https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
305
PAXTACHILIK KLASTERLARIDA IQTISODIY SAMARADORLIKNI
OSHIRISH YOʻLLARI (SAMARQAND VILOYATI MISOLIDA).
Yakubova Nasiba Nigʻmonjonovna
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik
oliy maktabi tinglovchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada Samarqand viloyatidagi paxtachilik klasterlarida
iqtisodiy samaradorlikni oshirish strategiyalari o‘rganilgan. Tadqiqot barqaror qishloq
xo‘jaligi amaliyotlari, ilg‘or texnologiyalarni qo‘llash va samarali siyosiy choralarga
urg‘u beradi. Paxtachilik klasterlarining hozirgi holatini baholash va ularning
samaradorligiga
ta’sir
ko‘rsatuvchi
asosiy
omillarni
aniqlash
uchun
integratsiyalashgan metodologiya qo‘llanildi. Tadqiqot natijalari zamonaviy sug‘orish
tizimlariga investitsiyalar kiritish, kooperativ tarmoqlarni tashkil etish va bozor
talablariga mos yondashuvlarning ahamiyatini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar: Paxtachilik klasterlari, iqtisodiy samaradorlik, Samarqand viloyati,
barqaror qishloq xo‘jaligi, sug‘orish, kooperativ tarmoqlar, bozor talablariga mos
yondashuv
Paxtachilik sanoati O‘zbekiston iqtisodiyotida muhim rol o‘ynab, bandlik va
eksport daromadlariga katta hissa qo‘shadi. Paxtachilik klasterlarini joriy etish ushbu
sohani modernizatsiya qilish, ishlab chiqarish, qayta ishlash va marketingni
integratsiyalashga qaratilgan. Ammo resurslardan samarasiz foydalanish, eskirgan
texnologiyalar va bozor cheklovlari kabi muammolar ularning to‘liq salohiyatini amalga
oshirishga to‘sqinlik qilmoqda. Ushbu tadqiqot Samarqand viloyati misolida iqtisodiy
samaradorlikni oshirish uchun amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan aniq strategiyalarni
aniqlashga qaratilgan.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
306
Tadqiqotda miqdoriy ma’lumotlarni tahlil qilish va sifatli intervyularni
birlashtirgan aralash usul qo‘llanildi. Birlamchi ma’lumotlar klaster menejerlari,
fermerlar va siyosatchilar bilan o‘tkazilgan so‘rovnomalar orqali yig‘ildi. Ikkinchi
darajali ma’lumotlar manbalari davlat hisobotlari, ilmiy maqolalar va statistik yillik
hisobotlarni o‘z ichiga oladi. Gektar boshiga hosildorlik, suvdan foydalanish
samaradorligi va foyda marjasi kabi asosiy ko‘rsatkichlar statistik vositalar yordamida
tahlil qilindi. Klasterlarning kuchli, zaif tomonlari, imkoniyatlar va xavflarni baholash
uchun SWOT tahlili o‘tkazildi.
Agrarindustrial ishlab chiqarishga asoslangan respublikamizning qishloq
xo’jaligida chuqur qayta ishlashni va sanoatni rivojlantirmasdan iqtisodiyotimiz
ko’rsatkichlarini yuqori ko’tarib bo’lmaydi. Bu jihat Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev
tashabbuslari bilan qabul qilingan 2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalish bo’yicha Harakatlar strategiyasida mamlakat
iqtisodiyotining raqobatbardoshligini oshirish maqsadida belgilangan ustuvor
yo’nalishlarida alohida ahamiyat kasb etgan. Iqtisodiyotda yangicha, zamonaviy
yondashuvlarni joriy etmasdan turib raqobatbardosh mahsulot yaratish mumkin
emasligini ta’kidlashimiz zarur. Taraqqiyot-innovatsiyani talab etadi. “Paxta-
to’qimachilik klasteri”- ulkan iqtisodiy loyiha bo’lib, uni shakllantirishdan maqsad-
shahar, tuman va viloyat ichida joylashgan bir xil soha korxonalarini va ular bilan
yagona texnologik zanjirda bo’lgan ta’lim, ilmiy, injiniring, konsalting,
standartlashtirish, sertifikatlashtirish va boshqa xizmatlarni uyg’unlashtirish-
innovatsion ishlab chiqarishni tashkil etish asosida raqobatbardosh tovarlar yaratishga
yo’nalishtirishdan iboratdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
307
Respublika to'qimachilik va tikuv-trikotaj sanoatida yuqori va barqaror o'sish
sur'atlarini ta'minlash, to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va
o'zlashtirish, raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarish va eksport qilish,
modernizatsiya qilishning strategik muhim ahamiyatga ega bo'lgan loyihalarini amalga
oshirish hisobiga yuqori texnologiyali yangi ish o'rinlarini yaratish, korxonalarni texnik
va texnologik yangilash, ilg'or «klaster modeli»ni joriy etishga qaratilgan tarkibiy qayta
tashkil etishni yanada chuqurlashtirish bo'yicha tizimli ishlar amalga oshirilmoqda.
