Barcha maqolalar
Ҳалқали йигириш машинаси параметрларини муқобиллаб ип хоссаларини яхшилаш
Тадқиқот объектлари: «Zinser» ҳалқали йигириш машиналари, пахта толаси ва ундан йигирилган ип намуналари.
Ишнинг мақсади: «Zinser» ҳалкали йигириш машинаси параметрларини назарий ҳамда амалий изланишлар асосида муқобиллаб ип сифатини ошириш.
Тадқиқот услуби: Ип хоссалари замонавий услубиятлар асосида ТТЕСИ қошидаги «CENTEXUZ» сертификатлаш маркази ҳамда «Мурувват текс» ҳорижий корхонасининг «Гурлантекс» шаҳобчасида ўрнатилган замонавий синов ускуналарида лаборатория шароитида тадкик этилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Урчук тезлиги ва пишитилганликнинг ип хоссаларига таъсири ўрганилган. Пишитиш жараёни ип хоссаларига устивор таъсир кўрсатиб, бурамлар сони катталашган сари, амалий бурамлар номиналдан кўпроқ фаркланиши аниқланди. Пишитиш учбурчаги ўлчамларини ўзгартириб, ип структурасини яхшилаш натижасида ип сифатини ошириш мумкинлиги асосланган. Тензометрик синов асбобида ип деформацияси компонентларини юқори аниқликда баҳолашга эришилди. Компакт ипнинг оддий ипга нисбатан нисбий узиш кучи 14 % гача катталиги, тукдорлиги(ЗЗ) 80 % гача камлиги аникланди.
Амалий ахамияти: Серунум халкали йигириш машинасида урчук тезлиги ва пишитилганликнинг ип структураси ва хоссаларига таъсирини ўрганиш асосида оптимал ишчи параметрлар тавсия этилган. Ип сифатини ошириш йўллари амалда асосланганлиги катта амалий аҳамиятга эга.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлик: Диссертация иши натижалари «Мурувват текс» корхонасининг «Гурлан текс» шаҳобчасида 1200 та урчукли машинада жорий этилиб, йилига 43180,35 минг сўм иқтисодий самарадорликка эришилган.
Қўлланиш сохаси: Йигириш корхоналари.
Ҳайдаш колоннасида нефть-газ конденсати аралашмаларини ректификациялаш жараёни самарадорлигини ошириш
Тадқикот объектлари: хайдаш колоннасидаги рсктификациялаш жараёнлари.
Ишнинг мақсади: сув буғи ўрнига рециркуляция йўли орқали муқобил буғлатувчи агент - оғир нафта буғидан фойдаланиб, хайдаш колонасида нефть-газ конденсата аралашмасини ректификациялаш жараёни самарадорлигини ошириш.
Тадқикот методлари: углеводородли хом ашёнинг физик-кимёвий ва исснклик-физикавий хоссаларини аннклашда стандартлаштирилган услублардан, унинг фракцион таркибини аникдашда эса нефтни оддий хайдаш ускунасидан фойдаланилган. Хом ашё ва иссиқлик ташувчининг харорати, босими, сарфи ва бошқа кўрсатгичлари анъанавий услублар ёрдамида аниқланган. Тадқиқот натижаларини қайта ишлашда ўхшашлик назарияси асосида олинган критериал тенгламалардан фойдаланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: илк бор нефть-газ конденсата аралашмасини ректификациялашда қўлланиладиган буғлатувчи агентлар - сув буғи ва оғир нафта буғларининг кинематик қовушқоқликлари ўртасида катта фарқ борлиги оқибатида, муқобил буғлатувчи агент (нафта буғлари)дан фойдаланишнинг ижобий самараси асосланган; буғлатувчи агент сифатида оғир нафта буғларидан фойдаланилган холатда, нефть-газ конденсата аралашмаси таркнби ўзгаришининг хом ашёдан тиниқ фракциялар чиқишига таъсири аниқланган; муқобил буғлатувчи агент сифатида оғир нафтанинг буғларидан фойдаланиш оркали, хом ашёдан ёқилғи фракцияларини олишни кўпайтиришга ва буғлатувчи агентнинг сарфини камайтиришга имкон берувчи, нефть-газ конденсата аралашмасини хайдаш колоннасида ректификациялашнинг самарали усули таклиф қилинган; хайдаш колоннасида нефть-газ конденсата аралашмасини муқобил буглатувчи агент (огир нафта буглари)дан фойдаланган холда ректификация килишнинг оптимал режимлари аникланган.
Амалий ахамияти: Огир нафта бугини саноат ректификациялаш колоннасининг куб қисмига етказиб беришнннг ишлаб чиқилган самарали технологик схемасини амалиётда қўллаш оркали, мазут таркибидан ёқилғи фракцияларини олишни ўртача хисобда 2,7 % кўпайтиришга ва буглатувчи иссиклик ташувчининг сарфини 11,7% камайтиришга имконият яратилади.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлнги: ректификациялаш колоннасининг куб қисмида оғир нафта буғларидан фойдаланиш бўйича технологии йўриқнома ва регламент тайёрланган. Ишлаб чиқилган амалий таклиф, Бухоро нефтни қайта ишлаш корхонасининг ншлаб чиқариш - техник кенгашининг 2011 йил 10 октябрдаги карорига биноан, корхона мутахассислари билан биргаликда унга мослашув ва кейичалик ишлаб чиқаришга жорнй этиш учун қабул қилинган. Суюқ углеводородли аралашмаларни ректификацион колоннанинг куб қисмида янгн қуруқ хайдаш усулубидан Бухоро НҚИКда фойдаланиш орқали кутилаётган йиллик нқтисодий самара 1,3 млрд. сўмни ташкил этди.
Қўлланиш сохаси: нефтни кайта ишлаш еаноатн.
Қўрғошинли шиша ва ситаллар таркиби ва олиш технологиясини яратиш
Тадқиқот объектлари: қўрғошин силикатли шиша, камёб ва камёб-ер элементлар ёрдамида ранг берилган шишалар, шишакристалл материаллар, микрошариклар, йўл-сигнал белгилари, катафоталар, бадиий қисмлар, у-нурланишдан олдинги ва кейинги шиша ва ситаллар.
Ишнинг мақсади: PbO-SiCb системаси асосида шиша ва ситаллар яратиш, назарий ҳисоблаш ва тажриба йўллари билан физик-кимёвий хоссаларини аниқлаш, рангли шиша ва ситаллар олиш имкониятини ўрганиш ва уларни қўлланиш соҳаларини аниқлаш.
Тадқиқот методлари: кимёвий, оптик, рентгенографии, электронно-микроскопик, термик, ИҚ спектроскопии, физик-кимёвий хоссаларини аниқлашнинг намунавий усуллари ва бошкалар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: PbO-SiO2 системаси асосида микрошариклар, катафоталар, бадиий кисмлар ва у-нурланишга чидамли материаллар олиш учун ярокли иккита оптимал таркиб (70% РЬО + 30% SiO2 ва 80% РЬО + 20% SiO2) яратилди. Биринчи марта 80% РЬО + 20% SiO2 таркибли шихтадан шиша ҳосил бўлиш жараёни иккита (2PbOSiO2 ва PbOSiO2) оралиқ фаза ҳосил бўлиши орқали амалга ошиши тажрибада тасдикланди; 70% РЬО + 30% SiO2 таркибли шихтадан эса, шиша ҳосил бўлиш жараёнида фақат битта (PbOSiO2) оралиқ фаза ҳосил бўлади.
Биринчи марта бинар кўрғошин силикатли шишани
микрошишашарикларга ва сўнгра йўл-сигнал белгиларига ўтишнинг барча технологик цикли ўрганиб чиқилди.
Сг20з, Мп20з, Ғе20з ва ЬН20з лардан фойдаланиб рангли шишалар олинди ва уларни витражлар, панно ва бошқалар тайёрлашда яроқли эканлиги аниқланди.
Қатор камёб элементлар қўшиб шишалар синтез килинди ва уларни ситаллга ўтиш имкониятлари ўрганилди. Олинган шишалардан у-нурланишга чидамли материаллар олиш мумкинлиги борасидаги тадқиқотлар давом эттирилиши кераклиги кўрсатиб ўтилди.
Ўрганилаётган шишаларни ситалланишида термик ишлов бериш ва кристалланиш шароитига караб паст ҳароратда PbO SiO2 фазасини ҳосил бўлиш механизмига аниклик киритилди.
Амалий аҳамияти: кўрғошинли сурик, Джерой ва Тозбулок табиий кварц кумлари асосида йўл-сигнал белгилари олишга яроқли шаффоф шишалар ишлаб чиқариш мумкинлиги исботланди. Яратилган рангли шишалар четдан келтириладиган манзарали буюмлар-витражлар ва бошқа буюмларни ўрнини босишда ва ишлаб чиқаришда долзарб ахамиятга эгадир. Олинган шиша ва ситаллар у-нурланишга чидамли буюмлар яратилишида аҳамиятлилиги кўрсатиб ўтилди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: яратилган шиша ва ситалл таркиблари «Олмазор ТМТЕИЧК» ва «EUROSTYLE» корхоналарида синалган.
PbO-SiCE системасига бор ва натрий оксидлари қўшиб олинган микрошишашарикларнинг сифатини яхшиланиши ҳисобига 1 кг шишадан олинган иқтисодий самарадорлик 13920 - 14400 сўмни ташкил этди (2006 йилги ҳисобга кўра).
PbO-SiO2 системасига камёб-ер элементларининг оксидлари қўшиб олинган рангли шишаларнинг сифатини яхшиланиши ҳисобига 1 м“ шишадан олинган иқтисодий самарадорлик 11750-12500 сўмни ташкил этди (2008 йилги ҳисобга кўра).
6 ой давомида фойдаланиш натижасида тайёрланган йўл белгиларнинг нурни кайтариш қобилияти кўйилган талабларга жавоб бериши аникланди.
Қўлланиш соҳаси: - автойўл техникаси;
- декорация ва дизайн;
- замонавий техникада радиацияга чидамли воситалар сифатида.
Қурилиш материаллари структураси ва хоссалари тадқиқотининг нур-оптикавий методологияси
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирда жаҳоннинг ривожланган давлатлари қурилиш амалиётида фан ва техниканинг янги, охирги босқичидаги технология ва услубларини ишлаб чикишга катта эътибор берилмокда. Шу жиҳатдан, жумладан қурилиш соҳасида янги турдаги экологик материаллардан фойдаланиш, энергия тежамкор технологияларни самарали қўллаш, янги курилиш материаллари ва уларнинг диагностикасини такомиллаштириш ва бу орқали бино ва иншоотларнинг физикавий холатини ҳамда уларнинг хавфсизлигини таъминлаш масалалари етакчи ўринни эгаллайди. Бу борада, дунёнинг ривожланган мамлакатларида маълум ютукларга эришилган бўлиб, бино ва иншоотларни куриш, уларнинг мустахкамлик ва баркарорлигини таъминлаш, бинолар ҳолати диагностикаси, санацияси ва мониторинги учун конструктив ечимларни ишлаб чикишга алоҳида эътибор каратилмокда.
Жахонда курилиш материалларининг янги хоссаларини такомиллаштириш, уларнинг вақт бўйича бардошлилиги, хар хил иқлим шароитига таъсирчанлигини хисобга олган холда диагностик натижалар асосида янги турдаги экологик материалларни ишлаб чикишга йўналтирилган илмий-тадқикотлар муҳим вазифалардан бири бўлиб қолади. Бу йўналишда, курилиш материаллари ҳамда бино ва иншоотларнинг, жумладан архитектура ёдгорликлари деворлари ва пойдеворларининг физик-кимёвий хоссаларини катта аниқликда тадқиқот ўтказиш учун янги диагностик усулларни ишлаб чиқиш кабилар муҳим аҳамият касб этади.
