https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
271
MUHAMMAD MAXDUMI NAMANGONIY – FOYIQ: HAYOTI, IJODI
VA ADABIY MEROSI
Mavlyanova Matluba Zuhriddin qizi
Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti Matnshunoslik va adabiy
manbashunoslik yoʻnalishi I-bosqich magistri,
Email:
Telefon raqam: +998945071198
ORCID ID:
Annotatsiya. Ushbu maqolada Qo‘qon adabiy muhitida XVIII asr oxiri – XIX asr
boshlaridagi atoqli shoir, Foyiq taxallusi bilan mashhur bo‘lgan Muhammad maxdumi
Namangoniyning hayoti va adabiy xizmatlari yoritilgan. Foyiq haqidagi biografik
ma’lumotlarning cheklanganligiga qaramay, uning saqlanib qolgan yagona asari –
Sharqshunoslik institutida 793 kod bilan saqlangan qo‘lyozma devoni uning she’riy
iste’dodi va mavzulari haqida qimmatli ma’lumot beradi. Foyiqning Qo‘qon adabiy
an’analaridan kelib chiqqan she’riy san’ati o‘z davrining qiyinchilik va intilishlarini
ham o‘zida aks ettiradi. Uning devoni O‘zbekistonning boy madaniy va adabiy
merosidan dalolat beradi. Tadqiqot Foyiqning o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan hissasini
va ularning doimiy dolzarbligini yaxshiroq tushunish uchun uning ijodiga ilmiy
e’tiborni yanada kuchaytirishga chaqirish bilan yakunlanadi.
Kalit soʻzlar. Muhammad maxdumi Namongoniy Foyiq, matnshunoslik,
manbashunoslik, hamd, gʻazal, mulammaʼ, Qoʻqon adabiy muhiti, devon, qoʻlyozma.
Adabiyot xalqlarning ma’naviy merosi bo‘lib, o‘zida insoniyatning yuksak
tafakkurini, axloqiy qadriyatlarini va hayot falsafasini aks ettiradi. XVIII asrning oxiri
va XIX asr boshlarida Qo‘qonda yashab ijod qilgan Muhammad maxdumi Namangoniy
– Foyiq ana shunday noyob shoirlardan biridir. Uning asarlarini o‘rganish, badiiy
uslubini baholash va adabiy merosini keng jamoatchilikka yetkazish bugungi kun
adabiyotshunosligining muhim vazifalaridandir. Prezident Sh.M.Mirziyoyevning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
272
“...Avvalo xalqimizning yaratuvchilik dahosi bilan bunyod etilgan noyob merosini har
tomonlama chuqur o‘rganish, yurtimizdan yеtishib chiqqan buyuk alloma va
mutafakkirlarning hayoti va ilmiy-ijodiy faoliyati haqida yaxlit tasavvur uyg‘otish, yosh
avlodni gumanistik g‘oyalar, milliy g‘urur va iftixor ruhida tarbiyalashdek ezgu
maqsadlar ko‘zda tutilgan”
, degan so‘zlari, aynan yuqoridagi fikrimizni yana bir bor
toʻgʻriligini isbotlaydi.
Oʻzbek xalqining tarixi juda boy va hali ochilmagan sir-arsoslarga toʻladir.
Mustaqillikka erishganimizning dastlabku kunlaridayoq tariximizni oʻrganishga jiddiy
kirishilgan, axir bejizga “tarixsiz kelajak yoʻqʼʼ deb aytishmasa kerak. Oʻzimizning
isboti sifatida birinchi Prezidenti I.A.Karimovning quyidagi jumlalari eslashimiz kifoya:
“Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridanoq ajdodlarimiz tomonidan ko‘p asrlar
mobaynida yaratib kelingan g‘oyat ulkan, bebaho ma’naviy va madaniy merosni tiklash
davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan nihoyatda muhim vazifa bo‘lib qoldi. Biz ma’naviy
qadriyatlarni tiklashni milliy o‘zlikni anglashning o‘sishidan, xalqning ma’naviy
sarchashmalariga, uning ildizlariga qaytishdan iborat uzviy tabiiy jarayon deb
hisoblaymiz”
Matnshunoslik sohasida, ajdodlarimizning noyob qoʻlyozmalari va milliy
xazinamizni oʻrganish va olamga yoyishni yoʻlida qilingan yana bir katta ish sifatida
2017-yil 24-mayda qabul qilingan “Qadimiy yozma manbalarni saqlash, tadqiq va
targ‘ib qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”
gi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning PQ-2995-son qarori
muhim tarixiy hodisa hisoblanadi. Qarorda mohiyatan manbashunoslik va
matnshunoslik xalqimizning qadim tarixi va boy madaniyatini tiklash, buyuk
1
Mirziyoyev Sh.M Adabiyot va san’at, madaniyatni rivojlantirish –
xalqimiz ma’naviy olamine yuksaltirishning
mustahkam poydevoridir. President Sh. Mirziyoyevning O‘zbekiston ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvidagi
ma’ruzasi / Xalq so‘zi. –
Toshkent, 2017, 4-avgust.