2022-yil 1-aprel holatiga ko‘ra, respublikada 20 ta maxsus iqtisodiy zona (keyingi
o‘rinlarda-MIZ), 116 ta kichik sanoat zonalari direksiyasi (keyingi o‘rinlarda-KSZ), 12
ta texnopark va 440 ta klaster mavjud bo‘lib, ular tarkibiga: MIZ-512 ta korxona, 1865
ta MIZ kiradi., texnoparklar-58 va klasterlar-446 ta korxona.Respublikada faoliyat
yuritayotgan paxta-to’qimachilik klasterlar viloyatlar kesimida 1-jadvalda ko’rsatilgan.
Paxta-to‘qimachilik klasterlari faoliyati samaradorligini yanada oshirish, paxta
xomashyosini chuqur qayta ishlash quvvatlarini ko‘paytirish, ushbu jarayonga ilmiy
asoslangan usullar va intensiv texnologiyalarni keng joriy etish, shuningdek, paxta-
to‘qimachilik klasterlari faoliyatida yuzaga kelayotgan muammolarni o‘z vaqtida
bartaraf etish, ularning manfaatlarini davlat hokimiyati boshqaruv organlarida himoya
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
308
qilish tizimini yo‘lga qo‘yish maqsadida 2020 yil 22 iyunda O’zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasi tomonidan “Paxta tao’qimachilik ishlab chiqarishini yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida” qabul qilingan Qarori sohada faoliyat
yuritayotgan klasterlarni rivojlantirishga muhim huquqiy asos bo’lib xizmat qildi. Bu
Qarorga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi, Iqtisodiy
taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vazirligi, Davlat aktivlarini boshqarish
agentligi, “O‘zto‘qimachiliksanoat” uyushmasi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Vazirlar Kengashi va viloyatlar hokimliklari hamda paxta-to‘qimachilik klasterlari
tashkilotchilarining “O’zbekiston paxta-to’qimachilik klasterlari” uyushmasini tashkil
etish hamda uyushma tuzilmasida tizimli muammolarni bartaraf etish, marketing
innovatsiyalarini faol joriy etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish, shuningdek,
zamonaviy tendensiyalarni hisobga olgan holda tarmoqni rivojlantirishning istiqbolli va
ustuvor yo‘nalishlarini aniqlashni ta’minlovchi maslahat organi-Paxta-to‘qimachilik
klasterlari kengashini tashkil etish to‘g‘risidagi takliflari ma’qullanishi asosida
Kengashning tashkil etilishi klasterlar manfaatlarini davlar miqyosida himoya qilish
darajasiga chiqardi.
Klasterlar uch tomonlama kelishuv doirasida Qishloq xo‘jaligi vaziri bilan
kelishilgan holda Qoraqalpog‘iston Vazirlar Kengashi Raisi va viloyatlar hokimlarining
qarorlari
asosida
ish
boshlaydi.
Paxta-to‘qimachilik
klasterlari faoliyatini
muvofiqlashtirish bo‘yicha Respublika komissiyasi tugatilib, klaster faoliyatini tashkil
etish istagida bo‘lgan arizachilar ochiq va shaffof onlayn tanlov asosida tanlab olinadi.