Республикамиз мустақилликка эришгач янги курилиш материалларини яратиш ва уларнинг хоссаларини диагностикаси сохасида кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада композицион курилиш материалларини оптимал таркиблар билан яратишда, уларнинг амалиётда кўлланилишида, жумладан архитектура ёдгорликларининг диагностикаси ва санациясида катта натижаларга эришилди. Шу билан бир қаторда янги курилиш материалларини яратиш ва уларнинг физик-кимёвий диагностика услубларини янада такомиллаштириш зарурий омиллардан биридир. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «...ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш,...Ўзбекистонга янги технологияларни олиб кириш... янги технологияларни яратиш...»1 юзасидан вазифалар белгилаб берилган. Мазкур вазифаларни амалга ошириш, жумладан курилишда янги нур-оптикавий диагностик усулларни ишлаб чикиш ва улар ёрдамида бино ва иншоотлар, архитектура ёдгорликларининг физик-кимёвий ҳолатини аниқлаш, уларнинг диагностика мониторингини олиб бориш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисидаги» Фармони, 2016 йил 21 октябрдаги ПҚ-2639-сон «2017-2021 йилларда кишлоқ жойларда янгиланган намунавий лойиҳалар бўйича арзон уй-жойлар қуриш дастури тўғрисида»ги Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил 3 августдаги 251-сон «2016-2017 йилларда жисмоний ва юридик шахсларга тегишли бўлган кўчмас мулк объектларини тўла инвентаризациядан ўтказиш тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади курилиш материалларининг физикавий хоссаларини тадқиқ этишда нур-оптикавий методологиясининг яратилиши ва янги кўп сегментли нур-оптик сенсорларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
курилиш материаллари ғовакларининг структураси ва капиллярлар радиусининг спектрини шу ғоваклардан ўтувчи нур трансмиссияси асосида тадқиқ этувчи қурилиш материаллари структурасининг янги диагностика усули ишлаб чиқилган;
курилиш материалларининг янги нур-оптик характеристикаларини олиш учун нур-оптикавий усул ишлаб чиқилган ва бу усулда курилиш материалларининг янги физикавий параметрлари - ёруғлик абсорбцияси коэффициента, махсус нур-оптикавий ғовак ҳажми, курилиш материаллари сиртидаги махсус нур-оптикавий ғовак узунлиги, капиллярлардаги сув ҳаракатининг фронтал ва тўйиниш тезликлари аникланган;
гипс-эстрих ва цемент қоришмаси каби қурилиш материалларидаги сувнинг боғлиқлик турларини нур абсорбциясини қайд қилиш асосида аниқлаш усули яратилган;
курилиш материалларидаги эркин сувларнинг кимёвий боғланган сувга ўзгариши вақтини нур-оптикавий намлик сенсори ёрдамида катта аниқликда кайд килиш усули ишлаб чикилган;
илк бор курилиш материалларини намлигини нур трансмиссияси асосида ўлчовчи кўп сегментли нур-оптик намлик сенсори ихтиро этилган ва бу асосда курилиш материаллар намлигини туз ва ҳароратга боғлиқ бўлмаган холда гравиметрик сув микдорига олинган корреляция боғлиқлиги аникланган.
Хулоса
«Курилиш материаллари структураси ва хоссалари тадкиқотининг нур-оптикавий методологияси» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар асосида қуйидаги хулосалар келтирилган:
1. Қурилиш материалларининг физикавий хоссаларини тадкикоти учун нур-оптикавий методология ишлаб чиқилди. Бу методология ёруглик абсорбциясини аниқлаш бўйича тадқикотларнинг нур-оптикавий усулни, қурилиш материаллари намлигини ўлчаш бўйича нур-оптикавий усулни, ғовак капиллярлардаги намлик харакати тезлигини ўлчаш бўйича усулни, курилиш материалларида очиқ говакларнинг махсус нур-оптик хажми ва махсус нур-оптик узунлигини аниклаш бўйича усулни ва курилиш материалларида сув боғлиқлиги турларининг селекциясини ўрганиш усули каби усулларни ўз ичига қамрайди.
2. Қурилиш материалларининг янги физикавий хоссалари тадкик этилди ва янги параметр сифатида материал маълумотномасига киритилди. Булар куйидагилар:
ёруглик абсобцияси коэффициента;
махсус нур-оптик говак хажми;
махсус нур-оптик говак узунлиги;
капиллярлардаги сув харакатининг фронтал ва тўйиниш
тезликлари.
3. Нур-оптикавий порозиметрия яратилди. Ушбу усул билан говакларнинг структураси ва уларнинг бир-бирига боғлиқлигини ёруглик кайд этувчи камерада, жумладан сонли фотокамера, сонли видеокамера билан регистрация килинган. Натижада катта аниқликда говакларнинг бир-бирига богликлигини ва ғовакнинг радиуси тақсимоти таҳлил усули яратилган.
4. Янги кўп сегментли нур-оптик намликни ўлчовчи сенсорлар ишлаб чиқилди. Бу бир сегментли нур-оптик сенсорининг такомиллаштирилган прототип тури бўлиб, қурилиш материалларидаги намликни янада аник ўлчаши ва бу билан материалларнинг физикавий хоссалари диагностикаси усулида аниқ натижалар олинишига хизмат қилади.
5. 17 та Ўзбекистон архитектура ёдгорлик биноларининг (Самарқандда 3 та, Хивада 3 та, Бухорода 3 та, Шахрисабзда 2 та, Қўқонда 2 та, Тошкентда 3 та ва Занги-Отада 1та) физик-кимёвий ҳолатини аниқлашда туз ва намлик диагностик тадқиқоти, жумладан рентген дифрактометри, хароратга боғлик бўлмаган ҳолда янги нур-оптик намлик сенсори ва инфрақизил спектрометри ёрдамида ўтказилган (Ўзбекистон Республикаси Маданият Вазирлигининг 2017 йил 12 декабрдаги 01-11-04-6346 ва 01-11-04-6347 сон маълумотномалари ва Ўзбекистон архитектура ёдгорликларини сақлаш илмий ишлаб чикариш бош бошкармасининг 06.10.2014 ва 24.07.2015 йиллардаги далолатномалари). Натижада архитектура ёдгорликлари биноларининг физик-кимёвий холати тадқикотлари асосида катта аниқликда девор ва пойдеворлардаги туз ва намлик микдори аникланган. Биноларнинг бу ҳолатидан келиб чиккан ҳолда кўрилаган чора тадбирлар асосида социал самара -архитектура ёдгорликларининг умрбоқийлиги ошиши кузатилади.
6. Гипс-эстрих ва цементли қоришма қурилиш материалларида нур-оптик сенсор ёрдамида намликни ўлчашнинг лаборатория тадкиқотлари ўтказилди. Гипс-эстрих ва цементли қоришма қурилиш материалларининг котгунича ва қотганидан сўнг, намликни йўкотиши жараёнини аниқланди.
7. Илк бор, қурилиш материаллари ғовакларидаги сувнинг боғликлик турлари нур-оптик сенсорлар ёрдамида қайд қилинди. Нур-оптикавий усул билан кимёвий боғланган сувнинг эркин, капилляр боғланган сув селекцияси аниқланди.
8. Қурилиш материалларида намликни ўлчовчи янги нур-оптикавий кўп сегментли нур-оптик намлик сенсорига Германия Федератив Республикаси патент идорасининг ихтирога патента олинган бўлиб («Lichtoptischer Feuchte-Sensor zur Bestimmung der Mauerwerksfeuchte» № 102007049285, 2017), бу сенсор билан тадкикотларда қурилиш материалларидаги намликни туз ва ҳароратга боғлиқ бўлмаган ҳолда гравиметрик корреляция асосида юқори аникликда олинган.
9. Интелектуал мулк кўмитасига янги комбинацияли кўпсегментли курилиш материалларида намликни ўлчайдиган сенсор регистрацияга берилди. № IAP 20150371, 06.10.2015.
Қурилиш материаллари ишлаб чиқариш жaрaёнлaрини рaқaмли технологиялaр aсосидa ривожлaнтириш
Мақола ишлаб чиқаришда цемент олиш технологиясида материалларни майдалаш жараёнида кўп электр энергияси сарф бўлаётганлиги, қаерга сарф бўлаётганлиги сабабларини ўрганиш орқали материални майдалаш самарадорлигини таъминлаш тўғрисида ёзилган.
Қуёшли қурилмаларни кузатиш тизимлари параметрларини асослаш ва ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахон амали-ётида Қуёш энергиясидан фойдаланиш соҳасида нурни йиғувчи концентра-торлардан фойдаланиш самарадорлигини ошириш истиқболли йўналишдан бўлиб, концентраторларни оптимал режимда ишлашини таъминлаш муҳим вазифалардан ҳисобланади. Бу жихатдан концентраторларда йиғилаётган нурлар харакатини мунтазам кузатиш тизимларини ишлаб чиқиш, уларнинг техник-иқтисодий кўрсатгичларини, биринчи навбатда концентраторларда кузатиш тизимини такомиллаштириш асосий вазифалардан бири ҳисоб-ланади.
Ҳозирги кунда дунёда энергия тежовчи куёший курилмаларнинг самарадорлигини ошириш мақсадида уларнинг кузатиш тизимларига катта эътибор каратилмокда. Бу борада қуйидаги йўналишлардаги мақсадли илмий тадқиқотларни, жумладан, концентраторларнинг энергетик ва жамлаш характеристикаларининг оптик ва дастурий кузатиш тизимини ишлаб чиқиш, концентратор ва гелиостатлар кузатиш хатоликларини бартараф қилиш усул-ларини ишлаб чикиш, оптик кузатув датчикларини ва кузатиш жараёнларини тадқиқ қилиш, куёш нурланиши концентраторларининг оптик ва дастурий кузатув тизимлари хатолигини аниқлаш усулларини ишлаб чиқиш, гелиос-татларни дастурий бошқариш тизимларини ишлаб чиқишга оид илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан ҳисобланади.
Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясига кўра, принципиал жиҳатдан янги маҳсулот ва технология тур-ларини ўзлаштириш, шу асосда ички ва ташки бозорларда миллий то-варларнинг ракобатбардошлигини таъминлаш масалаларига алоҳида эътибор қаратилмокда. Фаол тадбиркорлик, инновацион гоялар ва технологияларни қўллаб-қувватлаш йилида олинган илмий натижаларни ҳозирги замон талаб-ларига жавоб берадиган даражага олиб чиқиш алоҳида эътиборга сазовор. Бу жиҳатдан, концентраторларни нурга йўналтиришга мўлжалланган курилма-ларнинг янги турларини ва конструкцияларини оптималлаштириш долзарб масалалардан бири бўлиб, куёш электростанцияларинин ажралмас кисми ҳисобланади. Жумладан, фойдаланиладиган концентраторларда кузатиш тизимлари аниқлилига қўйиладиган талабларни асослаш, оптик датчикларни ишлаб чиқиш ҳамда концентраторларда кузатиш тизимининг дастурларини ишлаб чикиш бўйича юкори натижаларга эришилган. Шунга кўра, фойдаланиладиган концентраторларда кузатиш тизимлари аниқлилига қўйиладиган талабларни асослаш, оптик датчиклар ишлаб чикиш ҳамда концентраторларда кузатиш тизими дастурининг алгоритмини ишлаб чикиш муҳим ахамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармонини, 2017 йил 13 февралдаги ПҚ-2772 -сон «2017-2021 йилларда электротехника саноатини ривожланти-ришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий тадқикот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисидаги»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада ҳизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади оптик кузатиш тизимлари датчигини ишлаб чиқиш ва турли мақсадли концентраторларнинг оптик ва дастурий кузатув системалари аниқлигига қўйиладиган талабларни асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
нуқтали ва чизиқли қуёш нурланиши концентраторларининг энергетик ва концентрациялаш характеристикаларига кузатиш аниклигининг таъсири асосланган ва аниқланган, қуёш ўчоғи концентраторлари учун ҳам кузатиш-нинг аниклигининг оким ва концентрацияга таъсири бурчаги икки дақиқадан ошиқ бўлганда намоён бўла бошлаши кўрсатилган;
60 градусгача кузатиш майдонига эта ва фаркланиш бурчаги бир хил бўлгандаги сигналлар фарқини максимал таъминловчи оптик датчикнинг оптимал параметрлари аниқланган;
гелиостат ва концентраторларнинг азимутал ўқи вертикал бўлмас-лигини аниқлаш учун курилма ва услуб ишлаб чиқилган;
гелиостат ва концентраторларнинг куёшни кузатиш динамикасини аниқлаш усули ишлаб чиқилган;
Ер шари ўки нутацияси ва импульс момента ҳамда азимутал ўқи вертикал бўлмаслигини ҳисобга олувчи гелиостат ва концентраторларни бошка-риш дастурининг алгоритми ишлаб чиқилган.
