https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
89
IQTISODNING MA`NAVIYATGA TASIRI
Rahmonqulov Farhod Jo'ramurod o'g'li
ANNOTATSIYA Mazkur maqolada yangi O`zbekistonda iqtisodiyotning
ma`naviyatga ta`siri borasida so`z yuritiladi
Kalitso’zlar: Raqobatbardosh iqtisodiyot, milliy iqtisodiyot, tadbirkorlik, bozor
iqtisodiyoti, ishlabchiqarish resurslari, ochiq iqtisodiytizim
KIRISH.
Rivojlangan davlatlarning iqtisodiy hayotiga raqamli iqtisodiyotni joriy
etish allaqachon boshlangan. Jahon iqtisodiyotining globallashuvi va raqamli
texnologiyalarning rivojlanishi sharoitida O’zbekistonning iqtisodiy taraqqiyotiga
raqamli iqtisodiyotni rivojlantirmasdan erishib bo’lmaydi.
Yaqinda davlatimiz rahbarining “Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi” nomli
birinchi fundamental kitobi chop etildi. Yaqin besh yil davomida amalga oshiriladigan
Taraqqiyot strategiyasining o‘tgan besh yilda mamlakat hayotining barcha sohalariga
tatbiq etilgan Harakatlar strategiyasiga o‘xshash jihati haqida so‘z borganda, mazkur
strategik hujjat ham albatta keng jamoatchilik muhokamasidan o‘tkazilganidan
so‘nggina
qabul
qilinganiga
e’tibor
qaratish
lozim.Davlatimiz
rahbari
ta’kidlaganidek, «Inson qadri uchun» tamoyilini barcha islohotlarimizning bosh mezoni
sifatida belgiladik. «Davlat – inson uchun» degan ezgu g‘oyani hayotga tatbiq etish
maqsadida 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasini bevosita xalqimiz bilan maslahatlashib, odamlarimizning fikr va takliflari
asosida ishlab chiqdik». Jamiyat hayotining tanasi – iqtisodiyot, joni varuhi – ma’naviya
Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi yettita ustuvor yo‘nalishni qamrab olgani,
mohiyatiga ko‘ra, ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash va sohani yangi bosqichga olib
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
90
chiqish masalasi ana shu ustuvor yo‘nalishlardan biri etib belgilangani bilan Harakatlar
strategiyasidan alohida ajralib turadi. Shu ma’noda, ushbu dasturulamal hujjatda
belgilangan ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash bilan bog‘liq maqsad-vazifalar xususida
so‘z yuritish ayni muddaodir.Taraqqiyot strategiyasining boshqa oltita ustuvor maqsadi:
•
inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatini yanada
rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etish;
•
mamlakatimizda adolat va qonun ustuvorligi tamoyillarini taraqqiyotning
eng asosiy va zarur shartiga aylantirish;
•
milliy iqtisodiyotni jadal rivojlantirish va yuqori o‘sish sur’atlarini
ta’minlash;
•
adolatli ijtimoiy siyosat yuritish, inson kapitalini rivojlantirish;
•
milliy manfaatlardan kelib chiqqan holda umumbashariy muammolarga
yondashish;
•
mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa salohiyatini kuchaytirish, ochiq,
pragmatik va faol tashqi siyosat olib borish – bularning barchasi ma’naviy
taraqqiyot mezonlari bilan chambarchas bog‘liq.
