https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
285
ZAMONVIY TILSHUNOSLIKDA MAYDON TUSHUNCHASI VA UNING
FUNKSIONAL KATEGORIYALARI
Otaxonova Mahliyoxon Kamoliddinovna
f.f.f.d(PhD),Andion davlat chet tillari instituti Gid hamrohligi,madaniyatlararo
muloqot va tarjimashunoslik kafedrasi o’qituvchisi
E-mail:otaxonova@bk.ru
Annotatsiya: Ushbu maqolada tilshunos olimlar tomonidan maydon nazariyasiga
berilgan ta’riflar o’rganilib chiqilib, maydon tushunchasi va ularning turlari tahlil
qilingan. Shu bilan birga frazeologik birliklarda maydon tushunchasining ahamiyati
tadqiq etilgan.
Kalit so‘zlar: maydon nazariyasi, maydon turlari, frazeologik birliklar,makro va
mikromaydon nazariyasi.
So‘ngi yillarda anʼanaviy leksik semantika bilan bir qatorda, yangi yo‘nalishlar
ham rivojlanmoqda. Bular qatoriga struktur semantika, psixolingvistik semantika,
generativ semantika, konseptual semantika, kommunikativ semantika kabilarni kiritish
mumkin. Semantik maydon tilning turli xil so'zlarini ongda tartibga solish usulida
mavjudlik doirasiga ega.Semantik sohadagi so'zlar juda ko'p sonli ma'nolarga ko'ra
tartiblangan.[1] Bunga rang, lazzat, hayvonlar, kostyumlar, ichimliklar yoki tadbirlar
kiradi.Boshqa tomondan, so'z bir nechta semantik sohaga tegishli bo'lishi mumkin.
Masalan, ispan tilida ism
qopqoq
Bu so'z (kiyim) va tuzilish (darajalar, biologiya)
so'zlari sohasiga tegishli.[2]
Anʼanaviy semantika asosan alohida so‘z yoki so‘z guruhlarining ishlatilishi va
rivojlanish bosqichlaridagi maʼnolarini o‘rgansa, struktur semantika ( M. M.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
286
Pokrovskiy, F.de Sossyur, L. Yelmslev, I. Trir, V. Porsig, D, Vaysgerber, L, Tener va
ularning izdoshlari tomonidan ishlab chiqildi) o‘z oldiga lisoniy maʼnolar, leksik-
semantik paradigma va boshqa turdagi mazmuniy maydonlarning sistem aloqalarini
o‘rganishni maqsad qilib qo‘yadi. G‘arbiy Yevropa tilshunosligida Y.Trirning
mazmuniy maydon nazariyasi so‘zlarning leksik-semantik aloqalari haqidagi
qarashlarda muhim o‘rin tutadi. Maʼno va mazmun umumiyligi bilan birlashgan va
belgilanayotgan hodisalarning tushunchaviy, predmetlik yoki vazifaviy (funksional)
o‘xshashligini aks ettiruvchi til birliklari (asosan, leksik birliklar) yig‘indisi ko‘pchilik
lisoniy adabiyotdarda maydon sifatida belgilandi. Maydon nazariyasi muammolari
bo‘yicha keyingi yillarda qator tadqiqotlar olib borildi. G.S.Shchur maydon
muammolari yuzasidan mingdan ortiq maqolalar eʼlon qilinganini taʼkidlaydi.[7]
Maydon tushunchasining uzil-kesil shakllanishiga yordam bergan hal qiluvchi
tadqiqotlardan biri L.Vaysgerberning ishlari bo‘ldi. Vaysgerber fikricha, tilni ruhiy
mazmunning oddiy vositasi sifatida emas, balki dunyoni intellektual shakli sifatida
o‘rganish zarur, uningcha semasiologiya maʼnolar xususidagi fan bo‘lmay,
tushunchalar. haqidagi taʼlimot bo‘lishi kerak.Bu ishlardan kelib chiqqan holda, Y.N.
Qaraulov “maydonning asosiy xususiyatlarini” quyidagicha belgilaydi.