Хулоса
Турли максадларда фойдаланиладиган концентратор кузатиш аникли-гига қўйиладиган талабларни асослаш ва ишлаб чикиш, оптик ва дастурий кузатиш тизими хатоликларини бахолашнинг экспериментал ва хисоблаш методикаларини тадқиқ қилиш натижасида куйидаги хулосалар килинди:
1. Оптик кузатув тизими датчиклари классификацияси ўтказилган ва бир хил бурчак мослаштирилмаган холда ва кузатув бурчаги 60° гача сигналларнинг максималлигини таъминлаб берувчи янги датчик конструк-цияси ишлаб чикилган.
2. Нуктавий ва чизикли концентраторнинг энергетик характеристика-ларига кузатиш аниклигининг таъсирини хисоблаш усули билан аниқлаш имконини берувчи модель ва алгоритм ишлаб чиқилиб, қуёш печлари концентраторлари учун кузатиш тизимидаги ноаникликлар таъсири икки бурчак минутидан юқори бўлганда хосил бўлиши кўрсатилган.
3. Азимутал-зенитал йиғилган гелиостат ва концентраторлар ай-ланиш ўқи азимутининг новертикаллигини аниқлаш ва назорат килиш учун янги услуб ва курилма ишлаб чиқилган бўлиб, ушбу курилма фазода азимут ўқи холатини 0,5 бурчак минут аниклик билан ўлчаш имконияти яратилган.
4. Оптик кузатув тизимлари датчиги аниқлигини бахолаш методикаси ва курилмаси ишлаб чикилган ҳамда кузатув датчиклари аниқлигини бахолаш Катта Қуёш Сандонида ўтказилган.
5. Гелиостат, жумладан концентраторларнинг харакатини характерлов-чи сигнал динамикаси, олдин тасаввур килингандан бир қанча фаркланиб, айнан датчикнинг ишлаши сёзгирлик чегарасида унинг аниқлигига боғлиқ бўлмаган холда амалга ошиши кўрсатилган.
6. Илк бор куёш ортидан гелиостат ва концентраторларнинг кузатув дастурий алгоритми Ер ўқи айланиш нутацияси ва прецессия, азимутал ўқ новертикаллиги асосий дастурий кузатиш параметрлари хисобга олинган холда ишлаб чиқилган.
7. Кундузги кузатув дастури учун вакт бўйича 10 сек. аниқликда азимутал ўқининг новертикаллигини махаллий туш пайти билан куёшнинг ярим кунлигини хисобга олган холда куёшнинг кўринадиган ҳаракатининг содда тенгламаси ишлатилиши мумкинлиги кўрсатилган.
Қора металлургия корхоналарида электр энергия истеъмоли самарадорлигини ошириш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда ишлаб чиқариш соҳаларида электр энергияси истеъмоли самадорлигини ошириш ҳамда энергия ва ресурс тежамкор иш режимларни яратишга каратилган тадқиқотлар муҳим аҳамият касб этмокда. Шу жиҳатдан, кора металлургия корхоналарининг электрда пўлат ишлаб чиқариш объектлари иш режимларини такомиллаштириш, махсулот бирлигига тўғри келадиган электр энергиянинг солиштирма сарфини тўғри аниқлаш, истеъмолини прогноз килишда юкори аникликдаги усулларни тадбик этиш билан электр энергияси ишлатилиши самарадорлигини оширишга алоҳида эътибор каратилмокда. Ривожланган мамлакатларнинг «электрда пўлат ишлаб чиқариш объектлари ишлаб чикараётган маҳсулотларига бўлган талабнинг кескин ортиши, электр энергия истеъмолининг хам юқори суръатларда ўсишига олиб келмокда. Сўнгги беш йил ичида дунёда пўлат ишлаб чиқариш 10-12% га ошганлиги сабабли кора металлургия корхоналарида электр энергиясини ишлатиш самарадорлигини ошириш долзарб вазифа бўлиб келмокда»1.
Жаҳонда кора металлургия корхоналарида электрда пўлат ишлаб чиқаришда электр энергияси кўрсаткичларини меъёрлаш ва прогноз килиш ва бу кўрсаткичларнинг илмий асосланган кийматларини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор каратилмокда. Ушбу соҳада, жумладан, технологик жараёнда энергия тежамкор технологиялари ва курилмаларнинг электр энергия истеъмоли самарадор иш режимларини ишлаб чикиш, шу билан бирга уларни меъёрлаш ва прогноз килишнинг янги усул ва алгоритмларини яратиш йўналишларида амалга оширилаётган илмий-тадқиқот ишлар муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Ҳозирги кунда республикамизда иктисодиётнинг муҳим тармоғи бўлган энергетика соҳасини сифат жиҳатидан тубдан ривожлантириш ва замонавий талаблар асосида соҳанинг техник-технологик даражасини юксалтиришга алоҳида эътибор каратилмокда. Бу борада, жумладан саноат корхоналарида электр энергиясининг ишлатилиш самарадорлигини ошириш, энергия тежамкор иш режимларини ишлаб чиқиш ва тадбиқ этиш бўйича сезиларли натижаларга эришилмокда. Шу билан бирга, истеъмол килинаётган энергия ресурсларини меъёрлаш ва прогноз килиш, энергия истеъмолини камайтириш усуллари ҳамда курилмаларнинг энергия ва ресурс тежамкор иш режимларини аникловчи алгоритмларини ишлаб чиқишга йўналтирилган илмий-тадқикот ишлари олиб бориш зарур масалалардан бири хисобланади. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «...иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чиқаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш»2 бўйича вазифалари белгиланган. Мазкур вазифаларни амалга ошириш, жумладан, электрда пўлат ишлаб чиқариш объектлари энергетик кўрсаткичларини тахдил килиш, электр энергия солиштирма сарфининг прогноз кўрсаткичларини аниқлаш, курилмаларининг иш режимларини яхшилаш, электр энергия истеъмоли кўрсаткичларини меъёрлаш ва прогноз килиш усулларини технологик жараён хусусияти асосида такомиллаштириш ва хисоблаш дастурларини ишлаб чиқиш муҳим масалалалардан бири хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи ҳажмини қисқар-тириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида», 2017 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда кайта тикланувчи энергетикани янада ривожлантириш, иктисодиёт тармоқлари ва ижтимоий сохада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кора металлургия корхоналари электр энергияси ишлатилиши самарадорлигини оширишда электр режимларини ҳисобга олган ҳолда истеъмол кўрсаткичларини меъёрлаштириш, прогноз килиш усулларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
пўлат эритиш жараёнидаги электр режимларини ҳисобга олган ҳолда электр энергия истеъмолини меъёрлашнинг кўп поғонали структураси такомиллаштирилган;
металл прокат ишлаб чиқаришда сарф бўладиган энергия турлари бўйича меъёрларни аниқлаш имконини берувчи услубий кўрсатма ишлаб чиқилган;
электр энергияси солиштирма сарфининг прогноз кўрсаткичини шакллантириш схемаси технологик кўрсаткичларни ҳисобга олган ҳолда такомиллаштирилган;
энергетик тавсифлар кўрсаткичлари асосида электрда пўлат эритиш цехи курилмаларининг оптимал иш режимларини аниқлаш усули ва алгоритми ишлаб чикилган.
Хулоса
Ушбу диссертацияга тегишли фундаментал, жамоавий тадқиқотларнинг кора металлургия корхоналарида электр энергия истеъмоли самарадорлигини ошириш қисмлари бўйича умумий натижаларни куйидаги хулосаларда келтириш мумкин:
1. Электрда пўлат эритишда бирламчи шихтани оптимал жойлаштириш орқали пўлат эритишнинг электр режими яхшиланган. Натижада эритиш вақтининг қисқариши электр энергия сарфини камайтириш имконини берган.
2. Қора металлургия корхонасининг барча истеъмол поғоналари учун электр энергиями меъёрлаш имконини берувчи кўп поғонали структураси такомиллаштирилган.
3. Технологии қурилмаларнинг таркиби (типи), махсулот ишлаб чиқариш ҳажмининг ортиб бориши ва махсулот номенклатурасининг ўзгаришига боғлиқ равишда махсулот бирлигига тўғри келадиган электр энергия солиштирма сарфини корретировкалаш (тузатиш) усули ишлаб чиқилган. Натижада корхонада меъёрлар кўрсаткичларини аниклашда таркибий ўзгаришларни хисобга олиш, хисоблаш ишларининг аниклилигини ошириш имконини берган.
4. “Узметкомбинат” АЖда металл прокати ишлаб чиқаришда ёқилғи-энергетика ресурслари истеъмолини меъёрлаш усуллари” услубий кўрсатмаси ишлаб чиқилган ва корхонага жорий килинган. Натижада ҳар бир истеъмол поғонасида энергия шакллари бўйича меъёр кўрсаткичларини аниқлаш таъминланган.
5. Корхонанинг истеъмол поғоналарида электр энергия солиштирма сарфининг прогноз кўрсаткичини шакллантириш схемаси такомиллаштирилган. Натижада махсулот бирлигига тўғри келадиган электр энергия сарфининг солиштирма кўрсаткичини аниклашда амалдаги усуллардан фаркли равишда, технологик жараёнда иштирок этадиган энергетик факторлар билан бирга технологик факторлар хисобга олиниб, кўрсаткич кийматининг аниқлиги оширилган.
6. Энергетик тавсифларнинг таҳлили асосида электрда пўлат эритиш цехи курилмаларининг электр энергия истеъмоли кўрсаткичлари бўйича оптимал кўрсаткичларни аниқлайдиган алгоритм ишлаб чиқилган. Натижада курилмаларнинг энергетик тавсиф кўрсаткичлари бузилган холат учун чегаравий шартлар кабул килиниб, унинг огиш сабаблари технологик факторларни ҳисобга олиш йўли билан аниқлаш имконини берган.
7. Тадқиқот натижалари «Ўзметкомбинат» АЖда 1-навли прокат цехи, 2-навли прокат цехи, электрда пўлат эритиш цехи, кислород компрессор цехи ва ҳалк истеъмоли моллари ишлаб чикариш цехларида жорий килиш учун кабул қилинган. Илмий-тадқиқот натижаларининг қўлланилиши корхона цехларида электр энергия истеъмолини 2,5% га камайтириш имконини берган.
Қора металлургия корхоналарида электр энергиясини ишлатиш самарадорлигини ошириш бўйича берилган тасияларни кўлланишдан кутилаётган умумий иқтисодий самарадорлик йилига 58 млн. сўмни ташкил этади.
Қовушоқ сиқилувчан суюклиқни ўз ичига олган доиравий цилиндрик қатламнинг ностационар тебранишлари
Тадқиқот объектлари: Қовушоқ сикилувчан суюқлик билан ўзаро таъсир-лашувчи ихтисрий қалинликдаги доиравий цилиндрик қатлам (қобиқ).
Ишнинг мақсади: Узаро таъсирлашувчи суюкдик ва ташки динамик кучни ҳисобга олган ҳолда ихтисрий калинликдаги цилиндрик эластик катлам носта-ционар тсбранишлари тснгламаларини тснгламаларини кслтириб чиқариш усу-лини ишлаб чиқиш ва тснгламаларни кслтириб чиқариш; Қаралаётган система КДҲни аникловчи алгоритмни ишлаб чикиш ҳамда қатлам ва қобик тебрани-шлари ҳақида амалий масалалар счиш.
Тадқиқот методлари: Уч ўлчовли чизикди эластиклик назарияси, Фурьс ва Лаплас интеграл алмаштиришлари усуллари, даражали каторга сйиш усули.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Узаро таъсирлашувчи суюқликни ҳисобга олган ҳолда ихтисрий калинликдаги цилиндрик эластик катлам ностационар тсбранишлари тенгламаларини кслтириб чикариш усули ишлаб чиқилган; қараластган гидроэластик система тебранишларининг айланиш инерцияси ва кўндаланг силжиш деформациясини хцеобга олувчи янги тенгламалари таклиф этилган; таъсирлашувчи суюкликнинг динамик рсакцияси аниқланган; қовушоқ сиқилувчан суюкликни ўз ичига олган доиравий кесимли цилиндрик катламда гармоник буралма, бўйлама тўлқинлар таркалиши ва тўлқинли жараёнлар ҳақидаги янги масалалар ечилган.