Qishloq xo‘jaligi vazirligi klasterlar reestrini yuritadi va uni muntazam ravishda
o‘z veb-saytida e’lon qiladi. Vazirlikka faoliyatning asosiy ko‘rsatkichlari tizimi asosida
klasterlar reytingini shakllantirish vazifasi yuklatildi. Sanoatni raqamlashtirish uchun
“e-urug” platformasi 2024-yil oxirigacha ishga tushiriladi. Bu urug‘chilik korxonalari
va fermer xo‘jaliklarining o‘zaro integratsiyalashuvi, urug‘lik ta’minoti va zaxiralari,
ularning hududlarga mosligi, agrotexnologiyasi, nav va duragaylar uchun urug‘larni
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
309
erkin va shaffof joylashtirish, qayta taqsimlash va sertifikatlash to‘g‘risida ma’lumotlar
olish imkoniyatini yaratadi.
Tadqiqotda shuningdek, sug‘orish amaliyotlarini xaritalash va samaradorlikni
oshirish uchun eng yuqori salohiyatga ega hududlarni aniqlash uchun geografik axborot
tizimlari (GIS) ishlatildi. Fermerlar bilan olib borilgan muhokamalar ularning
muammolari va kutgan natijalari haqida qimmatli ma’lumotlarni berdi. Ushbu usullar
klasterlarning faoliyatiga ta’sir ko‘rsatuvchi miqdoriy tendensiyalar va sifatli
jihatlarning har tomonlama tushunilishini ta’minladi.
Samarqand viloyati misolida paxta klasterlarida iqtisodiy samaradorlikni oshirish
yo‘llari
1. Qishloq xo‘jaligi amaliyotlarini takomillashtirish
- Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish: Tomchilatib sug‘orish, sun’iy
yo‘ldosh orqali kuzatuv va tuproq tahlili kabi texnologiyalar yordamida suv va
o‘g‘itlardan samarali foydalanishni ta’minlash.
- Ekin turlarini diversifikatsiya qilish: Tuproq unumdorligini oshirish va
daromadni ko‘paytirish uchun mos ekinlar (masalan, dukkakli ekinlar) bilan qo‘shib
ekish.
- Yuqori hosilli navlar: Mintaqaga mos keladigan kasalliklarga chidamli va
yuqori hosilli paxta navlarini ko‘paytirishni targ‘ib qilish.
2. Suv resurslarini samarali boshqarish
- Sug‘orish infratuzilmasini yaxshilash: Sug‘orish kanallarini ta’mirlash va
ulardagi suv yo‘qotishlarini kamaytirish.
- Suvni tejash usullari: Qishloq xo‘jaligi xodimlarini suvni tejash bo‘yicha
samarali usullarga o‘rgatish.
- Raqamli suv monitoringi: Suvning adolatli taqsimlanishini ta’minlash va
samarali foydalanish uchun IoT texnologiyalaridan foydalanish.
3. Qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlarni ishlab chiqish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
310
- Qayta ishlash zavodlarini tashkil etish: Klasterlar ichida paxta tozalash,
yigirish va to‘qimachilik fabrikalarini qurish orqali qo‘shimcha qiymatga ega
mahsulotlar ishlab chiqarish va xomashyo eksportini kamaytirish.
- Yon mahsulotlardan foydalanish: Paxta chigitidan yog‘ ishlab chiqarish va
paxta poyasidan bioenergiya yoki qog‘oz ishlab chiqarishda foydalanish.
4. Moliyaviy va institutsional yordam
- Kredit olish imkoniyatlari: Fermerlar va kichik korxonalarga texnologiyalarni
yangilash va infratuzilmani rivojlantirish uchun past foizli kreditlar va grantlar berish.
- Subsidiya va rag‘batlantirish tizimi: Suvni tejash va organik paxta yetishtirish
kabi barqaror amaliyotlarni qo‘llab-quvvatlash uchun davlat subsidiyalarini joriy etish.
- Davlat-xususiy sheriklik (PPP): Paxta sektorini modernizatsiya qilish uchun
xususiy investorlar, davlat idoralari va ilmiy muassasalar hamkorligini rag‘batlantirish.
5. Bozor aloqalarini yaxshilash
- Eksportni diversifikatsiya qilish: Xalqaro savdo ko‘rgazmalarida ishtirok etish
va yangi bozorlarni rivojlantirish orqali an’anaviy xaridorlardan tashqari bozorlarni
kengaytirish.
