https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
248
OʻZBEKISTON SHAROITIDA MUQOBIL ENERGIYA MANBAALARIDAN
FOYDALANISH ENERGIYA MANBAALARI TURLARI
Farg’ona viloyati Oltiariq tuman
2-son kasb-hunar maktabi
Ishlab chiqarish ta’lim ustasi
Soliyev Murodjon
Annotatsiya: O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishi, bozor munosabatlariga
o‘tish – agrosanoat tarmoqlarida energetik resurslarini tejaydigan kompleks
texnologiyalarni qo‘llash va ularni ilmiy asoslarini yaratish bilan aniqlanadi. Ushbu
maqolada oʻzbekiston sharoitida muqobil energiya manbaalaridan foydalanish
energiya manbaalari turlari bayon etilgan.
Kalit so’zlar; Muqobil energiya, energiya turlari, shamol energiyasi, geotermal
energiya, biomassa, biogas, quyosh energiyasi, dengiz to‘lqin energiyasi.
TYPES OF ENERGY SOURCES USING ALTERNATIVE ENERGY
SOURCES IN THE CONDITIONS OF UZBEKISTAN
Annotation: economic development of Uzbekistan, the transition to market
relations – is determined by the application of complex technologies that save energy
resources in agro-industrial networks and the creation of their scientific basis. This
article describes the types of energy sources using alternative energy sources in the
conditions of Uzbekistan.
Keywords; alternative energy, types of energy, wind energy, geothermal energy,
biomass, biogas, solar energy, sea wave energy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
249
Hozirgi vaqtda olinadigan energiya, asosan, qayta tiklanmaydigan energiya
manbalari hisobiga olinadi. Bugungi kunda tabiiy yoq’ilg‘i ishlatish miqdori dunyo
bo‘yicha 12 milliard tonna neft ekvivalentiga teng. Bu esa har bir kishiga taxminan 2
tonna yoqilg‘i to‘g‘ri keladi, deganidir. Ma’lumotlarga qaraganda, so‘nggi 40 yil
davomida butun insoniyat tarixi mobaynida qazib olingan organik yoqilg‘idan ham ko‘p
yoqilg‘i iste’mol uchun o‘zlashtirilgan. Bu esa ular zahirasining tez kamayib ketishiga
sabab bo‘lmoqda. 2050-yilga borib aholi sonining 9-10 milliard kishiga yetishi
energiyaga bo‘lgan ehtiyojning 3 baravar ortishiga olib keladi. Yuqoridagilardan shuni
aytish mumkinki, mavjud energiya manbalaridan oqilona foydalanish maqsadida
energetika tizimida muqobil energiya manbalari ulushini oshirishni talab etilmoqda.
O‘zbekistonda muqobil energiya manbalaridan, eng avvalo quyosh
energiyasidan foydalanish sohasida ilmiy va eksperimental tadqiqotlar olib borish
borasida salmoqli tajriba to‘plangan bo‘lib, ular yuzasidan bir qancha o‘n yillar
mobaynida ishlanmalar olib borilmoqda. Respublikada Markaziy Osiyoda o‘xshashi
yo‘q ilmiy-eksperimental markaz — Fanlar akademiyasining “Fizika-Quyosh” ilmiy-
ishlab chiqarish birlashmasi tashkil qilingan bo‘lib, uning tadqiqotlari natijalari jahon
miqyosida e’tirof etildi.
Issiq suv va issiqlik ta’minoti uchun past potensialli qurilmalarni yaratish, elektr
quvvati olish uchun fotoelektrik va termodinamik o‘zgartkichlar, maxsus materiallar
sintezi texnologiyalarida, materiallar va konstruksiyalarga termik ishlov berishda
quyosh energiyasidan foydalanish bo‘yicha ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik
ishlari, ayniqsa faol va samarali olib borilmoqda.
O‘tkazilayotgan tadqiqotlarning natijalari mamlakat iqtisodiyotining turli
tarmoq va sohalarida amalda eksperimental ravishda keng ko‘lamda qo‘llanilmoqda.
O‘n yildan ortiq vaqt mobaynida respublikada quyosh energiyasi bilan suv isitadigan
qurilmalar asosida uy-joylar va ijtimoiy obyektlarni issiq suv bilan ta’minlash tizimlari
ishlab chiqilmoqda va ulardan tajriba tariqasida foydalanilmoqda. Toshkent shahrida,
Samarqand viloyati va boshqa mintaqalarda issiq suv olish uchun gelioqurilmalar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
250
o‘rnatilgan. Turli quvvatlardagi fotoelektrik qurilmalarni ishlab chiqarish
o‘zlashtirilgan. Ko‘plab oliy o‘quv yurtlari va kasb-hunar kollejlarida mazkur soha
uchun malakali kadrlar tayyorlab kelinmoqda.