Амалий ахамияти: диссертация назарий характерга эга; тадқиқотларнинг амалий аҳамияти ишлаб чиқилган тебраниш назарияси ва аналитик усулларнинг қовушоқ суюқлик билан ўзаро таъсирлашувчи доиравий цилиндрик катлам тсбранишлари ҳақидаги амалий масалаларга қўллаш билан боғлиқ.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: тадқиқот натижа-лари Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Фан ва техно-логияларни ривожлантиришни мувофиклаштириш кўмитасининг №26/99 (1999-2001), ОТ-Ф1.-132 (2007-2011) рақамли грантларини бажаришда қўлла-нилган.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси: дисссртацияда кслтирилган натижалар ва усуллардан дсформацияланувчи каттиқ жисмлар механикаси, гидроэла-стиклик ва математик физика соҳаларидаги илмий изланишларда фойдаланиш мумкин.
Қовунни комплекс қайта ишлашдаги жараёнлар ва уларни аппаратуравий таъминлашни такомиллаштириш
Тадқиқот объектлари: Тадқиқот объекта полиз экини - ковунга бирламчи ишлов бериш, шарбат олиш ва буғлатиш йўли билан концентрат олиш.
Ишнинг максади: Вакуум-буғлатиш ускунасида температурани пасайти-рилиши, буғлатиш жараёни жадаллаштириш асосида унинг давомийлигини камайтириш, биологик қимматли компонентларни сақлаб қолиш, қовун таркибидаги қаттиқ ноэрувчан компонентларни ажратиб олиб, уларни аппарат трубаларига ёпишиб куйиши ва нагар ҳосил қилишини бартараф этиш, олинаётган концентратдаги куруқ модда микдорини 60% ва ундан юқорига етказиш.
Тадқиқот методлари: Хом ашё параметрлари ва қовундан олинган яримтайёр махсулотнинг физик-кимёвий изланишлар усулларини, математик моделлаштириш ва оптималлаш, кўп факторли экспериментларни режалаштириш.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Қовунни чуқур қайта ишлашдаги хисоблар учун зарур бўлган параметрлар тажрибада тадқиқ этилган. Бирламчи ишлов бериш технологияси, асосий компонент - шарбатни буғлатиш жараёнига тайёрлаш технологияси ишлаб чиқилган. Математик режалаштириш усули ёрдамида қовун шарбати комплекс сифат кўрсаткичи асосида кўрилаётган жараёнларнинг оптимал параметрларини топиш йўллари ишлаб чиқилган.
Амалий ахамияти: Универсал модел олинган, амалий фаолиятда ўхшаш ИМА жараёнларини тадқиқ этиш учун яроқли бўлган ушбу аналитик-экспериментал модел дастур билан таъминланган, тавсия этилган линияда қовунни қайта ишлашдаги оптимал параметрлар аниқланган, қовун пульпасини гидромеханик усулда марказдан қочма куч майдонида фракциялаш тўрт корпусли қурилмада фугатни буғлатиш жараёнларининг хисоблаш усули ишлаб чиқилган, самарали қурилмаларни ишлатиш режимлари тадқиқ этилган. MATLAB дастури ва унинг SIMULINK қисмидан, шунингдек MATHCAD дастуридан сунъий нейрон-тўр масалаларидан фойдаланишга асосланган тескари масалаларни ечиш жараёнини синтез қилиш принципини амалга ошириш учун фойдаланилган.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Қовун шарбатини фракциялаб қайта ишлаш қурилмасининг схемасини Янгийўл шаҳри «ЭлКол» Ўзбек-Турк ҚКнинг хом ашёга бирламчи ишлов бериш бўлимида амалга оширилмокда, «MS NATURAL PRODUCTS» фирмаси билан ишлаб чиқаришда жорий этиш учун амалий иш олиб борилмокда. Олинган натижаларни ишлаб чиқариш қуввати 10 т/соат хом ашёни қайта ишлайдиган корхонада жорий этишдан кутилаётган иқтисодий самара 72,33 млн.сумни ташкил этади.
Қўлланиш сохаси: Консерва саноати.
Қишлоқ хўжалиги ва мелиорация техникаларини ишлатиш, тиклаш ва таъмирлаш
Тадқиқот объектлари: қишлоқ хўжалик, мелиоратив ва қурилиш машиналари, тракторлар, автомобиллар ва технологик қурилмалар механизмлари таркибида қўлланиладиган сиқилувчан цилиндрик ўралма пружиналар, тиклаш усуллари ва технологик жараёнлари.
Ишнинг мақсади: қишлоқ хўжалик, мелиоратив, қурилиш машиналари, тракторлар ва технологик қурилмаларда қўлланиладиган цилиндрик ўралма пружиналарни ресурсини тиклаш технологиясини модернизациялаш.
Тадқиқот методлари: Назарий тадқиқотлар механика қонуниятлари, пластик деформация, иссиқлик баланси, иссиқлик масса алмашинуви назариялари ва математик анализ усуллари асосида, экспериментал тадқиқотлар лаборатория шароитида ишлаб чиқилган тажрибавий қурилма, лаборатория ва ишлаб чикариш шароитларида замонавий назорат ўлчов асбоблари, жиҳоз, воситалардан фойдаланилган ҳолда ўтказилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгнлиги: қишлоқ хўжалик, қурилиш ва мелиорация машиналари, тракторлар ва технологик курилмаларда қўлланиладиган цилиндрик ўралма пружиналар ресурсини қайта тиклашнинг модернизациялашган усули, курилмаси ва тиклаш жараёни режимларини пружина эластиклигининг камайишини хисобга олган холда аниқлаш боғлиқликлари.
Амалий ахамняти: қишлоқ хўжалик, қурилиш ва мелиорация машиналари, тракторлар ва технологик қурилмаларда қўлланиладиган цилиндрик ўралма пружиналар ресурсини модернизациялангаи тиклаш курилмаси ва технологик жараёни.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Технологик жараёи ва натижалар «Ўзагромашсервис» уюшмасига қарашли «ТошОР» ОАЖ, Тошкент вилояти Юқори Чирчиқ тумани МТП да пружиналар тиклаш жараёиини ташкил қилиш мақсадида ишлаб чиқариш жараёиига ва ТИМИ ўқув жараёнига тадбиқ қилинган. Ишлаб чикариш жараёнига тадбиқ этишда тиклаигаи пружинанинг таннархи 664,73 сўмни ёки янги пружина нархинииг 33 % ни ташкил этади. Кутилаётган йиллик иқтисодий самара 5000 дона пружинани тиклаш учун 6454238 сўмни, капитал қўйилмаларни қоплаш муддати 2 йилни ташкил этади.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: «Узагромашсервис» уюшмаси ихтисослашган таъмирлаш корхоналари ва машина трактор парки устахоналари.
Қаттиқ жисм-қаттиқ жисм аралашмаларини уч фазали мавҳум қайнаш қатламда ажратиш учун самарали қурилма яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жаҳон миқёсида сабзавотларни етиштирилиши ўтган ўн йилларга нисбатан икки баробар ўсиб кетти ва 1150 млн. тоннами ташкил этади, уларнинг катта кисми илдиз ва туганак меваларга тўғри келади. Бу соҳада Хитой (580,7 млн.т), Ҳиндистон (121,0 млн. т), АҚШ (34,3 млн. т), Туркия (28,3 млн.т.), Эрон (23,7 млн.т), Миер (19,6 млн.т) каби мамлакатлар етакчилик қилади1. Ушбу омил кайта ишланадиган маҳсулотлар сифатини тегишли истеъмол меъёрларига мое даражагача ошириш учун илмий тадқиқотлар мева ва сабзавотларни кайта ишлаш технологияларни такомиллаштириш ва янги самарадор жараён ва курилмаларни яратишга йўналтирилган.
Бугунги кунда жаҳонда мунтазам илдиз ва тугунак меваларни кайта ишлаб озиқ-овкат кукунини олиш, маҳаллий хомашёдан тўлик ва самарали фойдаланиш, шунингдек чиқитларни камайтириш, илдиз ва туганк меваларни тозалаш ва ювиш жараён ва курилмаларни жадаллаштиришда иссиқлик элткични хайдаш учун энергияни сарфини пасайтириш долзарб вазифалардан ҳисобланади. Илдиз ва туганак меваларни кайта ишлаш бўйича тадкиқотларни амалга оширишда битта курилмада бир нечта жараённи минимал энергетик сарф билан олиб бориш, ноанъанавий юкори самарали хом-ашёни кайта ишлаш учун мобил технологияларни яратиш, маҳсулотнинг ракобатбардошлиги ошириш, ҳаражат ва таннархини камайтириш хамда хом-ашё ва маҳсулотлардан самарали фойдаланиш йўналишида илмий ишлар олиб борилмокда.
Республикамизда асосий эътибор озиқ-овқат саноатининг етакчи тармоқлари, хусусан махаллий хомашёни кам чиқитли, шу жумладан илдиз ва туганак меваларни тўлиқ кайта ишлаш ва озиқ-овқат кукунини олиш учун юқори самарадорликка зга бўлган жараён ва курилмалардан иборат янги кичик мобил технологиялар ва жихозларни яратишда муайян натижаларга эришилди. Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, «саноатни сифат жиҳатидан янги боскичга кўтариш, махаллий хомашё манбаларини чуқур кайта ишлаш, тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни жадаллаштириш, янги турдаги махсулотлар ва технологияларни ўзлаштириш»2 вазифалари белгилаб берилган. Бу борада янги, замон талабларига жавоб берувчи, илдиз ва туганак меваларни кайта ишлаш технологиясида тежамкор жараён ва курилмаларни яратишни тадқиқотига меваларни тўлиқ кайта ишлаш ва ярим тайёр махсулотларни олиш қаратилган илмий изланишлар муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 12 апрелдаги ПҚ-2520-сон «Мева-сабзавот махсулотлари, картошка ва полиз экинларини сотиб олиш ва фойдаланиш тизимини такоммиллаштириш бўйича тадбирлар тўғрисида»ги Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг2015 йил 29 августдаги 251-сон «Узбекистан Республикаси аҳолисини 2015-2020 йил ларда сифатли озик-овқат билан таъминлаш бўйича тадбирлар коцепцияси ва комплексини тасдиқлаш тўғрисида»ги, Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги ва 2015 йил 4 мартдаги УП-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий кайта ўзгартириш, модернизациялаш ва диверси-фикациялашни таъминлаш бўйича тадбирлар дастури ҳақида»ги фармон ва карорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада ҳизмат қилади.
Тадқиқотнинг макса ди уч фазали мавҳум қайнаш қатламда «қаттиқ жисм-қаттиқ жисм» хар ҳил жинсли аралашмани ажратиш усули ва курилмасини яратишдан иборат.
Тадкикотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
қишлоқ хўжалиги махсулотларини кайта ишлаш технологиясида «мева-пўст» аралашмасини ажратиш ва мевани ювиш учун «эрлифт» эффектга эта уч фазали мавҳум катлами аниқланган;
уч фазали мавҳум қайнаш қатламда мавҳум қайнаш бошланиш wnc ва учиб чиқиш wyH тезликларини ҳисоблаш учун умумлаштирувчи юқори аниқликка эта формулалар яратилган;
босимни бир зумда пасайтириш усулида тозаланган мева ва чексиз юпка кўринишдаги пўстнинг физик-механик ҳоссалари аникланиб, бир вактда уч фазали мавҳум қайнаш қатламда ажратиш, ювиш ва чўктириш жараёнининг физик модели ишлаб чиқилган;
оким ўтишининг осциллирланган режимни ҳосил қилувчи секцияланган тақсимловчи панжаранинг конструкцияси ишлаб чикилган;
«мева-пўст» аралашмасини уч фазали мавҳум қайнаш қатламда ажратиш жараёни учун усул ва курилма яратилган.
Хулоса
1. Қаттиқ жисмлардан ҳосил бўлган аралашмани уч фазали мавҳум кайнаш қатламда ажратиш бўйича олиб борилган илмий тадкикотлар критик тезликка, яъни мавҳум кайнашнинг бошланиш ва учиб кетиш тезликларига пўст бўлакчаларнинг геометрик ўлчамлари ва шакли, ҳамда Г:Ж нисбати таъсир этиши кўрсатилган.