- Elektron savdo platformalari: Fermerlar va qayta ishlovchilarni xaridor va
yetkazib beruvchilar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lovchi raqamli platformalarni yaratish.
- Premium bozorlarga sertifikat olish: Organik yoki adolatli savdo (Fair Trade)
sertifikatlarini qo‘lga kiritib, yuqori daromadli bozorlarni egallash.
6. Salohiyatni oshirish va bilim almashinuvi
- Trening dasturlari: Fermerlarga zamonaviy dehqonchilik usullari va
resurslardan samarali foydalanish bo‘yicha seminarlar va dala maktablarini tashkil etish.
- Ilmiy-tadqiqot faoliyati (R&D): Qishloq xo‘jaligi ilmiy-tadqiqot institutlari
bilan hamkorlikda hududga xos echimlarni ishlab chiqish.
- Maslahat xizmatlarini kuchaytirish: Fermerlarga amaliy yordam ko‘rsatish
uchun qishloq xo‘jaligi maslahatchi xizmatlarini rivojlantirish.
7. Barqarorlikni targ‘ib qilish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
311
- Zararkunandalarga qarshi integratsiyalashgan boshqaruv tizimi (IPM):
Biologik usullar va zararkunandalarga chidamli navlar yordamida kimyoviy
pestitsidlardan foydalanishni kamaytirish.
- Organik paxta yetishtirish: Organik paxta ishlab chiqarishni rag‘batlantirish
orqali global talabni qondirish va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish.
- Iqlimga chidamli usullar: Qurg‘oqchilikka chidamli navlarni joriy etish va
suvni tejash texnologiyalarini yaxshilash orqali iqlim o‘zgarishiga moslashish.
8. Siyosat va me’yoriy-huquqiy islohotlar
- Yerlarni konsolidatsiya qilish: Ixtiyoriy ravishda yerlarni yiriklashtirishni
qo‘llab-quvvatlash orqali ishlab chiqarish hajmini oshirish va mexanizatsiyalashni
ta’minlash.
- Shaffof narx belgilash tizimi: Fermerlarni rag‘batlantirish va vositachilar
tomonidan ekspluatatsiyani oldini olish uchun adolatli narx siyosatini amalga oshirish.
- Byurokratiyani soddalashtirish: Paxta klasterlariga xorijiy va mahalliy
investitsiyalarni jalb qilish uchun ma’muriy jarayonlarni soddalashtirish.
9. Paxta-to‘qimachilik integratsiyasini kuchaytirish
- Klaster ichida paxta yetishtirish, tozalash, yigirish, to‘qish va kiyim-kechak
ishlab chiqarish tarmoqlarini vertikal integratsiya qilishni rivojlantirish.
- Mintaqada transport xarajatlarini kamaytirish va investitsiyalarni
rag‘batlantirish uchun maxsus iqtisodiy zonalar (SEZ) tashkil etish.
10. Monitoring va baholash
- Klaster bo‘yicha hosildorlik, resurslardan foydalanish va moliyaviy
ko‘rsatkichlarni kuzatib borish uchun kuchli ma’lumotlar boshqaruvi tizimini joriy etish.
- Ko‘rsatkichlar asosida strategiyalarni muntazam ravishda ko‘rib chiqish va
ishtirokchilarning fikr-mulohazalariga asoslanib o‘zgarishlar kiritish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
312
Ushbu strategiyalarni qo‘llash orqali Samarqand viloyatidagi paxta
klasterlarining iqtisodiy samaradorligini oshirish, ish o‘rinlarini yaratish va global paxta
bozorida raqobatbardosh mavqega ega bo‘lish mumkin.
Natijalar paxtachilik klasterlarining iqtisodiy samaradorligini oshirishda
zamonaviy texnologiyalar va infratuzilmaning muhim rolini ta’kidlaydi. Tomchilatib va
yomg‘irlatib sug‘orish kabi ilg‘or texnikalarni joriy etish suv iste‘molini sezilarli
darajada kamaytirib, hosildorlikni oshirishi mumkin. Kooperativ tarmoqlarni tashkil
etish moliyaviy va logistika muammolarini hal qilib, kichik fermerlarga resurslarni
birlashtirish va bozorga samarali kirish imkoniyatini yaratishi mumkin.
