https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
32
ZAMONAVIY VA PERSPEKTIV MODA YO‘NALISHLARI ASOSIDA KIYIM
MODELLARINI TANLASH VA ASOSLASH
G’ofurova Umida Tursunovna
Marg’ilon shahar 1-son politexnikumi ishlab chiqarish ta’lim ustasi.
Omonova Nodira Nosirovna
Marg’ilon shahar 1-son politexnikumi ishlab chiqarish ta’lim ustasi.
Toshpo’latova Odina Nematovna
Marg’ilon shahar 1-son politexnikumi ishlab chiqarish ta’lim ustasi .
Annotatsiya:Mazkur maqola o’quv amaliyoti kasb- hunar maktabining
o’quvchilariga mo’ljallangan. uslubiy ishlanmasi TTS-tarmoq ta’lim standarti
talablaridan kelib chiqqan holda tayyorlanadi.kadrlar tayyorlash barcha bosqichlarida
uning samaradorligini oshirish o’quv amaliyotiga oid bilimlarining salmog’iga
bog’liq.Shu sababli o’quvchilarning ushbu amaliyotdan egallashi lozim bo’lgan
ko’nikma va malakalarini shakllantirishga asosiy e’tibor qaratilgan.
Bo’lajak ishlab-chiqarish ta’limi ustalari uchun o’quv amaliyoti mavzusi bo’yicha
muhim ahamiyatga ega bo’lgan texnik shartlar texnologik talablar va yo’l -yo’riqli
xarita yoritilgan.bugungi kun talablari uchun bo’yicha zaruriy qo’llanma bo’lib xizmat
qiladi.
Mustaqil mamlakatimiz xalqining o‘sib borayotgan moddiy ehtiyojlarini har
tomonlama qondirish masalasini hal qilishda tikuvchlik ishlab chiqarish korxonalari
zimmasiga ham muhim vazifalar yuklanadi. Bu vazifalarni bajarish uchun kiyimlarni
modellashni mukammallashtirish, ishlab chiqarishga yangi texnologiyalarni joriy qilish,
tikuvchilik korxonalarini eng yangi jihozlar bilan ta’minlash talab qilinadi. Hozirgi
vaqtda tikuvchilik ishlab chiqarishi juda keng tarmoq bo‘lib, unda avtomatlashtirish va
mexanizatsiyalashtirishning ilg‘or vositalaridan, kompyuter texnikasidan, fan va texnika
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
33
yutuqlaridan keng foydalaniladi. Bularning hammasi tikuvchi mutaxassislardan yuqori
bilimli bo‘lishni, mahorat va malaka orttirishni talab qiladi. Xususiy mulkchilikka keng
yo‘l berilishi natijasida kichik va o‘rta korxonalar, xususan tikuvchilik korxonalari rivoj
topayotganligi bu talabni yanada oshirib yuboradi.
Buyumlarni konstruksiyalash ular konstruksiyasini yaratish jarayonidan iborat.
Konstruksiya buyumning haqiqiy kattalikdagi chizmasi bo‘lib, unda qirqimlar bo‘yicha
detallarning tutashish joylari va tikish usullari ko‘rsatiladi.
Moda sezilarsiz o‘zgargan sari, biz doimo unda yangilik va musaffolik kiritilganini
sezamiz. Bunda eskirgan modaning yangilanib borishini, hozirgi kun bilan
hamnafasligini, kiyim dastlabki elementlarining zamonaviylashishini namoyon etadi.
Hozirgi zamon modasida kelajakda kutilayotgan moda elementlarining shiddatli
rivojlanishini ko‘rish mumkin. Shuning uchun moda yildan-yilga rivojlanib bormoqda.
Zamonaviy moda maksimal ravishda qulaylikni ta’minlashga, zamonaviy kiyimning
funksional va estetik xususiyatlarining birlashib borishiga intiladi. Odatdagidek alohida
buyumlar birta ansamblga birlashtirilib, zamonaviy kiyimning shakl, bichim va rang
masalasini yechadi. Moda kiyim bichimi masalasining turli-tuman farq qilishi, turli
shakllarning birta bichimga birlashishiga imkon beradi. Kiyim uchun matolarning
ranglari zamona bilan uyg‘unlashgan. Yozga mo‘ljallangan kiyimlarda yorqin ranglar
o‘z ifodasini topgan. Zamonaviy moda yo‘nalishini tahlil qilib, loyihada o‘g‘il bolalar
yozgi kostyumining modeli tavsiya etiladi. Tanlangan model moda yo‘nalishiga
muvoffiq.