Bu bejiz emas. Chunki, “Agar jamiyat hayotining tanasi iqtisodiyot bo‘lsa, uning
joni va ruhi ma’naviyatdir. Biz yangi O‘zbekistonni barpo etishga qaror qilgan ekanmiz,
ikkita mustahkam ustunga tayanamiz. Birinchisi bozor tamoyillariga asoslangan kuchli
iqtisodiyot. Ikkinchisi ajdodlarimizning boy merosi va milliy qadriyatlarga asoslangan
kuchli ma’naviyat”.Ushbu fikrlarni Prezidentimiz ma’naviy-ma’rifiy ishlar tizimini
tubdan takomillashtirish, bu borada davlat va jamoat tashkilotlarining hamkorligini
kuchaytirish masalalari bo‘yicha 2021 yil 19 yanvar kuni o‘tkazilgan videoselektor
yig‘ilishida bildirdi. Davlatimiz rahbari mazkur yig‘ilishda so‘zlagan nutqning
mazmun-mohiyati va ahamiyati keyinchalik Yangi O‘zbekiston taraqqiyot
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
91
strategiyasida o‘z aksini yanada yaqqol topdi.Yangi O‘zbekiston taraqqiyot
strategiyasi “Inson qadri uchun 100 ta maqsad”dan iborat bo‘lib, shundan 8 tasi, ya’ni
71-78-maqsadlar bevosita ma’naviy taraqqiyotni ta’minlash masalalariga taalluqli
hisoblanadi. Taraqqiyot strategiyasini 2022 yilda amalga oshirishga doir Davlat
dasturida 398 ta band belgilangan bo‘lsa, shuning 29 tasi – 257-285-bandlar aynan
ma’naviyat sohasiga oid chora-tadbirlardir.Joriy yil 24-26 mart kunlari Toshkent
shahrida bo‘lib o‘tgan birinchi Toshkent xalqaro investitsiya forumida Prezidentimiz
iqtisodiyot va ma’naviyatning o‘zaro uzviy bog‘liqligi haqida yana bir bor batafsil
to‘xtaldi. Zero, O‘zbekiston zamini ko‘p asrlar davomida dunyoning turli
mintaqalaridagi savdogar, ishbilarmon va tadbirkorlar e’tiborini o‘ziga tortib kelgan.
Yangi O‘zbekiston – Uchinchi Renessans
Taraqqiyot strategiyasining 71-maqsadi: “Ezgulik va insonparvarlik tamoyiliga
asoslangan “Harakatlar strategiyasidan – taraqqiyot strategiyasi sari” g‘oyasini keng
targ‘ib etish orqali jamiyatda sog‘lom dunyoqarash va bunyodkorlikni umummilliy
harakatga aylantirish” deb nomlangan. Bu maqsad ijrosi doirasida joriy yilgi Davlat
dasturida yetti banddan iborat vazifalar ko‘zda tutilmoqda.Dastlabki vazifa “Yangi
O‘zbekiston – ma’rifatli jamiyat” konsepsiyasini amalga oshirishdir. Buning uchun
ayni paytda mazkur konsepsiya va uni amalga oshirish milliy dasturini ishlab chiqishga
kirishildi.Binobarin, biz buyuk tarix, buyuk davlat, buyuk madaniyat yaratgan, dunyo
tamadduni rivojiga ulkan hissa qo‘shgan, adolatni qadrlaydigan xalq farzandlarimiz.
Moziy shohidki, IX-XII asrlarda mintaqamizda yuz bergan va Musulmon
Renessansi deb
nomlangan Birinchi
Sharq Uyg‘onish davrida ham, butun
dunyoda Temuriylar davri Renessansi deya e’tirof etilgan XIV-XVI asrlardagi Ikkinchi
Sharq Uyg‘onish davrida ham jamiyatda e’tiqod mustahkam, ma’naviyat kuchli,
insonlar dunyoqarashida ma’naviyat ustuvor, davlatchilik tuzumida ma’naviyat va
ma’rifat yetakchi bo‘lgan.Sharqning butun insoniyat tarixidagi nodir ijtimoiy hodisa
bo‘lgan har ikki Renessansi buyuk ajdodlarimizning ilm-ma’rifat va kuchli e’tiqod,
diniy bag‘rikenglik va insonparvarlik borasidagi ezgu g‘oyalari bilan yo‘g‘rilgan edi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
92
Bu g‘oyalar bizning davrimizda, O‘zbekiston mustaqilligi yillarida alohida, yanada
teran ma’no-mazmun kasb etib bormoqda. Har ikki Renessans davrida ilmu ijod bilan
mashg‘ul bo‘lgan buyuk ajdodlarimiz va ulug‘ allomalarimiz o‘zlarining yuksak
ma’naviyati, sobit e’tiqodi, havas qilsa arzigulik milliy g‘urur va faxr-iftixor tuyg‘ulari,
milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarga yo‘g‘rilgan go‘zal va noyob fazilatlari bilan
alohida ajralib turgan.
Sevimli shoirimiz Abdulla Oripovning mashhur “O‘zbekiston” qasidasida e’tirof
etilganidek:
“Temur tig‘i yetmagan joyni
Qalam bilan oldi Alisher”.