2. Нотўғри шаклга эта бўлган жисмларнинг уч фазали мавҳум қайнаш катламда мавҳум кайнашнинг бошланиш wnc ва учиб кетиш wyH тезликлари бўйича олинган экспериментал маълумотлар умумлаштирилди ва ҳисоблаш учун юкори аниқликка эта критериал формулалар тавсия этилган.
3. Тўғри олти бурчак марказида эллипссимон катта кўндаланг кесимли тешик, чўқкилари бўйича - кичик эллипссимон тешиклар жойлашган секциялардандан иборат тақсимловчи панжара конструкцияси ясси оқимчали осциллирланган ҳаракатни таъминлаган, ҳамда «қуруқ» панжара гидравлик каршилигини ҳисоблаш учун келтирилган формула ҳатолиги ±7,7% ошмаслиги аниқланган.
4. «Қаттик жисм-қаттик жисм» аралашмасини уч фазали мавҳум қайнаш катламда ажратиш ва ювиш жараёнларини умумлаштирганда 2,3 мартагача сувнинг ва шу боне энергия 60% гача тежалишини, учинчи фаза - ҳаво кўшилганда эса эрлифт эффекта ҳосил бўлиб умумий энергия сарфи 20-25% тежалиш имконини бериш кўрсатилган.
5. Уч фазали мавҳум қайнаш қатлам қурилмасини ҳисоблаш учун муҳандислик услуби тавсия этилган.
6. «Мева-пўст» аралашмасини уч фазали мавҳум қайнаш қатламда ажратиш самарадор технологик жараён ва қурилма тавсия этилган.
Қатор металларнинг аралашамидоникотинатли координацион бирикмалари
Тадқиқот объектлари: Мп (II), Со (II), Ni (II), Си (II), Zn никотинатлари, ацетамид, карбамид, тиокарбамид, никотинамид, ўсимликларни ўстирувчи стимуляторлар.
Ишнинг мақсади: катор мсталларнинг аралашамидоникотинатли координацион бирикмаларини синтез килиш. Олинган бирикмаларнинг таркиби, индивидуаллиги, реакцион кобилиятлари, тузилиши, физик -кимсвий ва биологик хоссаларини ўрганиш. Синтез килинган координацион бирикмалар орасидан биологик фаол моддаларни танлаб, ғўза ўсимлигини ўстирувчи ва ҳосилдорлигини оширувчи модда сифатида тавсия қилиш.
Тадқиқот методлари: дифференциал термик тахдил, рентгенфазавий тахдил, инфра кизил ютилиш спсктри ва диффуз кайтарилишнинг электрон спектри, квант - кимёвий хисоблаш усули.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: катор мсталлар никотинатларининг ацетамид, карбамид, тиокарбамид ва никотинамид молекулалари билан 32 та янги лигандли комплекс бирикмалари синтез килинди. Уларнинг таркиби, индивидуаллиги ҳамда тузилишлари аниқланди. Айрим бирикмаларнинг квант кимсвий усул ердамида электрон тузилиши тадқиқ килинди. Биологик тадкикотлар асосида янги самарадор пахта стимулятори аниқланди.
Амалий ахамиятн: янги полифункционал таъсирга эга самарали пахта стимулятори Zn-11 топилди.
Татбиқ этиш даражасн ва иқтисодий самарадорлиги: Zn-П - пахта стимулятори Узбекистан пахтачилик илмий-тадқиқот институтида ва унинг Хоразм ва Бухоро филиалларида 5 йил давомида прспаратнинг 0,002 фоизли сувли эритмаси билан чигитни намлаб синов майдонларида текширилди.
Қўлланиш (фойдаланнш)сохаси: координацион бирикмалар кимёси ва қишлоқ ҳўжалиги.
Ғўза, унинг асосий зараркунандаси (Helicoverpa armigera hb – ғўза тунлами) ҳолатини прогнозлаш ва назорат қилишнинг автоматлаштирилган тизимини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дуне микёсида пахтачилик кўпгина мамлакатлар кишлоқ хўжалигининг етакчи тармоғи хисобланади. Ҳар Йили 32 - 33 млн га ерга чигит экилади. Ҳозирги кунда жаҳон бўйича пахта толаси етиштириш 25 млн т.ни ташкил этмокда’. Ҳудудлар иқлимига мое ғўзанинг касаллик ва зараркунандаларга чидамли навларини яратиш билан бирга, унинг асосий зараркунандалари ҳолатини прогнозлаш ва назорат қилишнинг автоматлаштирилган тизимини ишлаб чиқиш ғўзани касаллик ва зараркунандалар билан зарарланишини олдини олиш хисобига унинг ҳосилдорлигини ошириш имкониятини яратади.
Республикамизда мустақиллик йилларида ғўзани касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш бўйича бир қатор чора-тадбирлар амалга оширилди. Буларнинг натижасида ғўзани асосий зараркунанларига карши курашнинг уйгунлашган усуллари ишлаб чиқилди. Шу билан бирга, ғўза зараркунандаларининг худудлар бўйича таркалиш даражасини прогнозлаш, карши кураш ва назорат килиш борасидаги илмий изланишларга алохида эътибор қаратиш зарур. Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг 2017 - 2021 йилларга мўлжалланган ҳаракатлар стратегиясида «Ўсимликларни касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш чораларини ишлаб чикиш ва жорий этиш» бўйича устувор вазифалар белгилаб берилган. Ўсимликларни зараркунанда ва касалликлардан химоя килишда замонавий ахборот технологияларидан фойдаланиш, прогнозлаш ва уларни назорат қилишнинг автоматлаштирилган тизимини қўллаш қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқариши амалиётда муҳим аҳамият касб этади.
Дунё миқёсида ушбу муаммоларни хал этишда зарарли организмлар ривожланишидаги ўзгаришларни тақкослаш ва умумлаштириш ҳамда олинган маълумотларни ўзаро солиштириб, натижаларни таҳлил қилиш ҳамда улардан ўсимликларни ҳимоя килишда фойдаланиш, ғўза тунламига қарши биологик кураш усулини кўллаш самарадорлигини оширишнинг назарий асосларини ишлаб чикиш, уларни қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришида қўллаш ғўза ўсимлигининг ҳосилини сақлаб қолишда муҳим аҳамиятга эга. Ғўза ва унинг асосий зараркунандалари ривожланиш фазаларини прогнозлашнинг тизимини қўллаб ғўза ва унинг асосий зараркунандаси - ғўза тунлами ривожланиши ва таркалишининг автоматлаштирилган ахборот тизимларини ишлаб чиқишда керак бўладиган маълумотларни саклаш ва қайта ишлашнинг концептуал асосларини ишлаб чиқиш долзарб ҳисобланади.
Узбекистан Республикасининг «Қишлок хўжалик ўсимликларини зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўтлардан ҳимоя килиш тўғрисида»ги Қонуни, Узбекистон Республикаси Президентининг 2002 йил 30 майдаги ПФ-3080-сон «Компьютерлаштиришни янада ривожлантириш ва ахборот коммуникацией технологияларни жорий этиш тўғрисида»ги Фармони ва Узбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2002 йил 6 июндаги 200-сон «Компьютерлаштиришни янада ривожлантириш ва ахборот коммуникацией технологияларни жорий этиш тўғрисида»ги қарори ҳамда бошқа меъёрий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ғўзанинг ўсиши ва ривожланиши, ғўза тунламининг пайдо бўлиши, ривожланиши, таркалишини прогнозлаштириш ва автоматлаштирилган мониторинг тизимини, унинг асосида ҳимоя тадбирлари режаларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор замонавий ахборот технологияларини қўллаган холда, ғўза ва унинг асосий зараркунандаси - ғўза тунламининг ривожланиши ва тарқалишининг мониторинг тизими ва ушбу тизим асосида биологик курашнинг такомиллашган усули ишлаб чикилган;
ғўзани ривожланиш фазаларини фойдали ҳароратлар йиғиндисига боғлаган холда аниқлаш усуллари ишлаб чиқилган;
ғўза тунламининг ривожланиш муддатларига аниклик киритилиб, улар ривожланишининг фенологик календарлари тузилди, об-хаво шароитидан келиб чиқкан ҳолда ривожланиши, тарқалиши ва зарар келтириш даражалари аниқланган;
қишлоқ хўжалиги экинларини ғўза тунламидан ҳимоя қилиш воситаларига бўлган эҳтиёжни режалаштириш меъёрлари ишлаб чикилган;
фермер хўжаликлари учун «Android» типидаги мобиль телефонларида ишлайдиган зараркунанда ва касалликлар, уларнинг биоэкологик хусусиятлари, зарар келтириши ҳамда уларга карши кураш чораларини ифодаловчи «Ўсимликларни ҳимоя қилиш» маълумот-маслаҳат тизими ва ундан фойдаланиш усуллари ишлаб чикилган.
Хулосалар
Ғўза ва унинг зараркунандаларига қарши такомиллаштирилган биологик кураш олиб бориш усуллари асосида қуйидаги ҳулосаларга келиш мумкин.
1. Ғўза ва унинг асосий зараркунандаси (ғўза тунлами) ривожланиши ва таркалишининг автоматлаштирилган ахборот тизимларини ишлаб чиқишда керак бўладиган маълумотларни саклаш ва кайта ишлашнинг концептуал асослари ишлаб чикилиб, қишлок хўжалиги экинлари зараркунандалари ривожланиши экологик мониторинги, прогнозлаштириш йўллари ҳамда усуллари такомиллаштирилди.
2. Аграр соҳада ахборот технологияларидан фойдаланиш кишлок хўжалиги экинлари, хусусан, ғўза экини ҳосилдорлигини оширишга, уларни етиштириш харажатларини камайтириш, зараркунанда ва касалликлар келтирадиган зарар микдорини қисқартиришга имкон яратиши мумкинлиги асослаб берилди.
3. Ғўзанинг асосий зараркунандаси - кўсак куртининг пуштдорлигини феромон тутқичга тушган капалаклар сонига қараб аниқлашнинг математик модели ишлаб чиқилди ва синовдан ўтказилди. Ушбу модель ёрдамида кўсак курти зичлигини (сонини) аниклаш мумкинлиги асосланди хамда кўсак курти зараркунандасига карши феромон туткичларни ғўза майдонларига оптимал жойлаштириш ва улар сонини аввалдан прогнозлаштириш каби долзарб масалаларни ҳал қилиш имконияти яратилди.
4. Ғўзанинг ривожланиш фазалари ва ғўза тунламининг авлодлари ривожланишини фойдали ҳароратлар йиғиндисиги боғликлигини ўрганиш бўйича тадкикотлар олиб бориш натижасида биологик курашнинг оптимал муддатларини аниклаш ҳамда унинг самарадорлигини ошириш мумкинлиги кўрсатиб берилди.
5. Ғўзанинг асосий зараркунандалари ривожланиши прогнозларини ишлаб чикишда керак бўладиган маълумотлар базасини яратиш, у асосида ишлайдиган автоматлаштирилган прогнозлаштириш тизими ишлаб чиқилди.
6. Изланишлар натижасида Android типидаги мобиль телефонлари учун «Ўсимликларни ҳимоя килиш» маълумот-маслаҳат тизими ишлаб чиқилиб, Ўзбекистон Республикаси интеллектуал мулк агентлигида расмий рўйхатдан ўтказилди ва гувоҳнома (№ GDU 04019) олинди. Ишлаб чиқилган дастур ўзида қишлоқ хўжалигида учрайдиган асосий касалликлар ва зараркунандалар тўғрисидаги маълумотларни саклаганлиги айникса талабаларга шу соҳа бўйича ўкитиладиган «Қишлок хўжалик энтомологияси», «Энтомология», «Қишлок хўжалик фитопатологияси», «Ўсимликларни уйғунлашган химоя қилиш» каби фанларни ўрганишда асос бўлади.
7. Ҳозирги кунда фойдали энтомофагларни кўпайтирадиган биологик лабораторияларнинг режаларини ишлаб чиқиш ва уларни чиқариш муддатларини аввалдан аниқлаш усуллари такомиллаштирилди. Бунда ҳар 100 туп ўсимликка тўғри келган ғўза тунлами сонига қараб далаларга трихограмма тарқатишнинг оптимал кийматлари тавсия этилди.