Kiyimni loyihalash talablar dasturini tuzishdan boshlanadi. Talablar ikki guruhga
ajratiladi: iste’molchilar talablari va ishlab-chiqarish talabi. Birinchi guruhga
ekspluatatsion, estetik, gigienik talablar, kiyimning tovarlik sifatiga, ko‘rinishiga oid
talablar kiradi.
Ekspluatatsion talablar deganda, kiyimning vazifasiga va foydalanish sharoitlariga
mosligi, qulayligi, chidamliligi, ishonchliligi, shaklining bar - qarorligi tushuniladi.
Estetik talablar deganda, kiyimning modaga mosligi, yangi materiallardan tikilganligi,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
34
yangi pardozlar ishlatilganligi, iste’molchilarning estetik did - larini qondirish
tushuniladi.
Gigienik talablarga kiyimning issiqlik balansi, havo o‘tkazuvchanligi, ichki (kiyim
ostidagi) nam-terdan yoki tashqi nam (qor-yomg‘ir) ta’siridan himoyalash darajasi,
yengilligi, konstruksiyasining qulayligi (kishining normal fiziologik funksiyalariga
xalaqit bermasligi) kiradi. Gigienik talablar ergonomik talablarni ham o‘z ichiga oladi,
ergonomik talablar esa antropometrik, gigienik va psixo-fiziologik moslikka oid bir
qancha ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi.
Ikkinchi guruhga texnologik, standartlashtirish va uning usullari, tejamkorlikdan
iborat talablar kiradi. Tejamkorlik loyihalash xarajatlari, ishlab chiqarishni, texnologik,
konstruktorlik va texnik jihatdan tayyorlash bilan bog‘liq xarajatlar, shuningdek,
iste’molchilarning undan foydalanish xarajatlari bilan xarakterlanadi.
Bolalar kiyimining asosiy talablari: oddiylik va go‘zallik hisoblanadi. Kiyimni
loyihalash jarayonida bolaning yoshi, kiyimni kiyish shartsharoitlari, gazlamaning
xususiyatlarini e’tiborga olish kerak. Bolalar gavdasining mutanosibligi kattalar gavdasi
mutanosibligidan farq qiladi, shuning uchun bolalar kiyimining fasonlari kattalarnikini
takrorlanmasligi kerak. O‘g‘il bolalar kiyimlari ham qulay va chiroyli bo‘lishi kerak.
O‘g‘il bolalarga ko‘pincha oddiy bichimdagi kostyumchiklar, shimlar, shortiklar,
kombinezonlar tikish mumkin. Maktab yoshidagi bolalar uchun shim, turli fasondagi
ko‘ylaklar, koketkali, koketkasiz, yoqali plankali kiyimlar kiyish tavsiya qilinadi.
Modelga tasnif: Yozgi kostyum (ko‘ylak va shorti) maktab yoshidagi o‘g‘il
bolalarga mo‘ljallangan bo‘lib, trikotaj matosidan tikilgan. Kostyum to‘g‘ri siluetli
bo‘lib, ko‘ylak va shortidan iborat. Ko‘ylak old chap bo‘lagida 1 ta qoplama cho‘ntak
bor.
Ko‘ylak old bo‘lagi taqilmasi kalta, 2ta plankali bo‘lib, 2ta tugma va 2ta izmada
o‘tkaziladi.
Yengi o‘tqazma, bir chokli. Ko‘ylakning yengi va bo‘yin o‘mizida beyka ulangan.
Shorti to‘g‘ri shaklda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
35
Shorti bel qirqimiga belbog‘ ulangan bo‘lib, elastik lenta bilan ishlov berilgan.
Shortining old bo‘lagida 2 ta yon chokdagi cho‘ntaklar bor. Ko‘ylakning etagi va shorti
pochasi bukib tikilgan.
Ushbu ko‘ylak va shorti kundalik kiyishga mo‘ljallangan bo‘lib, yozga kiyib
yurishga qulay, zamonaviy moda talabiga javob beradi.