2
Karimov I. Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch.
–
T.: Ma’naviyat, 2008. –
173 b.
3
“Qadimiy yozma manbalarni saqlash, tadqiq va targ‘ib qilish tizimini yanada takomillashtirish chora
-tadbirlari
to‘g‘risida. 2017.24
-may. PQ-2995
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
273
allomalarimiz, aziz avliyolarimizning diniy va ma’naviy merosini har tomonlama
chuqur o‘rganish va targ‘ib etish, yosh avlodni ularning ezgu anʼanalari ruhida
tarbiyalashdagi o‘rni nazarda tutilgan.
Mana shunday muhim ilmiy va hayotiy haqiqatlarni hisobga olgan holda
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi
Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondi katalogida saqlanayotgan o‘zbek mumtoz
adabiyoti vakili Muhammad maxdumi Namangoniy – Foyiq va uning devoni
qoʻlyozmasini oʻrganishga kirishdik.
Foyiqning hayoti haqida ma’lumotlar yetarlicha bo‘lmasa-da, uning ijodiy merosi
o‘zbek adabiyotining bebaho durdonalaridan hisoblanadi. Qo‘lyozma shaklidagi
devonida saqlangan she’rlari uning yuksak ijodiy salohiyatini namoyish etadi.
Foyiqning to‘liq ismi Muhammad Maxdumi Namangoniy bo‘lib, “Foyiq” taxallusi
bilan ijod qilgan. “Foyiq” arab tilida “yaxshi, ustun” degan ma’noni anglatadi. Shoir o‘z
asarlarida bu taxallusni mahorat bilan qo‘llagan. U devonida yozishicha, “to‘ra”lar
urug‘iga mansub bo‘lgan va shuning bilan birga Qo‘qon adabiy muhitining yetuk vakili
sifatida tanilgan.
Foyiq haqidagi asosiy ma’lumotlar uning devonidan olingan. Devonni hozirgacha
hech kim chuqur oʻrganib chiqmagan. Bu qoʻlyozma asosida Voxidova Muxlisa
Abdulmalik qizining “Muhammad mahdumi Namangoniy – Foyiq devoni manbalari
tadqiqiʼʼ mavzusida yozgan magistrlik dissertatsiyasini hisobga olinmaganda, qoʻl
urilmagan ish desak boʻladi. Sharqshunoslik institutining qo‘lyozmalar fondida
saqlanayotgan ushbu devon o‘z hajmi va mazmuni jihatidan boy ilmiy ahamiyatga ega.
Devon hajmi 84 bet bo‘lib, har bir sahifada 15 qatordan iborat. Muqovasi jigarrang
charmdan. Noyob kitoblar sirasiga kiradi va bizgacha yetib kelgan hamda fanga maʼlum
boʻlgan yagana nusxasi. Shoir hayoti haqida boshqa yozma manbalar mavjud emas, bu
esa uning shaxsiyatini o‘rganishni qiyinlashtiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
274
Foyiqning devoni an’anaviy hamd bilan boshlanadi va unda turli janrdagi asarlar
joy olgan. Devon tarkibida 233 ta g‘azal, 22 ta muxammas, 4 ta musaddas, 5 ta ruboiy
va 1 ta mulamma’ mavjud
. Bu janrlarning xilma-xilligi shoirning ijodiy salohiyati keng
ekanligini ko‘rsatadi.