Temuriylar davri Renessansining yorqin namoyandasi bo‘lmish davlat arbobi,
buyuk alloma, ulug‘ shoir va mutafakkir ajdodimiz Alisher Navoiyning oliymaqom
ma’naviyati yurtimiz asrlar osha taraqqiy topishi hamda millatimiz qadr-qimmati olam
aro yuksalishi borasida buyuk sohibqiron Amir Temur bobomizning mohirona
davlatchilik faoliyati va harbiy jasoratidan sira kam bo‘lmagan darajada ulug‘vor o‘rin
tutadi.Taraqqiyot strategiyasini 2022 yilda amalga oshirishga doir Davlat dasturida
belgilangan vazifalardan yana biri “Yoshlar – Yangi O‘zbekiston bunyodkorlari” shiori
ostida "Yangi O‘zbekiston – Uchinchi Renessans” g‘oyasining ro‘yobga chiqarilishini
ta’minlashdir.
Bu
jarayonda:birinchidan, “Yangi
O‘zbekiston
taraqqiyot
strategiyasi" mavzusida plakatlar turkumi, multimedia va boshqa zamonaviy targ‘ibot
mahsulotlari yaratish;
ikkinchidan, “O‘zbekiston qahramonlari", “Ma’naviyat lug‘ati" kitoblarining
taqdimotini o‘tkazish;uchinchidan, “Ma’naviyat festivali"ni har yili o‘tkazib borish
ko‘zda tutilmoqda.Shuni ham ta’kidlash kerakki, davlatimiz rahbari ma’naviyat
yo‘nalishidagi dolzarb vazifalarni, ma’naviy-ma’rifiy yangi Uyg‘onishning ilmiy-
nazariy va metodologik asosini yaratib berdi.Prezidentimiz ta’kidlaganidek, “Biz
yaratayotgan yangi O‘zbekistonning mafkurasi ezgulik, odamiylik, gumanizm g‘oyasi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
93
bo‘ladi”. Mafkura, avvalo, fikr tarbiyasi, milliy va umuminsoniy qadriyatlar tarbiyasi,
deganidir. Bu qadriyatlar esa xalqimizning necha ming yillik hayotiy tushuncha va
qadriyatlariga tayanadi.“Milliy tarixni milliy ruh bilan yaratish kerak. Aks holda uning
tarbiyaviy ta’siri bo‘lmaydi. Biz yoshlarimizni tarixdan saboq olish, xulosa chiqarishga
o‘rgatishimiz, ularni tarix ilmi, tarixiy tafakkur bilan qurollantirishimiz zarur”, deydi
Yurtboshimiz.Binobarin, ana shu sa’y-harakatlarimiz samarasi sifatida yuzaga
chiqadigan ma’naviy-ma’rifiy Uyg‘onish biz bunyod etishga kirishgan Uchinchi
Renessans uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Yanada aniq qilib
aytganda, Uchinchi Renessansning muhim asosini ma’naviy-ma’rifiy uyg‘onish tashkil
etadi.Kitobsevar millat bo‘laylik!Taraqqiyot strategiyasi 72-maqsadining mavzusi:
“Aholiga axborot-kutubxona xizmatini ko‘rsatishni yanada rivojlantirish, kitobxonlikni
keng ommalashtirish hamda “Kitobsevar millat” umummilliy g‘oyasini ro‘yobga
chiqarish”. Shu maqsadga erishish uchun aholiga axborot-kutubxona xizmat
ko‘rsatishni yanada rivojlantirish hamda sohada yagona boshqaruv tizimini joriy etish
va kitobxonlikni keng ommalashtirish bo‘yicha muhim vazifalar belgilangan.Bu
o‘rinda, albatta, birinchi navbatda, Prezident kutubxonasini tashkil etish va uni samarali
faoliyat olib borishini ta’minlash talab etiladi. Sohani davlat tomonidan moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirish tizimini joriy etish ham juda muhim.
Bundan tashqari, Davlat dasturida qayd etilgan:
•
o‘zbek milliy mumtoz va zamonaviy adabiyoti namunalarini jahon tillariga
sifatli o‘girishga doir tarjimonlik maktablarini rivojlantirish;
•
xorijiy tillarga tarjima qilingan o‘zbek ijodkorlari asarlarini keng targ‘ib
qilishni tizimli yo‘lga qo‘yish;
•
jahon adabiyotining eng sara namunalarini vosita va original tillardan
o‘zbek tiliga tarjima qilish tizimini keng qo‘llab-quvvatlash;
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
94
•
noshirlikning “print-on-demand” tajribasi hamda soha xizmat ko‘rsatuvchi
vakillarining workfarm” onlayn maydonchasini shakllantirish;
•
nogironligi bo‘lgan shaxslarga, shuningdek, bolalar uylari tashkil
etayotgan
oilalarga
kitoblar
to‘plami
taqdim
etish
va “Mehr
kutubxonasi” loyihasini amalga oshirishga oid vazifalarni izchil bajarish zarur.
