Barcha maqolalar
“Тико” ва “Дамас” автомобилларининг ички ёнув двигателларини ташхислаш
Мавзунинг долзарблиги. Узбекистан мустақил бўлгач, жадал ривожланиш, давлат ва ижтимоий ҳаётининг барча сохаларини тубдан ўзгартириш, бозор муносабатига ўзига хос йўл танлаб, босқичма-босқич ўтиш тамойилини тутди.
Халқ хўжалигининг барча тармоқлари фаолияти янги босқичига ўтишни ўзаро манфаатдорлик, ташқи иқтисодий алоқалар асосида кўрмокда. Хорижий мамлакатлар билан иктисодий ва сиёсий алокаларнинг жадал ривожланаётган шу даврида республика автотранспорт сохаси тараққиёти мухим ахамиятга эта.
Давлатимиз рахбарияти ва президентимиз автомобилсозликни ривожлантириш ва транспортдан самарали фойдаланиш масалаларига катта эътибор бермокдалар.
Шу мақсадда Республикамизда бир катор автомобил компаниялари барпо қилиниб, уларнинг ишга туширилиши Узбекистан халқининг мухим ютукларидан биридир. Андижоннинг Асака шаҳрида "УзДЭУ авто Со" компаниясида сигил автомобилларнинг ишлаб чиқарила бошлаши Узбекистан аҳолисининг транспорт мустақиллигига эришишига олиб келибгина колмай, Республикамизни автомобил ишлаб чикарувчи стакчи давлатлар билан бир қаторда туришига имкон яратади. Албатта, бундай холат, бир томондан аҳолининг моддий, маданий бойлигини оширади, унинг транспорт воситаси хизматига бўлган талабини кондириб, турмуш фаолиятида бир катор кулайликлар яратса, иккинчи томондан снгил автомобилларга техник хизмат кўрсатиш (ТҲК), таъмирлашлар, ёнилғи- мойлаш махсулотлари, эҳтиёт қисмлари ва бошқалар билан таъминлаш каби бўлган ишларга эхтиёж орттиради.
ТҲК ва таъмирлаш ишларини бажариш учун автомобил эксплуатацияси давридаги умумий харажатлар ичида асосий кисмини, яъни 90 % га якинини ташкил этади. Мсхнат сарфини олиб ҳарасак, автомобилнинг хизмат даврида ТҲК ва таъмирлаш ишлари учун кстган меҳнат сарфи 96,5... 98,5 % ташкил этади.
Демак, автомобилларни самарали ишлатиш учун автомобилларни мунтазам равишда ташхислаш ва ўз вактида носозликларни бошланишидаёк бартараф этиш ксрак бўлади. Ватанимизда ишлаб чиқарилаётган автомобилларимиз жахон бозорида ўз ўрнига эга бўлиши учун уларнинг конструкцией ва эксплуатацион ишончлилиги халқаро стандартларга тўла жавоб берадиган даражада бўлиши зарур.
Республикамиз худуди ўзига хос иқлим ва йўл шароитларига эга бўлганлиги сабабли, автомобилларнинг эксплуатацией ишончлилиги мўтадил иқлим ва йўл шароитига нисбатан бир капча пасаяди, чунки Ватанимиз худуди қуруқ иқлим шароити, то\ли зоналари, чўл зоналаридан иборат бўлганлиги, хаво босими ва хароратининг ксскин ўзгариши ва энг асосийси хаво таркибида чанг миқдорининг кўплигидир. Чанг таркибидаги абразив зарралар автомобил деталлари ейилишини жадаллаштиради ва бунинг оқибатида уларнинг эксплуатацион ишончлилиги пасаяди. Шунингдек, абразив зарралар сую клик ва хаво билан бирга ишчи органлар ичига тушиб, уни ишдан чиқишини тезлаштиради. Шундай килиб Республикамиз иқлим ва йўл шароитида “Тико”, “Дамас” ва “Матиз” автомобилларининг эксплуатацион ишончлилигини таъминлаш учун махсус тадқиқот ишларини амалга оширишни такозо этади.
Рсспубликамизда автомобиллар ишончлилигини тадқикотлаш ишлари талаб даражасида эмас, чунки автомобил ишлаб чикариш мустақиллик даврига тў\ри келиб, энди ривожланмоқда. Рсспубликамизда бир қатор олимлар бу йўналишда илмий-тадқиқот ишлари олиб боришган ва олиб бормокдалар. Булардан: академик О.В.Лебедсв, профессор С.М.Қодиров, К.Х.Махкамов, доцент Я.П.Назаркулов, аспирант Б.Қаюмов, магистрант О.Эргашев ва бошқаларни кўрсатиб ўтиш мумкин. Бу сохадаги мавжуд илмий изланишлар натижалари замонавий автомобиллар, жумладан, “Тико”, “Дамас” ва “Матиз” автомобиллари эксплуатацион ишончлилигини бахолашда етарли имкон беради. Лскин ушбу автомобиллар ИЁДларини ташхислаш бўйича етарли маълумотлар камлик қилади, шунингш учун бу борада илмий-тадқиқот ишларини тезлаштириш зарур.