Loyihalanayotgan kiyim uchun materiallar tanlash va asoslash
Shularni inobatga olib, loyiha ishida yuqorida ko‘rsatilgan barcha talablarga javob
beradigan trikotaj matosidan o‘g‘il bolalar yozgi kostyumining yangi modellari tavsiya
etiladi. Tanlangan modellar faqat estetik talablargagina emas, balki gigienik va
ekspluatatsion talablarga ham muvoffiqdir.
Kiyim ishlab chiqarish avvalo, kiyimni tayyorlash uchun kerakli bo‘lgan matoni
tanlashdan boshlanadi. Model va uning konstruksiyasini yaratishda o‘ta sifatli mahsulot
olishning eng muhim shartlaridan biri, zamonaviy talablarga javob beradigan,
mahsulotning konstruktiv aniqliklarini, tayyorlashda qo‘llaniladigan usullar va kiyinish
talablarini hisobga olgan holda to‘g‘ri va asoslangan mato tanlash hisoblanadi.
Kichik maktab yoshidagi o‘g‘il bolalar yozgi kostyumi (ko‘ylak va shorti) uchun
asosiy mato sifatida quyidagi matolar qo‘llaniladi: faqat paxtadan yoki paxtaga viskoza,
lavsan aralashtirib to‘qilgan trikotaj polotnolar.
Buyumlarni tayyorlash uchun qo‘llaniladigan trikotaj polotnolarining assortimenti
o‘rilishlarining, tola tarkibining, naqshli effektining turiga qarab va fizik-mexanik
xususiyatlari bo‘yicha turli xil bo‘ladi.
Trikotaj ichki kiyim, ust kiyim va sport uslubidagi buyumlarini tayyorlashda
qo‘llaniladi. Keyingi yillarda tikuvchilik tarmog‘iga erkaklar, ayollar, bolalar
ko‘ylaklari, kostyumlari va paltolarini tayyorlash uchun o‘z shaklini saqlaydigan trikotaj
polotnolari ko‘p miqdorda kirib keldi. Trikotaj fabrikalarida asosiy, hosila va naqsh
o‘rilishli bo‘lgan oddiy va kam cho‘ziladigan polotnolardan ichkiyim, ustkiyim va sport
kiyimlari tayyorlanmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
36
Buyumlar ishlab chiqishda ko‘ndalang va tandali bir va ikki qavatli trikotaj
polotnolari qo‘llaniladi. Bu polotnolar tashki ko‘rinishidan silliq va naqshli effektli
tuzilishlarga bo‘linadi. Ichki kiyimlarni ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladigan silliq
poltnolarga ko‘ndalang to‘qilgan glad, lastik va interlok, naqshli polotnolarga
yupqalastikli presslangan petlyali, triko-sukno o‘rilishli, zanjirli-sukno, zanjirli-triko
tandali polotnolar kiradi.
Barcha trikotaj polotnalari standartlashtirilgan. Polotno ishlab chiqarishning xar bir
turi davlat standarti yoki texnik shartlarda ko‘rsatilgan. Ularda polotnoning sifat
ko‘rsatkichlari, ya’ni uning tola tarkibi, tola va ipning qalinligi, o‘rilishining turlari,
to‘quv mashinalarining sinflari va turlari, petlya uzunligi, 50 mm. uzunlikdagi
gorizontal va vertikal bo‘yicha qalinligi, zichligi, uzishgacha cho‘zilishining uzayishi va
mustahkamligi, suvga kirishishining foizi berilgan.
Trikotajning fizik-mexanik xususiyati fakat o‘rilishining turiga emas, balki
material tola tarkibiga, uni tashkil etgan ipining tuzilishi va qalinligiga, material zichligi
va pardozlash operatsiyalarining xarakteriga bog‘liq. Trikotaj polotnolari olinadigan
ipning tola turi, tuzilishi va chiziqli zichligi ularning mustahkamligini, qayishqoqligini,
yemirilishga chidamliligini, havoo‘tkazuvchanligini va issiqni saqlash xususiyatini,
xamda qalinlik va yumshoqligini bildiradi. Ipning chizikli zichligi va trikotajning
zichligi uning massasi va qalinligini tavsiflaydi. Trikotajning qalinlashuvi bilan uning
issiqni saqlash xususiyati, ko‘p karra cho‘zilishiga va yemirilishga mustaxkamligi
oshadi.