Quyosh energiyasidan amalda foydalanish uchun O’zbekistonda yaratilgan
shart-sharoit va mavjud imkoniyatlar mazkur mintaqadan bu sohadagi ilg’or
texnologiyalarni nafaqat respublikamizda, balki butun O’rta Osiyoda tajriba tariqasida
joriy etish maydoni sifatida foydalanishga asos bo’lib xizmat qiladi.
To‘plangan tajribani e’tiborga olgan holda va tadqiqotlar hamda tajriba-sanoat
ishlanmalarini yuqoriroq texnik va ilmiy darajada o‘tkazishni yanada davom ettirish,
jahon tajribasini hisobga olgan holda O‘zbekiston sharoitida muqobil energiya
manbalaridan foydalanish borasidagi ayrim yechimlarni amalda qo‘llash, shuningdek
mazkur soha uchun zamonaviy uskunalar va texnologiyalarni mamlakatimizda ishlab
chiqarishni tashkil qilish maqsadida:
1. Ma’lumot uchun qabul qilinsinki, O‘zbekistonda quyosh va biogaz
energiyasidan foydalanishni yanada chuqurroq ishlab chiqish va amalda qo‘llash uchun
ilmiy-eksperimental va moddiy-texnika bazasi yaratilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Fanlar akademiyasi va
manfaatdor vazirliklar, idoralar, xo‘jalik birlashmalari bilan birgalikda, to‘plangan
tajribani hisobga olgan holda quyosh va biogaz energiyasidan foydalanish sohasidagi
eksperimental va amaliy tadqiqotlarni yanada chuqurlashtirish chora-tadbirlarini amalga
oshirsin, bunda muqobil manbalardan energiya ishlab chiqarish bo‘yicha tajriba
loyihalarini ishlab chiqish va amalga oshirishga, respublikada tegishli uskunalarni,
butlovchi buyumlar va materiallarni ishlab chiqarishni, shuningdek ularga servis xizmati
ko‘rsatishni tashkil qilishga alohida e’tibor qaratsin.
2. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi, Moliya vazirligi, Fanlar
akademiyasi, “O‘zbekenergo” davlat-aksiyadorlik kompaniyasining O‘zbekiston
Respublikasi Fanlar akademiyasining “Fizika-Quyosh” ilmiy—ishlab chiqarish
birlashmasi negizida Osiyo taraqqiyot banki va boshqa xalqaro moliya institutlari
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
251
ishtirokida Toshkent shahrida Xalqaro quyosh energiyasi institutini tashkil qilish
to‘g‘risidagi taklifi maqullansin.
Ayni damda metal konstruksiyasini o‘rnatish jarayoni davom etayotgan
mazkur
quyosh
fotoelektr
stansiyasi
maydoni
1
gektardan
oshiq
maydonni egallaydi. U ishga tushirilgach, yiliga 1,9 mln. kVt soat elektr energiyasi
ishlab chiqariladi va 241 ming kub metrdan oshiq shartli yoqilg‘i tejashga erishiladi.
Ma’lumot o‘rnida, mazkur ishlar O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
raisligida 2022-yil 10-iyun kunidagi “Iqtisodiyot tarmoqlari, aholi va ijtimoiy soha
ob’ektlarida qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan keng foydalanish chora-
tadbirlari” yuzasidan o‘tkazilgan videoselektor yig‘ilishida berilgan topshiriqlar
ijrosini ta’minlash yuzasidan amalga oshirilmoqda.
Muqobil energiya – yer biosferasida to‘xtovsiz qayta tiklanadigan va insoniyat
miqyosida tuganmas hisoblanadi. Ular – quyosh energiyasi, shamol, okean, daryo, yer
osti konlari, bioenergiyadir. Muqobil energiyaning asosiy foydali tomoni – tuganmasligi
va ekologik sofligidir. Undan foydalanish sayyoraning energiya muvozanatini
o‘zgartirmaydi, ya’ni tabiat jarayonlariga ta’sir etmaydi. Bu sifatlari qayta tiklanadigan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
252
energetika muammosini nafaqat respublikamizda, balki chet davlatlarda ham qiziqish
uyg‘otish uchun omildir.