1. Maydon elementlarining o‘zaro aloqasi: bunda elementlarning mazmuniy
o‘xshashligi, mazmuniy munosabatdorligi (semantik korrelyasiyasi) obyektga bo‘lgan
munosabati nazarda tutiladi;
2. Maydon elementlarining bir-biridan farqlari asosida belgilanishi, baʼzan bu
xususiyat o‘zaro almashinish sifatida ham taʼriflanadi;[6]
3. Mazmuniy maydonlarning mustaqilligi (yuqoridagi xususiyatlardan kelib
chiqadi;
4. Turli tillarda maydon xususiyatlarining o‘ziga xosligi (tarixiy tarkibi, milliy
jihatlari.[5]
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
287
Maydon tushunchasining talqini hamda unga xos xususiyatlarga ayrim
holda yondashuv maydon nazariyasini tadsih etishning turlicha muammolarini vujudga
keltirdi.Maydonning u yoki bu, xususiyatlariga tayanib, ushbu muammolar
tadqiqotchilar tomonidan turli-tuman ravishda o‘z yechimini topmoqda.O‘zbek
tilshunosligida ham sistema (maydon) talqini bilan bog‘liq bir qator qarashlar yuzaga
chiqadi. Xususan, M.Abduvaliyev tomonidan maydon nazariyasi birmuncha yoritilgan
bo‘lsa-da, u faqatgina sintaktik sathning to‘siqsizlik kategoriyasi yuzasidan tadqiq
etilgan.
T.Mirzaqulov esa funksional-semantik maydonlarning ayrim morfemikaga doir
xusuyeiyatlariga to‘xtaladi.Shunday qilib, hali o‘zbek tilshunosligida til birliklarini
maydon asosida o‘rganish keng yo‘lga qo‘yilgani yo‘q. Bu usul, bizning nazarimizda,
ayniqsa, leksikani o‘rganishda katta ahamiyatga ega.
O‘zbek
tili
leksikasini
makromaydon
sifatida
qaralgani
holda,
uni
mikromaydonlarga ajratish ideografik, lug‘atlar tuzishda katta samara beradi. Shuning
uchun ham lisoniy maydon va til lug‘at tarkibini bunday maydonlarga ajratishning
nazariy asoslarini o‘rganish hozirgi o‘zbek tilshunosligi oldidagi eng dolzarb
muammolardan sanaladi. Bizningcha, tilni maydon sifatida o‘rganish tilni aks ettirish
tabiatini ochishda juda katta ahamiyatga ega, chunki obyektiv olam bir butun sistema
sanalib, sistemaning uzvlari muayyan mikroolamlardan iborat bo‘ladi. Bu mikroolam
inson ongi orqali tilda o‘z ifodasini topadi.[4]Semantik maydon tushunchasi tilning so'z
boyligi yoki leksikasini tashkil etuvchi o'zaro bog'liq tarmoqlar tizimini anglatadi. Har
bir so'z boshqa atamalar bilan bog'lanadigan birlashmalar tarmog'i bilan o'ralgan
hamdao'zaro bog'liq bo'lgan narsalar bir xil semantik sohaga tegishli bo'lishi mumkin,
masalan: uy, tom, zamin, devor va boshqalar.
Ko'p hollarda semantik maydonlarning bir-birini qoplashi kuzatilishi mumkin.
Masalan misolda “shift” yoki “devor” maydoni bo'yash yoki ta'mirlash bilan bog'liq
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
288
holda bir-biriga to'g'ri kelishi mumkin.[8] Shu tarzda, semantik maydon g'oya yoki
ma'noga asoslangan holda turli xil so'zlarni guruhlarga ajratadi.
Demak, tilni maydon sifatida o‘rganish til+madaniyat munosabatini yorqin
ifodalashga yordam beradi. Ayniqsa frazeologik birliklarni maydon nazariyasi asosida
kichik mikromaydonlarga ajratib chog‘ishtirib tahlilga tortish orqali ikki xalqni
qadriyatlarini, odatlarini tili orqali bilishda katta ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar
1.Abduvaliyev M. To‘siqsizlik maydoni va,uni tashkil etuvchi sintaktsh birliklar.
— Uzbek tili va adabiyoti, 1988,B.62-66.
2.Mirzaqulov T. Uzbek tili morfem paradigmatikasi va sintegmatikasi masalalari.
— DDA. Toshkent, 1994, 18-bet
3.Mirzaqulov T. Uzbek tili morfem paradigmatikasi va sintegmatikasi masalalari.
— DDA. Toshkent, 1994, 18
4.Iskandarova Sh. Leksikani mazmunyy maydon asosyda o‘rganish muammolari.
Uzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi «Fan” nashriyoti, 1998. – B. 32.
5.Гухман М. М. Лингвистичёская теория-Л. Вайсгербера. — Воп-рось!
теории язьика в современ. заруб. лингвистике». М., 1961, стр, 1 23— 162.
6. Караулов Ю. Н. Обшая и русская қдеог.рафия. М., 1976, стр. 19.
7. Караулов Ю. Н. Обшая и русская қдеог.рафия. М., 1976, стр. 19
Лннгвистический энциклопе Дйческий словарь М„ 1990, стрУ 300
8. Щур Г. С. Теории поля в лингвиетике. М., 1974, стр. 19.