Buyum konstruksiyasini ishlab chiqishda trikotajning cho‘ziluvchanligini inobatga
olish kerak. Buyumlarni tikish jarayonida kiyimning chok chizig‘i bo‘ylab tortilmasligi
va differensialli gazlama surish mexanizmli tikuv jihozlarining qo‘llanilishidir. Bu
mexanizmning ikkita reykasi bo‘lib, mashina tepkisi ostidan matoni berib va cho‘zib
turadi, bu reykalarning surilishi shunday sozlanishi kerakki, tepki ostidagi mato katta
tezlikda harakatlanadi, tepki ostida cho‘zilishi kamayadi. Buyumga oxirgi pardoz
shunday berilishi kerakki, kiyim cho‘zilmasligi darkor.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
37
Trikotajga ahamiyatsiz cho‘zish kuchi yuklangandan keyin o‘z shaklini qaytib
tiklash xususiyati polotnoning o‘rilishiga, to‘qilishining zichligiga va tola tarkibiga
bog‘liq. Shunday qilib, loyihalanayotgan o‘g‘il bolalar yozgi kostyumining yangi
modeli uchun tanlangan trikotaj matosi konstruktor-texnologik talablarga javob berishi,
ya’ni, yaxshi shakllanishi, choklarning cho‘ziluvchanligi kam bo‘lishi, yaxshi
dazmollanishi, tikish jarayonida qiyinchiliklar tug‘dirmasligi kerak.
FOYDADANILGAN ADABIYoTLAR RO‘YXATI
1.X.X,Kamilova, N.K.Xamraeva ,,Tikuv buyumlarini konstruksiyalash’’ Oliy
o‘quv yurtlari uchun darslik. O‘zR Oliy va rta maxsus ta’lim vazirligi. – T.:
“Cho‘lpon”nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2011.- 400b.
2. Ye.B.Koblyakova , A.V.Savostiskiy, G.S.Ivleva i dr. Osnovы konstruirovaniya
odejdы. M., Legkaya industriya, 1980.- 448 s.
3. L.P. Shershneva. Konstruirovanie jenskoy odejdы na tipovыe i netipovыe
figurы. M., Legkaya industriya, 1980.- 232 s.
4. Koblyakova Ye.B. i dr. Konstruirovanie odejdы s elementami SAPR. M., 1985.
5. Rogova L.P. Erkaklar va bolalar ustki kiyimini konstruksiyalash asoslari. T.,
1986.
6. L.F. Pershina, S.V. Petrova. Texnologiya shveynogo proizvodstva M.,
Legprombыtizdat, 1991
7. A.V. Savostiskiy, Ye.X. Melikov. Texnologiya shveynыx izdeliy M., "Legkaya
i piщevaya promыshlennost", 1982.-440s.
8.B.A.Buzov, T.A.Modestova, N.D. Alыmenkova. Materialovedenie shveynogo
proizvodstva M., Legprombыtizdat, 1986.-424s.
9. Jabborova M.Sh. Tikuvchilik texnologiyasi. T., «O‘qituvchi», 1989.-217b.
10. Jabborova M.Sh. Tikuvchilik texnologiyasi. T., «O‘qituvchi», 1990.-310b.
11. Izmesteva A.Ya., Yudina L.P., Umnyakov P.N. Proektirovanie predpriyatiy
shveynoy promыshlennosti. M., «Legkaya i piщevaya promыshlennost», 1983. .- 264s.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-1_ Февраль-2025
38
12. A.Ya. Izmesteva i dr. «Texnologicheskie raschetы osnovnыx sexov shveynыx
fabrik», M., «Legkaya industriya», 1978 y.
13. P.P. Koketkin i dr. Promыshlennaya texnologiya odejdы. Spravochnik. M.,
Legprombыtizdat, 1988.-640s.
14. I.S. Zak, I.K. Goroxov i dr. Spravochnik po shveynomu oborudovaniyu
M.,Legkaya industriya, 1988.-272s.
15.I.S.Zak «Kompleksno-mexanizirovannыe linii v shveynoy promыshlennosti»
M.,Legprombыtizdat 1988 y.
16. Yu.A.Domojirov, V.P. Poluxin. Vnutriprotsessnыy transport shveynыx
predpriyatiy M., Legprombыtizdat, 1987
17.Olimov Q.T, Uzoqova L.P. Shveynыe mashinы.Sharq», Tashkent, 2006.