8. Ғўзанинг асосий зараркунандаси - кўсак қуртидан биологик усулда ҳимоя қилишнинг самарали усули ва йўллари аниқланди. Анъанавий усулда бир гектар майдонга ҳар 3-5 кун оралатиб, 3 марта 1граммдан трихограмма таркатиладиган бўлса, биз таклиф этаётган усул бўйича зараркунанда пайдо бўлиш муддати аниқланган кундан бошлаб иқтисодий зарар микдор меъзонини ҳисобга олган холда ҳар 100 туп ғўзадаги унинг ўртача сони (зичлиги)га қараб бир марта трихограмма тарқатилди. Натижада Андижон вилояти Андижон тумани «Аҳмаджўра саҳовати» фермер хўжалигида тажрибаларнинг назорат вариантида рентабеллик 50.06%, анъанавий усулда 60.5% бўлган холда янги усулда 78.0% бўлди.
9. Ўсимликларни химоя қилиш вилоят марказлари мутаҳассислари, туманлардаги фермер хўжаликлари агрономларига ғўзани ривожланиш фазалари ва унинг асосий зараркунандалари (кўсак курти ва кузги тунлам) пайдо бўлиш ва ривожланиш муддатларини аниқлашда EXCEL дастуридан ёрдамида ишлаб чикилган жадвалдан фойдаланишни тавсия этамиз.
Ғовак тўлдирувчили темирбетон таркибидаги арматураларни коррозиядан ҳимоя қилиш
Ясси коллекторларда қуёш энергиясини иссиқликка айлантириш жараёнларини моделлаштириш ва уларнинг асосий параметрларини иссиқ сув таъминоти тизимларида фойдаланиш учун оптималлаштириш
Диссертация мавзусининг зарурати ва долзарблиги. Дунё микёсида энергетика амалиётида ноанъанавий ва кайта тикланувчан энергия манба-ларидан фойдаланиш кўламларини кенгайтириш, углеводородли ёқилғи-энергетик ресурсларни тежаш ва экологик мувозанатни баркарорлаштиришга қаратилган илмий тадкиқотлар муҳим аҳамият касб этмокда. Шу жиҳатдан ривожланган мамлакатларнинг «узок муддатли миллий энергетик дастур-ларида кайта тикланадиган энергия манбаларидан фойдаланиш улушини камида 20 фоизга етказиш вазифаси белгиланган»1. Бу борада жахон амалиётида кайта тикланувчан энергия манбаларидан бири ва кўлами жиҳатидан устуворликка эга бўлган куёш энергиясидан иссиклик ва электр таъминоти тизимларида фойдаланиш жадал суръатлар билан олиб борилмокда ва ўз навбатида мазкур соҳанинг ривожланишига алоҳида эътибор каратилмокда.
Жахонда иссик сув таъминоти тизимларига ясен куёш коллекторларини жорий килиш, ҳамда уларнинг иссиклик самарадорлигини оширишга ало-ҳида эътибор каратилмокда. Ушбу сохада, жумладан, 2016 йилда дунё мам-лакатларида сув иситиш учун фойдаланилаётган ясси куёш коллекторлари-нинг умумий куввати 456 ГВт (652 млн. кв.м.), улардан фойдаланишнинг йиллик ўсиш суръати 2004-2016 йиллар мобайнида 13,69 фоизни ташкил килган2. Бу борада куёш энергиясини ясси куёш коллекторларида иссиклик энергиясига айлантириш жараёнларини моделлаштириш, уларнинг конструктив, иссиқлик-техникавий ва режим параметрларини оптималлаштириш, иссиклик синовларини такомиллаштириш, иссик сув таъминоти тизимларида фойдаланиш самарадорлигини ошириш йўлларини ишлаб чикишга йўналтирилган илмий ва мухандислик асосларини ишлаб чикиш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Ҳозирги кунда иқтисодиётнинг турли тармоқларида қуёш энергиясидан кенг миқёсларда фойдаланиш учун технологии жиҳатдан тайёр соҳалардан бири уни иссиклик энергиясига айлантириш ва ҳосил килинган энергиядан турар-жой бинолари, коммунал-маиший ва ижтимоий объектларнинг иссиқ сув таъминоти тизимларида иссиклик манбаи сифатида фойдаланиш муаммо-ларига алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада, жумладан, иссиқ сув таъминоти тизимларининг асосий элемента бўлган ясси қуёш коллекторларининг самарадорлиги юкори бўлган янги авлодларини, улар асосида икки контурли иссик сув таъминоти тизимларини яратиш ҳамда куёший-ёқилғили козонхо-наларни ишлаб чиқиш ва улардан фойдаланишда сезиларли натижаларга эришилди. Шу билан бирга ясси қуёш коллекторларини мунтазам такомил-лаштириш, иссиқ сув таъминотида фойдаланиш кўламларини кенгайтириш учун уларнинг техникавий-иқтисодий ва экологик кўрсатгичлари тўғриси-даги илмий асосланган натижалар талаб этилмокда. 2017-2021 йилларда
"Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стра-тегиясида, жумладан «... яқин келажакда устувор вазифа сифатида иктисо-диётнинг энергия ва ресурс сиғимларини қисқартириш, ишлаб чиқаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий қилиш, кайта тикланувчан энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш ...»3 вазифалари белги-ланган. Мазкур вазифаларни амалга ошириш, жумладан, ясси куёш коллек-торларининг иссик сув таъминоти тизимларида фойдаланиш самарадорлигини ошириш, уларнинг асосий параметрларини оптималлаштириш, куёш энер-гиясини иссиқликка айлантириш жараёнларини моделлаштириш ечимларини ишлаб чиқиш мухим масалалалардан бири ҳисобланади.
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда кайта тикланувчан энергетикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт тармоклари ва ижтимоий соҳада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» ва 2017 йил 8 ноябрдаги ПҚ-3379-сон «Энергия ресурсларидан окилона фойдаланишни таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорларини ҳамда мазкур фаолиятга тегиш-ли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ясси куёш коллекторларининг иссик сув таъминоти тизимларида фойдаланиш самарадорлигини ошириш, уларнинг асосий иссиклик-техникавий ва конструктив параметрларини оптималлаш-тириш ва уларда куёш энергиясини иссиқликка айлантириш жараёнларини моделлаштириш ечимларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор ясси қуёш коллекторлари шаффоф копламалари орқали ўтаётган қуёш нурланишининг қисман ютилиш ва иссикликка айланиш жараёнларини моделлаштириш асосида уларда шаклланган ички иссиқлик манбаи қувватини аниқлаш учун янги аналитик ифода ишлаб чикилган;
шаффоф қопламаларда ички иссиклик манбаи мавжуд бўлганда уларнинг қалинлиги бўйича ҳарорат ва иссиклик оқимлари юзавий зичликларининг таксимланиши ва уларнинг мазкур шаффоф коплама ички ҳамда ташқи сиртларидаги кийматларини аниқлаш учун тегишли ифодалар ишлаб чиқилган;
ясси қуёш коллекторлари нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг келтирилган самаравий иссиклик йўқотиш коэффициентами уларнинг ўртача иш ҳамда атроф-муҳит ҳароратларини эътиборга олган ҳолда ҳисоблаш учун аппроксимацион ифода ишлаб чиқилган;
илк бор ясси куёш коллекторларининг япроқ-қувур шаклидаги нур ютувчи иссиқлик алмаштиргич панелларида кечаётган иссиклик жараёнларини моделлаштириш асосида уларнинг ўртача иш ҳароратини бевосита аниклаш услуби, улар оркали ҳаракатланаётган суюкликнинг ўртача массавий ҳароратини аниқлаш учун аналитик ифода ишлаб чикилган;
ясси қуёш коллекторлари нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг кувурлараро масофасини комплекс оптималлаштириш услуби таклиф килинган ва уларнинг кувурлараро масофаси оптимал кийматининг мазкур панелларнинг нур ютувчи пластинкаларининг самаравий иссиклик йўқотиш коэффициента, калинлиги, иссиклик ўтказувчанлик коэффициен-тига богликлик графиги илк бор ҳосил килинган;
суюқликларни киздиришга мўлжалланган ясси куёш коллекторларининг табиий шароитда иссиклик синовларини ўтказиш учун тажрибавий стенд яратилган ва унинг ёрдамида коллекторларнинг киска муддатли иссиклик синовларини ўтказиш, синов муддатларини қискартириш ва уларнинг натижаларини кайта ишлашнинг тезкор услублари ишлаб чикилган;
илк бор ясси куёший коллекторларнинг иссиклик унумдорлигини улар ёрдамида қиздирилаётган сувнинг олдиндан белгилаб кўйилган ҳароратига боғлиқ равишда аниклаш учун уларнинг иссиклик модели ишлаб чикилган;
илк бор ясси куёший сув иситгич коллекторларнинг йиллик ва мав-сумий (йилнинг илик даврларида) иссиклик унумдорлигини аниклаш учун аппроксимацион ифодалар ишлаб чикилган ва мазкур коллекторларнинг иссик сув таъминоти тизимларида оқилона фойдаланиш муддатлари, техникавий-иқтисодий ва экологик кўрсаткичлари аникланган.
Хулоса
Диссертацияда кўйилган масалаларни ҳал қилиш бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар тақдим қилинмокда:
1. Ясси қуёш коллекторларининг шаффоф қопламаларида ютилган қуёш нурланиши қувватининг коплама қалинлиги бўйича экспоненциал тақсимланиши ва коллектор «нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панел-шаффоф коплама» тизимининг шаффоф қопламаси ва берк хаво катламининг ажралиш чегараларида куёш нурланишининг кўп марталаб ички кайтиши ва қайтаётган нурланишнинг ўзаро карама-қарши йўналишларини ҳисобга олган ҳолда мазкур шаффоф қопламада шаклланган ички иссиклик манбаининг қувватини аниқлаш учун ҳисобий ифода ишлаб чикилган. Мазкур ифода ясси куёш коллекторларининг «нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панел-шаффоф коплама» тизимларида рўй берувчи иссиклик жараёнларни чуқурроқ тадқиқ қилишга имкон беради.
2. Ясси куёш коллекторлари корпусларининг шаффоф қопламаларида улар орқали ўтаётган куёш нурининг қисман ютилиши ва иссиқликка айланиши натижасида шаклланган ички иссиклик манбаи мавжуд бўлган холат учун уларнинг ҳарорат майдони ва улар оркали иссиклик узатиш жараёнлари тадкик килинди хамда шу асосда мазкур шаффоф қопламанинг қалинлиги бўйича харорат ва иссиклик оқими юзавий зичлигининг таксимланишлари, уларнинг коплама ички ва ташқи сиртларидаги қийматларини аниклашга имкон берувчи илк бор ҳисобий ифодалар ўрнатилди.
3. Ясси куёш коллекторлари нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг атроф-муҳитга самаравий келтирилган иссиклик йўқотиш коэффициентини уларнинг ўртача иш ҳарорати ва атроф-муҳит ҳарорати, ҳамда коллектор шаффоф қопламаларида куёш нурланишининг кисман ютилишини ҳисобга олган ҳолда аниклаш учун илк бор ифода келтириб чикарилди.
4. Ясси куёш коллекторлари япрок-кувур шаклидаги нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг ўртача иш ҳароратини бевосита аниклаш ва уларнинг иссиклик ташувчи каналларида ҳаракатланаётган суюк иссиклик ташувчи муҳитнинг иссиклик ташувчи канал узунлиги бўйича ўртача массавий ҳароратини ва мазкур типдаги нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг иссиклик самарадорлигини аниқлашга имкон берувчи иссиклик моделлари илк бор ишлаб чикилди.
5. Ясси куёш коллекторлари япрок-кувур шаклидаги нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг кувурлараро масофасини ва улар орқали ҳаракатланаётган суюк иссиклик ташувчи муҳит сарфини комплекс оптималлаштириш имконини берувчи иссиклик модели илк бор ишлаб чикилди.
6. Суюк иссиклик ташувчи муҳитларни қиздиришга мўлжалланган ясси куёш коллекторларининг табиий квазибаркарор шароитларда иссиклик синовларини ўтказиш учун тажрибавий стенд яратилди ва унинг ёрдамида коллекторларнинг киска муддатли иссиклик синовларини ўтказишга имкон берувчи услуб ва тартиб ишлаб чикилди.