Quyosh energiyasi. O‘zbekistonda quyosh energiyasi imkoniyati hammasidan
ko‘ra ko‘proq. Yalpi quyosh energiyasining imkoniyati o‘rtacha 51 mlrd. t. n. e, texnik
imkoniyati esa – 177 mln.t.n.e.. Bunda quyosh energiyasi butun mamlakat hududi
bo‘ylab barchaga baravar bo‘lib, uni energetika balansiga jalb etish, aholini elektr va
issiqlik energiyasi bilan ta’minlash masalasining, yechimini topish (ayniqsa, chekka
joylarda) imkonini beradi.
Shamol energiyasi. Bugungi kunda mazkur muqobil energiya quvvatini ishlab
chiqarish G‘arbiy Yevropada ancha ommalashgan. Sababi, buning uchun tabiiy
shartsharoitlar mos bo‘lishi barobarida ushbu turdagi energiyaga talab ham ortib
bormoqda. Zamonaviy shamol elektrostansiya (ShES)lar 3–4 m/s dan 25m/s gacha
bo‘lgan tezlikdagi shamol muhiti relefiga nisbatan baland bo‘lmagan joylarda optimal
ishlaydi. Shunday hududiy imkoniyatlarga ega bo‘lgan Germaniya hozirgi vaqtda
shamol energiyasidan foydalanish bo‘yicha jahonda yetakchilik qilmoqda.
O‘zbekistonda shamol energiyasidan foydalanish hududlariga Bekobod, Qo‘qon,
Jizzax, Ustyurtlarni kiritish mumkin.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
253
Geotermal energiya – Yer yuzasi Quyosh singari issiqlik energiyasini
nurlantiradi. Bu energiya geotermal energiya deb atalib, u odamlarni ehtiyojini issiqlik
va elektr energiyasi bilan ta’minlashi mumkin. Uni ishlab chiqarish atrof-muhitni
ifloslantirmaydi, ya’ni ekologik toza hisoblanadi.
Biomassa – chiqindini achitish va undan hosil bo‘lgan gazni yoqish natijasida
olinadigan energiyadir. Amalda esa biomassa bu – chiqindi. Qurigan daraxt yoki
ularning shox-shabbasi, tomorqadan poliz o‘simliklarining ildizpoyalari, yog‘och
qobig‘i va qirindilari kabilardir.
Biogaz. Odamlar biogazdan XVIII asr oxirlaridan beri foydalanib kelmoqdalar.
Elektr paydo bo‘lgunga qadar Londonda yer ostidagi kanalizatsiya quvurlaridan olingan
maxsus gaz lampalarda ko‘chalarni yoritishda foydalanilgan.
Dengiz suvining ko‘tarilish va qaytish energiyasi – dengiz suvining ko‘tarilish va
qaytishi Oy va Quyoshning gravitatsiyasi hamda Yerning aylanishi tufayli hosil bo‘ladi.
Dengiz to‘lqin energiyasi – dengiz va okean yuzasida esadigan shamol tufayli
hosil bo‘ladigan to‘qindan paydo bo‘ladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, dunyodagi
okeanlarning qirg‘ogidagi to‘lqinlar energiyasining jami 2 dan 3 milliongacha megavatt
energiyani tashkil etadi.
O‘zbekistonda 60 foizdan ko‘proq aholi qishloq joylarida yashaydi. Shuning
uchun mamlakatimizda hozirgi paytda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan
foydalanish dasturlariga e’tibor kuchaygan.
FОYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YХATI
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 26 майдаги “2017- 2021
йилларда қайта тикланувчи энергетикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт
тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия самарадорлигини ошириш чора-
тадбирлари дастури тўғрисида”ги ПҚ-3012 сонли қарори.
2. 2019 йил 21 майдаги “Қайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланиш
тўғрисида”ги ЎРҚ-539 сонли Ўзбекистон Республикасининг Қонуни.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-37_ Том-4_ Январь-2025
254
3. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини таъминлаш – юрт
тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови. Т.: «Ўзбекистон», 2017. 48б. 4.
Германович В., Турилин А. Альтернативные источники энергии. Практические
конструкции по использованию энергии ветра, солнца, воды, земли, биомассы. –
Санк-Петербург: Наука и техника, 2011. – 320 с.
5. Ляшков В.И., Кузьмин С.Н. Нетрадиционные и возобновляемые источники
энергии. – Тамбов: Изд-во ТГТУ, 2003. – 96 с.
6. Мухитдинов М., Эргашев С.Ф., Исакулов Ж.И. Қуёш энергиясидан
фойдаланиш. –Тошкент: ДТМ, 1999. – 107 б.