Shoirning asarlari asosan ishqiy mavzularda bo‘lib, yor, diyor va komil insonni
ulug‘laydi. Ezgulikni targ‘ib qilish va to‘g‘ri so‘zni dadil aytish Foyiq she’riyatining
asosiy jihatlaridandir. Uning mulamma’lari esa diniy mazmun bilan boyib, Qur’oni
Karim oyatlariga ishora qiladi.
Qo‘qon XIX asrning birinchi yarmida ilm-ma’rifatning rivojlangan markazlaridan
biri sifatida tanilgan. Amir Umarxon va uning o‘g‘li Muhammadalilar davrida adabiyot
va san’at o‘zining yuqori cho‘qqisiga yetgan. Foyiq ham ushbu muhitda shakllangan va
o‘z asarlarida bu davrning ruhini aks ettirgan.
Qo‘qon adabiy muhiti shoirlar, olimlar va ma’rifatparvarlarning keng doirasi orqali
boyib borgan. Bu davrda adabiy jarayonni jadidchilar davom ettirgan bo‘lib, ular
Foyiqning ijodiy merosidan ham ilhomlangan bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.
Foyiq asarlarining badiiy jihatdan yuksakligi uning so‘z ustasi ekanligini
ko‘rsatadi. Shoirning g‘azallari, muxammas va mulamma’lari mazmunan chuqur bo‘lib,
ularda ishq va ezgulik ilohiy ma’rifat orqali tasvirlanadi. Masalan, uning bir mulamma’
she’ri Allohga bag‘ishlangan hamd tarzida yozilgan. She’rning oxirgi qismi Qur’oni
Karimning 89-oyatiga ishora qilib, shoirning diniy bilimlarini namoyon etadi:
“Falahum nassun farovhun afroh...”
Bu misralar Foyiqning shaxsiyati va ijodiy dunyoqarashining ilohiy asoslaridan
dalolat beradi.
4
V
oxidova.M. “Muhammad mahdumi Namangoniy –
Foyiq devoni manbalari tadqiqiʼʼ mavzusida magistrlik
dissertatsiyasia.
–
T: 2022,
– 12-bet.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
275
Foyiq devonining tahlili davomida uning asarlarida boshqa mashhur shoirlar,
jumladan, Alisher Navoiy, Fuzuliy va Gadoiy she’riyati bilan aloqalar o‘rganildi. Bu
aloqalar, ayniqsa, shoirning taxmislarida o‘z ifodasini topgan. Taxmis – bir shoirning
asariga boshqa shoirning g‘azallarini o‘zgartirib qo‘llash shakli bo‘lib, Foyiq bu usulni
o‘z asarlarida samarali qo‘llagan. Uning taxmislarida o‘ynoqilik va ijodiy erkinlik,
ayniqsa, alohida ajralib turadi. Bu o‘ynoqiligi, albatta, Foyiqning adabiy mehnatiga
yangi bir ma’no, boylik va rang-baranglik kiritgan.
Quyida keltirilgan taxmislar, Foyiqning she’riyatida Alisher Navoiy, Fuzuliy va
Gadoiy kabi buyuk shoirlarning g‘azallariga qo‘shilgan misollarni o‘zida mujassam
etadi. Foyiq, o‘zining ijodiy yondashuvi bilan, bu shoirlarning badiiy uslubini o‘zining
she’riyatiga moslashtirgan. Ularning qo‘llagan obrazlari, so‘zlar va uslublarini o‘z
asarlariga singdirgan, shuning uchun Foyiqning she’rlari o‘zining mashhur shoirlar
merosiga hurmat va ularga ehtirom sifatida ko‘riladi.
Misollar:
1. Alisher Navoiyga bog‘liq taxmis:
"Ul pari bir qa’ solib oraz namoyon aylagoch"
Bu misra Alisher Navoiyning "Xamsa" asarlaridagi tasvirlarga o‘xshash holda,
o‘ziga xos bir obraz yaratadi. Foyiq Navoiydan ilhomlanib, yuksak o‘rinda turgan
go‘zallikni va uning ta’sirini ifodalagan.