7. Табиий квазибарқарор шароитларда ясси куёш коллекторларининг иссиклик синовларини ўтказиш ва уларнинг натижаларини қайта ишлаш услубларини такомиллаштириш асосида уларнинг синов муддатларини сезиларли камайтириш, коллектор нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг иссиклик самарадорлиги ва келтирилган иссиклик йўқотиш коэффициентларини алоҳида аниклаш имкониятлари очиб берилди.
8. Суюк иссиклик ташувчи муҳитларни қиздиришга мўлжалланган ясси куёш коллекторларининг иссиклик унумдорлигини улардан олинадиган иссик сувнинг олдиндан белгилаб қўйилган ҳароратига боғлиқ равишда аниклаш учун уларнинг янги иссиклик модели ишлаб чикилган. Натижада мазкур коллекторлардан олинадиган иссик сув харорати 37°С дан 55°С гача ораликда ўзгарганда уларнинг кунлик, ўртача ойлик ва йиллик (мавсумий) иссиклик унумдорлиги ва самарадорликларини аниклаш имкони яратилди.
9. Олинган натижаларни таҳлил килиш ва умумлаштириш асосида ясси куёш коллекторларининг иссик сув таъминоти тизимларида окилона фойдаланиш муддатлари таклиф килинди ва уларнинг техникавий-иктисодий ва экологик кўрсаткичларининг улардан олинадиган иссик сув хароратига боғлиқлиги ўрнатилди.
Яримўтказгичлардаги деформацион эффектлар динамикаси ва P-N ўтишдаги иссиқ заряд ташувчиларнинг электр юритувчи кучи
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда ўта юқори частотали асбоблар соҳасида фундаментал тадқиқотларни ривожлантириш яримўтказгичлар физикасида мухим илмий муаммолардан бири хисобланади. P-n-ўтишда электр юритувчи кучнинг ҳосил бўлишига ва яримўтказгичларда деформацион ҳодисалар жараёнига ўта юкори частотали (ЎЮЧ) майдон таъсирини ўрганиш сигналларни генерациялаш, модуляциялаш ва кучайтириш учун мўлжалланган диод структураларининг ток характеристикаларини ўзгариш динамикаси билан боғлиқ тадкикотлар устувор ҳисобланади.
Ўта юқори частотали диодларни тадқиқ килиш ва ишлаб чиқишда асосий эътибор GaAs ва InP структурага қаратилиб ЎЮЧ монолит интеграл схемаларни ва улар асосида модуллар ишлаб чиқилмокда. Уларнинг элемент базаси бўлган дискрет яримўтказгичли асбобларнинг электрон компоненталарини тайёрлаш ва етказиб бериш устида тадкикотлар олиб борилмокда. Уларнинг функционал характеристикаларини кенгайтириш мақсадида ЎЮЧ электромагнит майдонини, деформацияни ва ёрутликни бир вақтдаги таъсирини ўрганишга дойр тадкикотлар долзарб ҳисобланади.
Концентрация бўйича носимметрик р-п-ўтишли диод структураларни тадқиқ килишда ток ташувчиларга илиқлик ва иссиклик шартларини амалга ошириш орқали унинг ток характеристикаларига деформация, ёруглик нурланиши каби ташки таъсирлар шароитида тадкиқ ўтказиш, қимматли маълумотларни олишга имкон берувчи омиллардан бири бўлиб, диссертация мавзуси билан боғлик тадқикотларнинг заруратини ифодалайди.
Шу сабабдан ЎЮЧ майдонда бир вақтда деформация ва ёругликнинг таъсирида яримўтказгичли структураларда содир бўлувчи эффектларни диод вольт-ампер характеристикаларининг ўзгариши билан боглик равишда тадқиқ килиш диссертацияда қўйилган муаммоларни ечишга асос бўлади.
Тадқиқотнинг мақсади ўта юқори частотали электромагнит майдон, деформация ва ёруғликнинг концентрация бўйича носимметрик яримўтказгичли p-n-ўтишнинг ток характеристикаларига таъсирини ўрганишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлигн қуйидагилардан иборат:
илк бор ЎЮЧ майдонида жойлашган концентрацияси бўйича носимметрик p-n-ўтишда салт юриш кучланиши ва киска туташув токи нафақат юқори ҳароратли заряд ташувчилар хисобига, шунингдек юқори концентрацияли паст ҳароратда ҳам қизиган заряд ташувчилар хисобига ҳосил бўлиши асосланган;
ЎЮЧ майдондаги концентрация бўйича носимметрик р-п-ўтиш вольтампер характеристикаси, киска туташув токи ва салт юриш кучланишининг уч ўлчовли фазодаги боғланиши кўрилиб, унинг учинчи параметрга нисбатан ҳаракат динамикасининг ўзгариши исботланган;
ЎЮЧ майдонидаги р-п-ўтиш ВАХ ноидеаллик коэффициента электрон ва коваклар ҳарорати (Те ва Th), берилган кучланиш тушуви (U) билан аниқланиши ва электрон ва коваклар концентрациясини, шунингдек уларнинг хароратини, диффузия коэффициента ва диффузия узунлигини, фононлар хароратини, қўйилган кучланиш ва потенциал тўсиқ баландлигининг галаёнланишини хлсобга олувчи ифода билан тавсифланиши асослаб берилган;
заряд ташувчилар кучсиз қиздирилганда ЭЮК ва токнинг ҳосил бўлиши концентрация бўйича носимметрик p-n-ўтиш ичида ЎЮЧ тўлқин электр майдон кучланганлиги векторининг огиши ва Френкел эффектига, уларнинг заряд ташувчиларнинг кучли кизишида ортиши эса ЎЮЧ тўлқин электр майдон кучланганлиги векторининг огиши, Френкел эффект ва шулар билан бир вақтда потенциал тўсиқ баландлигининг галаёнланиши билан боғлиқлиги аниқланган;
ЎЮЧ майдондаги носимметрик p-n-ўтишни нотекис қиздирилганда уюрмавий токлар ҳосил бўлиши электрон ва коваклар кизиши, шулар билан бирга потенциал тўсиқ баландлиги галаёнланиши билан боғланган тўлиқ токни камайишига олиб келишини кўрсатувчи ВАХ хцсоби амалга оширилган;
юқори кувватли ЎЮЧ майдондаги концентрация бўйича носимметрик р-n-ўтиш токининг потенциал тўсиқ баландлигининг ғалаёни ва рекомбинацион токнинг ортиши туфайли ўсиши ёритиш натижасида генерацияланган фототок ташувчилар томонидан енгиб турилади, бу p-n-ўтиш ВАХ сини токнинг кичик қийматлари томон силжишига олиб келиши тасдиқланган;
юқори кувватли ЎЮЧ майдондаги концентрация бўйича носимметрик р-n-ўтиш деформацияси генерацияланган p-n-ўтиш токининг ортишига олиб келиши, унга бир вактнинг ўзида ёруғликнинг таъсири эса унинг камайишига олиб келиши аникланган.
Хулоса
1. Назарий тадқиқотлардан келиб чиқадики, паст қувватли ЎЮЧ тўлқинида на фақат қизиган, балки илиқ электронлар ҳаракатчанлигининг майдонли боғлиқлиги ва потенциал тўсиқ баландлигининг галаёнланиши ЭКЖ ва токнинг пайдо бўлишига олиб келади. Катта кувватли ЎЮЧ тўлқинда электронлар қизиши ва потенциаль тўсиқ баландлиги галаёнланиши қисқа туташув токи ва салт юриш кучланишини ортиши билан изохданади
2. ЎЮЧ майдонида концентрация бўйича носимметрик р-п-ўтиш учун қисқа туташув токи ва салт юриш кучланишларининг уч ўлчовли ВАХ назарияси ўрнатилди. Уч ўлчовли ВАХ - электрон ва коваклар УЮЧ майдон билан қиздирилганда юзага келадиган жараёнларни янада кўргазмали тасаввур килиш имконига келтирилганлигини таъкидлаш лозим.
3. Илк бор ЎЮЧ майдонида р-п-ўтиш ВАХ сини на факат n- соҳадаги (электронлар), балки р-соҳадаги (коваклар) асосий заряд ташувчилар кизишини ҳисобга олгандаги ҳарорат билан ҳисобланишини кўрсатиш мумкин.
4. Заряд ташувчиларнинг кучсиз қизишида - ЭЮК ва токларнинг пайдо бўлиши концентрация бўйича носимметрик p-n-ўтиш ичида ЎЮЧ тўлқин электр майдон кучланганлиги векторининг огиши ва Френкел эффекта ҳисобига юзага келиши, шунингдек кучли кизишда эса потенциал тўсиқ параметрларини сезиларли даражада ўзгариши - ЭЮК ва токларнинг юзага келтирибгина қолмай, балки уларни ортиришини таъкидлаш лозим..
5. ЎЮЧ майдондаги носимметрик p-n-ўтишни нотекис қиздирилганда қизиган электрон ва коваклар шу билан бир вақтда потенциал тўсиқ баландлигининг ғалаёнланишини хисобга олгандаги назария ўрнатилди. Ушбу холатга мос ВАХ ҳисоби кўрсатадики, бу ерда уюрмавий токлар пайдо бўлиб, p-n-ўтиш оркали ўтаётган тўлиқ ток қийматини камайтириши мумкинлиги аниқланган.
6. Ёритиш натижасида генерацияланган фотозаряд ташувчилар р-п-ўтиш ВАХ ини токнинг манфий қиймати томон силжишига олиб келиши кўрсатилган, бу ўз ўрнида купли ЎЮЧ ли майдон носимметрик р-п-ўтиш параметрларидаги баъзи эффектларни ўзгартириб юборишини (рекомбинацион токлар енгила боради) таъкидлаш мумкин.
7. Носимметрик р-п-ўтишда деформация, ЎЮЧ ли майдон ва ёруғликнинг бир вақтдаги таъсирининг механизми аникланган. Агар деформация ва ЎЮЧ ли майдон р-п-ўтишдаги генерацияланган токни орттирса, ёруглик таъсири аксинча унинг камайишига олиб келишини кузатиш мумкин.
8. Деформация амплитудасининг камайиши ва частотасининг ортиши ортикча электронлар концентрациясининг ўзгаришига олиб келиши аникланган. Яримўтказгичларда деформация эффектининг ўзига хос хусусиятларини хисобга олиш намунадаги рекомбинация марказлари концентрациясининг ўзгаришини аниклашга имкон беради.
9. Концентрацияни, температурани, икки хил ишорали ток ташувчилар диффузия коэффициента ва узунлигини, фононлар температурасини, берилаётган кучланишни ва потенциал тўсиқ баландлигининг галаёнланишини хисобга олган ҳолда ноидеаллик коэффициента учун универсал ифода топилган.
10. Номувозанатли ток ташувчилар иштироки билан боғлиқ ходисаларни, хусусан юпқа қатламларда ҳосил бўладиган баллистик ЭЮК ларни ҳисоблашда яримўтказгичли структурада ЎЮЧ ли майдон таъсирини тадбик қилинадиган математик аппаратдан фойдаланиш мумкин. Ҳисоблашлардан кўринадики, бу баллистик фотоЭЮК ёруғлик интенсивлигига тўғри пропорционал ва ғалаёнланган ток ташувчилар фотоэлектронларнинг тезлиги, эркин югуриш йўли узунлиги ва вақти билан аниқланади, унинг киймати (фотоЭЮК) катта эркин югуриш йўли масофасига эга бўлган намуналарда ёруғликнинг кучли ютулиши содир бўлганда ҳажмий электрюритувчи кучдан ортиқ бўлиши мумкинлиги кўрсатилган.
Ярим ўтказгич ва диэлектрик пленкаларни кичик энергияли ионлар билан бомбардимон қилганда ҳосил бўлувчи нанопленкалар ва нанокристалларнинг электрон спектроскопияси
Тадкикот объекти: Қаттик жисм юзасига ион - нурли ишлов бериш ва электрон спектроскопия килиш.
Ишнинг максади: Кичик энергияли ионли бомбардировка килиш ва ундан кейинги киздириш усули билан ярим ўтказгичли ва диэлектрик пленкалар асосида бир ва кўп компопептли папокристаллар, папоплепкалар ва ўтапанжараларнинг шаклланиш копуниятларипи ва физик механизмларини апиклаш.