Davlat statistika qo‘mitasining ma’lumotiga ko‘ra, O‘zbekistonda ommaviy
kutubxonalar soni 400 tani tashkil etadi. Buyuk ajdodlarimizning boy ilmiy merosini
chuqur o‘rganamiz va keng targ‘ib etamizTaraqqiyot strategiyasi 73-maqsadi ayni shu
mavzu bilan bog‘liq istiqboldagi muhim vazifalarni o‘zida qamragan. Bunda, xususan
quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish mo‘ljallanmoqda:birinchidan, IHT,
IRSIKA, AYSESKO, YuNESKO kabi dunyoning nufuzli xalqaro tashkilotlari, ilmiy-
tadqiqot markazlari va universitetlari bilan hamkorlikda “Yangi O‘zbekiston – Uchinchi
Renessans” shiori ostida xalqaro konferensiya, simpozium va anjumanlar tashkil
etish;ikkinchidan, buyuk ajdodlarimizning boy ilmiy-ma’naviy merosini keng targ‘ib
qilish maqsadida yurtimizdan yetishib chiqqan allomalarning asarlarini xalqchil
tarjimasini
amalga
oshirish,
ular
asosida
ilmiy
va
ommabop
risolalar
yaratish;uchinchidan, buyuk ajdodlarimizning boy ilmiy merosini chuqur o‘rganish va
keng targ‘ib etish maqsadida O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Islom
sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Moturidiy xalqaro
ilmiy-tadqiqot markazlari faoliyatini qo‘llab- quvvatlash.Bu haqda so‘z borganda,
avvalo, Prezident Shavkat Mirziyoev shu yil 10 fevral kuni Samarqand viloyatiga safari
doirasida buyuk muhaddis Imom Buxoriy qabrini ziyorat qilgani va mazkur majmua
qurilishini ko‘zdan kechirganiga e’tibor qaratish lozim. Binobarin, shu kunlarda bu
yerda qariyb 10 ming namozxonga mo‘ljallangan masjid, to‘rtta minora, ayvonlar barpo
etilmoqda.Xulosa qilib aytganda, Yangi O‘zbekiston hayotining boshqa barcha
sohalaridagi yutuqlari qatorida o‘zbek xalqining yuksak ma’naviyatini, boy milliy
madaniy, tarixiy, ma’rifiy merosini, xususan, kitobat va xattotlik, musiqa va raqs, kino
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-5_ Январь-2025
95
va teatr san’ati, me’morlik va hunarmandchilik, zargarlik va kandakorlik, pazandalik va
qandolatpazlik bobidagi mahoratini dunyoga keng hamda izchil targ‘ib qilish taqozo
etiladi.
Xulosa:
Umuman
olganda,
xulosa
qilish
mumkinki,
Prezidentimiz
ta’kidlaganidek, bilimli odam e’tiqodli bo‘ladi. Ma’naviyat vaksinasini har bir
millatning o‘zi yaratadi. Bugungi ma’naviy qashshoqlik adolatli haqiqatdir. Hozirgi
kunda iqtisodiy kambag‘allikni tugatish choralarini ko‘ryapmiz, lekin ma’naviy
qashshoqlikka barham berish borasidagi natijalarimiz bilan hali maqtana olmaymiz. Shu
ma’noda, iqtisodiyot va ma’naviyat uyg‘unligiga erishmog‘imiz shart.
Foydalanilgan adabiyotlar royxati:
1. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning videoselektordagi
nutqlari.
2. Oʼzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 4 oktyabrdagi № PQ – 4477
sonli “2019 – 2030 yillarda Oʼzbekiston Respublikasining “yashil iqtisodiyotga oʼtish
strategiyasini tasdiqlash toʼgʼrisida”gi Qarori.
3. Oʼzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 28.07.2015 yildagi № 207
sonli Qarori.
4. Vaxrushina M. А. Strategicheskiy upravlencheskiy uchet/ M. А. Vaxrushina, M.
I. Sidorova. – M.: KnoRus, 2017. -320 s.