Bundan tashqari, siyosat choralari quyidagilarni ustuvor yo‘nalish sifatida
belgilashi lozim:
Texnologiyalarni qabul qilish: Yuqori hosil beruvchi urug‘ navlari va aniq
qishloq xo‘jaligi texnologiyalarini rag‘batlantirish uchun subsidiya va trening
dasturlarini joriy etish.
Moliyaviy inklyuziya: Fermerlar va klaster menejerlari uchun past foizli kreditlar
va moliyaviy xizmatlarga kirishni kengaytirish.
Infratuzilmani rivojlantirish: Bozorga kirishni yaxshilash va hosildan keyingi
yo‘qotishlarni kamaytirish uchun yo‘llar, saqlash inshootlari va qayta ishlash punktlarini
takomillashtirish.
Davlat-xususiy sheriklik: Innovatsiyalar va investitsiyalarni qo‘llab-quvvatlash
uchun davlat tashkilotlari, xususiy korxonalar va ilmiy-tadqiqot institutlari o‘rtasida
hamkorlikni rivojlantirish.
Xulosa
Samarqand viloyatidagi paxtachilik klasterlarining iqtisodiy samaradorligini
oshirish ko‘p qirrali yondashuvni talab etadi. Asosiy tavsiyalar quyidagilardan iborat:
Barqaror amaliyotlarni rag‘batlantirish: Ilg‘or sug‘orish tizimlari va ekologik
jihatdan qulay qishloq xo‘jaligi amaliyotlarini hukumat dasturlari orqali rag‘batlantirish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
313
Kooperativ tuzilmalarni mustahkamlash: Resurslarni birlashtirish va kichik
fermerlar uchun muzokaralarda kuchliroq mavqega ega bo‘lish imkoniyatini yaratish
uchun kooperativ tarmoqlarni tashkil etish va qo‘llab-quvvatlash.
Infratuzilma investitsiyalari: Transport, saqlash va qayta ishlash inshootlarini
rivojlantirishni ustuvor yo‘nalish sifatida belgilash.
Bozorni diversifikatsiya qilish: Klasterlar uchun daromad manbalarini
ko‘paytirish maqsadida yangi eksport bozorlari va qo‘shimcha qiymatli mahsulot
imkoniyatlarini o‘rganish.
Siyosatni isloh qilish: Kreditlardan foydalanishni osonlashtiradigan, byurokratik
to‘siqlarni kamaytiradigan va xususiy sektor ishtirokini rag‘batlantiradigan tartibga
soluvchi choralarni amalga oshirish.
Doimiy monitoring: Klasterlarning faoliyatini kuzatish va muntazam audit va
fikr-mulohazalar mexanizmlari orqali takomillashtirish uchun kuchli tizimlarni
rivojlantirish.
Ushbu choralar samarali amalga oshirilsa, paxtachilik klasterlarining barqaror
rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shishi va barcha manfaatdor tomonlar uchun iqtisodiy
foyda keltirishi mumkin. Samarqand viloyati O‘zbekistonning boshqa hududlari uchun
namunali model sifatida xizmat qilib, paxtachilik sohasida milliy taraqqiyotni
ta’minlashga ko‘maklashishi mumkin.
Adabiyotlar.
1.
Указ Президента Республики Узбекистан, от 10.01.2023 г. № УП-2 «О мерах по
поддержке деятельности хлопково-текстильных кластеров, коренному
реформированию текстильной и швейно-трикотажной промышленности, а
также дальнейшему повышению экспортного потенциала сферы»
2.
Постановления Кабинета Министров Республики Узбекистан № 397 «Омерах
по дальнейшему развитию хлопкового текстильного производства»22 июня
2020 г
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
314
3.
Сейтниязов, С. П. (2020). Агропромышленный кластер и особенности
регионального развития. In Экономический рост: управление и организация
(pp. 75-77).
4.
Система
экономических
отношений
в
налаживании
деятельности
дополнительных отраслей в фермерских хозяйствах Форум молодых ученых
4(68) 2022 117-120 стр.
