raqamlari keltirildi

Ipak

tikuv iplarini ishlab chiqarish texnologik sxemasi

XULOSA

Yangi assortimentni ishlab chiqarish bilan tikuv iplarining klassifikatsiyasi

kengaydi. Ipak tikuv iplarining matolar qalinligiga va tikuv ignasiga mos tushishi

bo’yicha parametrlarining ratsional nisbati tavsiya etildi.

Biz tomonimizdan olib borilgan amaliy tajribalar natijasida Yaponiya

firmalarining eng zamonaviy dastgohlarini qо‘llab, mavjud texnologiyaga nisbatan 4

ta о‘timga qisqartirilgan yangi texnologiya ishlab chiqildi va Intellektual mulk

agentligining ixtiro uchun patenti olindi (IAP 05447).

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

47

REFERENCES

1.

Umurzakova X.X., Axmedov J.A., Xakimova Z.A. Tabiiy ipak xom

ashyosini yetishtirish holatlari va istiqbollari // “Texnika va texnologiyalarni

modernizatsiyalash sharoitida iqtidorli yoshlarning innovatsion g‘oyalari va

ishlanmalari” mavzusidagi OTM miqyosidagi ilmiy-amaliy anjumani, TTYESI. 5-6

may. -2016. -S. 39-42.

2.

Alimova Kh., Umurzakova Kh.Kh., Khaydarov S., Nabijonova N.,

Aripdjonova

D. New assortiment of natural silk products // J. “IJARSET”

International Journal

of

Advanced Research in Science, Engineering and Technology. Vol. 6, Issue 3.

March 2019. -B. 8568-8571

TABIIY IPAKDAN TIKUV IPLARINI ISHLAB CHIQARISH

BADALOVA MANZURAXON DJORABOYEVNA

Badalova Muattarxon Djoraboyevna

Marg’ilon 1-son politexnikumi.

Fariddinova Sanobarxon Muxtorovna

Marg’ilon 1-son politexnikumi.

Annotatsiya:Mazkur maqolada tabiiy ipakdan tikuv iplarini assortimentini

takomillashtirilgan klassifikatsiyasi berilgan. Tikuv iplarini olish texnologiyasida

tо‘rtta о‘timga qisqarilishi, ipning ekspluatatsion xususiyatlarini yaxshilanishini hamda

mustahkamligini ortishini ta’minlagan. Shuningdek, taklif etilayotgan yangi usul

birinchi va ikkinchi yarim buram berishni qisqartiradi va buramlar sonini 220 va 180

br/m ga oshirish sababli tikuv iplarining nisbiy uzilish kuchi 25% ga oshganligi

https://scientific-jl.com/luch/

Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025

48