Тадкикот усули: оже - электрон спектроскопия (таркибни ўрганиш учун), тез электроплар дифракцияси, растрли электрон микроскопия (кристалл тузилиш ва топографияни ўргапиш учун), ультрабипафша фотоэлектронлар спектроскопияси, эластик каштан электроплар спектроскопияси, характерли энергиясини йўкотгап электроплар спектроскопияси (электрон тузилишни ўрганиш учун).
Олинган иатижалар ва улариннг янгилиги: Биринчи марта кичик энергияли ионлар имплантацияси (Ео = 0,5-5 кэВ) ва кейинги киздириш (хароратли + лазерли) усулидан фойдаланиб ярим ўтказгич ва диэлектрик пленкалар асосида папокристаллар ва папоплепкалар олиш усули ишлаб чикилди. Уларпи косил килиш мехапизмлари аникланди. Ҳар хил калипликдаги силицид наноплепкаларпипг энергетик зопалари ва кристалл панжара параметрлари биринчи мартта апикланган. Қалиплиги 9 < 5 - 6 нм бўлган пленкаларда калинлик камайиши билан таъкикланган зона кепглиги ва панжара доимийси а нинг киймати ошиши кузатилгап. Электронларпинг туннель ўтиши рўй берадиган нанокристалларнинг критик ўлчамларипи бахолаш усули ишлаб чикилгап. Силицид панокристалларига эга бўлган Si сиртипинг модели ишлаб чикилди.
Амалий ахамияти: Олинган иатижалар микро-, опто- ва папоэлектропика асбоблари учун керак бўлгап япги материалларпи олиш ва кўп катламли наноўлчамли гетеротизимлар яратишда кулланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Электрон сапоатида олинган натижаларни келажакда татбик этиш учун амалий тавсиялар ишлаб чикилди. Иатижалар грантларни бажаришда фойдаланилди (IAP 04080 ракамли ЎзР патента. Способ получения панокристаллов силицида металла; IAP 04081 ракамли ЎзР патента. Способ получения трехкомпонентных наноструктур на основе арсенида галлия), хамда ўкув жараёнида кўлланилмоқда (ТошДТУ ўкув жараёнига қўлланилганлиги тўғрисида акт мавжуд).
Қўлланиш сохаси: Физикавий электроника ва сирт физикаси, микро-, опто-ва наноэлектроника, ион - нурли ва лазерли технология, ярим ўтказгичли асбоблар ишлаб чикариш.
Ярим укда берилган чексиз зонали потенциалли Штурм-Лиувилл оператори учун тескари масала
Тадқиқот объектлари: Диссертация Штурм-Лиувилл оператори учун кўйилган тескари спектрал масалани ўрганишга багишланган.
Ишнинг мақсади: Ярим ўкда берилган чексиз зонали коэффициентли Штурм-Лиувилл оператори учун тескари масалани ўрганиш.
Тадқиқот усули: диссертацияда функционал анализ, чизикли операторлар спектрал назарияси, комплекс ўзгарувчили функциялар назарияси, оддий ва хусусий хосилали дифференциал тенгламалар назарияларининг усуллари кўлланилади.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: диссертацияда олинган барча асосий натижалар янги бўлиб, улар куйидагилардан иборат:
1) для оператора Штурма-Лиувилля с конечнозонным потенциалом на полуоси выводятся формула следов, формула выражающая граничное условие по спектральным данным и система дифференциальных уравнений Дубровина-Трубовица.
2) для оператора Штурма-Лиувилля с бесконечнозонным потенциалом на полуоси выводятся формула следов, формула выражающая граничное условие по спектральным данным и система дифференциальных уравнений Дубровина-Трубовица.
3) для квадратичного пучка операторов Штурма-Лиувилля с периодическим потенциалом на полуоси выводятся формулы следов и формула нахождения граничного условия через спектральные данные.
Полученные результаты могут быть использованы в спектральной теории линейных операторов, в математической физике при интегрировании нелинейных уравнений, а также в квантовой механике и в других областях естествознания.
Амалий ахамияти: диссертация назарий характерга эта.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган натижалар асосида магистрантларга махсус курс ўқитилади.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: олинган натижалар чизиқли оператор-лар спектрал назариясида, математик физикада учрайдиган айрим ночизиқли тенгламаларни интеграллашда, квант механикаси ва табиий фанларнинг бошқа сохаларида қўлланилиши мумкин.
Янги структурали тикув ва кашта ипларини ишлаб чиқариш технологиясини яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Ҳозирги кунда хом ипак ва ундан тайёрланган мато, трикотаж махсулотларини ишлаб чикаришда янги технологияларни қўллаш орқали уларнинг сифатини оширишга катта эътибор каратилмокда. Ипак ишлаб чиқариш ва қайта ишлаш сохасида катор хорижий мамлакатларда, жумладан, Хитой, Ҳиндистон, Бразилия, Япония, Жанубий Кореяда маълум ютукларга эришилган бўлиб, пилла чувиш ва хом ипак ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш ҳамда маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини таъминловчи технологияларни такомиллаштиришга каратилган тадкикот-ларда табиий ипакли кийимларни тайёрлашда тикув ипларини турларини етишмаслиги ва бошка тола таркибли ипларни қўлланиши эксплуатация хамда ювиб-куритиш жараёнида чокларни турли киришиш ҳолларига олиб келиши туфайли сифат бузилиши каби муаммоларни ечиш алохида ахамиятга эга ҳисобланмокда. Шунинг учун хам, ипак тикув ипларини ишлаб чикаришнинг ресурстежамкор технологияларини ва усулларини, унинг янги ассортиментларини яратиш мухим вазифалардан бири бўлиб қолмоқда.
Жаҳонда ипакни кайта ишлаш техника ва технологиясини ишлаб чикишга йўналтирилган илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда. Мамлакатимизда ҳам ушбу йўналишда, жумладан табиий ипакдан тикув ва кашта ипларини олиш технологиясини ишлаб чиқиш, ўрилган жарроҳлик ипак ипларини олишни такомиллаштирилган технологиясини яратишда сезиларли натижаларга эришилди. Бу борада жумладан, табиий ипакдан янги структурали тикув ипларини ишлаб чикариш; табиий ипак, вискоза, ацетат ипларидан попоп ва қўл кашта ипларини тайёрлаш усуллари ва технологиясини яратиш, ўриш усули билан жаррохлик ипларини ишлаб чикаришни такомиллаштирилган технологиясини яратиш, табиий ипакдан ўрилган жаррохлик ипларига техник шартларни асослаш, табиий ипакдан тикув ипларини бўяш усулларини ишлаб чикиш ва такомиллаштириш мухим вазифалар қаторига киради.
Республикамизда ипак хомашёсини чукур кайта ишлаш асосида юқори қўшимча қийматли тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни жадал ривожлантириш, ипакчилик саноатини модернизация қилиш оркали ички ва ташки бозорда ипак маҳсулотлари рақобатбардошлигини таъминлашга алохида эътибор каратилмокда. Шу билан бир каторда, ипак ишлаб чикаришда энергетик харажатларни камайтиришни таъминлайдиган энергиятежамкор технология-ларни яратиш ва такомиллаштириш ўта муҳим аҳамиятга эга.
2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «... миллий иктисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш, ... иктисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш» вазифаси белгилаб берилди. Ушбу вазифаларни ҳал қилишда, жумладан янги структурали тикув ва кашта ипларини ишлаб чикариш технологияларини яратиш ва ишлаб чиқаришга жорий этиш муҳим ўрин тутади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги, 2017 йил 14 декабрдаги ПФ-5285-сон «Тўқимачилик ва тикув-трикотаж саноатини жадал ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонлари, 2017 йил 29 мартдаги ПҚ-2856-сон ««Ўзбекипаксаноат» уюшмаси фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Карори, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади табиий ипакдан янги структурали тикув, каштачилик ипларини ишлаб чиқариш технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
маҳаллий хом ашёлардан фойдаланган ҳолда бурам бериш орқали ипак тикув ипларини ишлаб чиқаришни тўртта ўтимга қисқартирилган технологияси яратилган;
эшилган ипларни бир нечтасини кўшган ҳолда бурам бериш, сўнгра улардан ўриш усули билан жаррохлик ипак ипларини ишлаб чиқаришнинг такомиллаштирилган технологияси яратилган;
вискоза ва ацетат сунъий ипак ипларидан попоп каштачилик ипларини олиш усули яратилган;
тайёр маҳсулот даражасига келтириш, кейинги жараёнда фойдаланишга кулайлик яратиш максадида тикув ва кашта ипларини бўяш ҳамда пардозлашнинг рационал технологик режимлари ишлаб чиқилган;
ипакнинг нанозарралари билан модификациялаш оркали хусусиятлари яхшиланган полиакрилонитрил ипларини олиш усули яратилган;
юкори сифатли ЗА синфига мос хом ипак ишлаб чиқариш учун пиллаларни чувишнинг технологик параметрлари асосланган;
иплар механикаси назарияси асосида, юк таъсирида эшилган ипларни деформацион ҳаракатларини элементар толалар хатти-харакати билан боглаш йўли оркали мураккаб эшилган, ўрилган жаррохлик ва тикув ипларини эшиш бурчакларининг қийматлари аниқланган.
Хулоса
«Янги структурали тикув ва кашта ипларини ишлаб чиқариш технологиясини яратиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Эшилган иплар учун хом ашё хусусиятларини назарий ва амалий тадкик этиш натижасида Ўзбекистон-5 дурагайи ва махаллий шароитда етиштирилган Хитой дурагайи пиллаларидан “ЗА” синфига мансуб хом ипак олиш мумкинлиги исботланди, натижада юқори сифатли хом ипак ишлаб чикариш имконияти яратилди.
2. Пилла ипини чувилишида унта таъсир қилувчи кучларни назарий тахдили асосида сифатли хом ипак чувиб олишнинг технологик параметрлари аникланиб, ипак махсулотларини тайёрлаш учун сифатли хом ашё тайёрлашга эришилди.
3. Эшилган тайёр ипларни математик моделини тузиш асосида ипнинг қайишқоқлик модулини аниқлашнинг формуласи асосланди, бу эса иплар-нинг фойдаланувчанлик имкониятларини оширишга хизмат қилади.
4. Олиб борилган назарий ва амалий тадқиқотлар натижасида ипак тикув ипларини ишлаб чикариш технологияси такомиллаштирилиб, 4 ўтимга қискартирилди.
5. Амалий тадкикотлар натижасида биринчи марта табиий ипакдан кашта тикув ипларини ишлаб чикариш усули яратилди, бу ипак тикув иплари ассортиментини кенгайтириш имконини берди (Патент №1АР 05447).
6. Сунъий иплардан вискоза 16 текс, ацетат 18 тексли хом ашёлардан қўшиб бурам бериш асосида мос равишда 64 ва 36 тексли кашта ипларини ишлаб чикариш усули яратилди (Патент №1АР 05415) ва амалиётда тажрибадан ўтказилди, натижалар кашта ипларининг сифатини оширишга хизмат қилади.
7. Олиб борилган амалий тадқикотлар натижасида табиий ипакдан эшилган жаррохлик ипларининг янги структураси ва мавжудига нисбатан 2 ўтимга қисқартирилган технологияси яратилди.
8. Амалий тажрибалар асосида ипак тикув иплари ва кимёвий ипларни бўяшда бўёвчи моддаларни толага мойиллигини асослаб, таркиби сунъий толалардан ташкил топган кашта ипларини бўяшнинг технологик режимлари хамда рецептлари ишлаб чиқилди.
9. Маҳаллий нитрон толасини ипакнинг нанозаррачалари билан модификация қилиш натижасида унинг сорбцион хусусияти деярли 19 мартага ортганлиги (0,4% дан 7,5% га) аникланди, натижада модификацияланган сифатли синтетик тола олиш имконияти яратилди.
10. Яратилган янги структурали турли хомашё таркибли ипларни рангларга бўяшнинг рационал технологик режимлари махсулот сифатини оширишга хизмат килади.
11. Таклиф этилаётган саралаш ва чувиш режимларини амалиётга тадбик килиш 100 кг хом ипак ишлаб чиқаришда маҳсулотнинг сифат кўрсаткичлари ва синфи фаркидан 5 млн. 600 минг сўм, 100 кг кашта ипи тайёрлаб сотишдан 5 млн. сўм иқтисодий самарадорлик олиш имконини берди.