2. Fuzuliydan ta’sirlangan taxmis:
"Sham’ ravshanroq bo‘lur torin parishon aylagach"
Fuzuliyning asarlarida, ayniqsa, ishq va g‘amning ma’nosini chuqurroq tahlil
qilgan holda, Foyiq uning o‘ziga xos xitoblarini o‘ziga moslashtirgan. Bu misralarda
ham shunday hissiyotlar namoyon bo‘ladi.
3. Gadoiyga ta’sirlangan taxmis:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
276
"G‘amza birla qoshlarini …… ayladi"
Gadoiyning she’riy uslubidagi ehtiros va nafratni o‘zining she’riyatida Foyiq aynan
shunday tasvirlaydi. Bu tarzdagi taxmislar, shoirning zamonaviy shoirlarga bo‘lgan
chuqur hurmatini va ularni o‘zining ijodiy jarayoniga qanday qo‘shganini ko‘rsatadi.
Foyiqning taxmislariga qaraganda, uning she’riyati faqat o‘zining badiiy mehnati
bilan cheklanmaydi. U boshqa shoirlarning asarlarini o‘zining g‘azallari bilan
birlashtirib, yangi ma’no va mazmun kiritgan. Taxmis matnlaridagi o‘ynoqiligi, ustalik
bilan tanlangan so‘zlar va o‘zgartirilgan g‘azallar Foyiqni o‘z davrining eng noyob va
eng mahoratli shoirlaridan biriga aylantirgan.
Foyiqning she’riy uslubi va uning boshqa shoirlarning asarlarini o‘zida
mujassamlashtirishdagi yondashuvi, uning badiiy salohiyatini yanada oshirgan va
o‘zining badiiy obrazlarini to‘ldirgan. Uning asarlaridagi taxmislar, o‘zbek
she’riyatining rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan va uning badiiy merosini yanada
boyitgan. Bu orqali Foyiq nafaqat o‘zining o‘zgacha she’riy uslubini yaratgan, balki
o‘sha davr shoirlarining ijodiy jarayonini ham yangi bosqichga olib chiqishga muvaffaq
bo‘lgan.
Shu tarzda, Foyiq devonidagi taxmislar shoirning ijodiy yuksalishini, uning boshqa
adabiyotshunos va shoirlarga bo‘lgan hurmatini, va eng muhimi, uning she’riyatidagi
o‘ynoqilikni o‘zida mujassam etadi. Bu masala Foyiqning she’riy merosini chuqurroq
o‘rganishga ehtiyojni yanada oshiradi.
Xulosa
Muhammad maxdumi Namangoniy – Foyiq o‘z davrining yirik so‘z san’atkori
bo‘lib, uning asarlarini o‘rganish va keng targ‘ib qilish adabiyotshunoslikning dolzarb
vazifalaridan biridir. Uning devoni o‘zbek adabiyoti tarixidagi noyob meros sifatida
qadrlanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
277
Shoirning hayoti va ijodini o‘rganish orqali nafaqat Qo‘qon adabiy muhitining
tarixi haqida ko‘proq bilib olish mumkin, balki uning asarlarini zamonaviy o‘quvchiga
taqdim etish orqali milliy merosimizni boyitish imkoni ham yaratiladi. Foyiqning badiiy
mahorati, diniy mazmuni va ijtimoiy qarashlari uni har tomonlama o‘rganishga loyiq
ijodkor sifatida tanitadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Muhammad Maxdumi Namangoniy – Foyiq devoni. Sharqshunoslik instituti
qo‘lyozmalar fondi, inv. №793.
2. Karimov, H. (2001). O‘zbek adabiyoti tarixi. Toshkent: Fan nashriyoti.
3.Qo‘qon adabiy muhiti va uning rivoji to‘g‘risida: Qodirov, S. (1997). Qo‘qon
madaniy hayoti. Toshkent: Sharq.
4.Bertels, Ye. E. (1971). Navoiy va Sharq poetikasi. Toshkent: Fan.
5.Aliev, A. (1983). Sharq she’riyati janrlari. Toshkent: Fan.
Internet ma’lumotlari
www.ziyonet.uz,
www.ensiklopediya.uz,