Тадқиқотнинг максади ва вазифалари. Ушбу илмий тадқиқот ишларини бажаришдан максад, Узбекистан Республикасининг иқлим ва йўл шароитларини хисобга олган холда, “Тико”, “Дамас” ва “Матиз” автомобилларининг ИЁДларини ташхислаш бўйича маълумотлар тўплаш ва унга таъсир этувчи етакчи омилларни аниқлаш асосида илмий ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдир. Бу изланиш ва тавсияларнинг умумий мазмуни ва йўналиши қуйидагилардан иборат бўлади:
1. Узбекистоннинг турли иқлим ва йул шароитларида “Тико”, “Дамас” ва “Матиз” автомобиллари ИЁДларининг ишдан чикиши ва унинг сабабларини аниқлаш.
2. “Тико”, “Дамас” ва “Матиз” автомобилларининг ИЁДларини ташхислаш йўллларини аниклаш.
3. “Тико”, “Дамас” ва “Матиз” автомобилларининг ИЁДларини ташхислаш эвазига автомобилларнинг ёнил\и тсжамкорлигини ошириш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги. Изланиш ва тажрибалар шуни кўрсатдики, шу пайтгача автомобил ИЁДлари бирор носозликка учраб, улар тўхтаб қолганда, ишлаганда ҳам ночор ишлаганда, ёки улардан бирор бир ўзгача шовқин эшитилгандагина уларга ташхис қўйилар эди. Дархақиқат, уларни носозликка учрашининг бошланғич босқичларида ташхислаб ўтирилмас эди, балки навбатдаги ТҲКда рсжалаштирилган ишларни бажариш билан кифояланар эди. ТҲКларда эса ташхислаш рсжалаштирилмаган эди. Мазкур магистрлик дисссртациясининг илмий янгилиги- автомобил ИЁДлари ишлатилаётган, ёки уларга навбатдаги ТҲК пайтларида келгусида авж олиши кутилаётган носозликларни бошлангич боскичларидаёк аниқлаб бсришга мўлжалланган замонавий электрон ташхислаш воситасининг конструкциясини яратилиши ва унинг ёрдамида ИЁДда содир бўлаётган кимёвий ва иссиқлик жараёнларининг миқдорий катталикларини аниқлаш имкониятини мужассам этишдир.
Диссертация ишининг илмий янгилиги қуйидаги натижаларда акс этади:
Ҳозирги мавжуд ташхислаш воситалари замонавий автомобиллар учун тўғри келмайди, бунинг сабаби- улар асосан ИЁД бирор носозликка учрагандан сўнг уни аниклаш учун қўлланилади. Мазкур магистрлик дисссртациясининг вазифаси- ИЁДларини ишлатиш мобайнида ишончлилигини тадқиқотлаш, таҳлил этиш ва бошкариш учун ташхислашнинг янги самарали усул ва техник воситаларини топишдир.
ИЁДларининг ишончлилик кўрсаткичларини, иш жараёнида носозликка учрашини физик ва тасодифий хусусиятларини ташхислаш эвазига уларнинг кўрсаткичларини дунё ва Европа андозаларига етказиш Узбекистан автомобилсоз олимларнинг асосий мақсадидир.
Мазкур магистрлик дисссртацияси хам шу асосий мақсадни рўёбга чикаришга бир оз бўлсада ҳисса қўшишга бағишланган бўлиб, бунда бажариладиган ишларнинг асосий мақсади ва вазифалари қуйдагилардан иборатдир:
Енгил автомобиллар ИЁДларига ТҲК ва уларни таъмирлаш даврийрилигини оширишда ташхислаш усул ва воситаларининг ахамиятини
аниқлаш.
Носозликка учраган ИЁДини ташхислаш воситалари ва усулларини тахлил қилиш.
Ишлатилаётган ИЁДини ташхислаш воситалари ва усулларини тахлил қилиш.
Замонавий сигил автомобиллар ИЁДлари учун янги ташхислаш воситалари ва усулларини топиш.
Мавжуд ва янги ташхислаш воситалари ва усулларини ўзаро тақкослаш.
«Узавтотсххизмат» х/ж учун янги ташхислаш воситалари ва усуллари бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш.
“Farg’onaazot”aj korxonasidagi qoplarni markirovkala sh va avtomatik xisobini yuritish
Ҳисоблаш машиналари, мажмуалари ва компьютер тармоқларининг математик ва дастурий таъминоти
Тадқикот объектлари: паст частотали рақамли сигналлар ва рақамли сигнал процессорларининг архитектуралари.
lliiiHiiiir максади: сигнал спектри базасида алгебраик кўпҳад кўринишида тақдим этилувчи, сигналларга ишлов беришининг тезкор усулини яратиш ва уларни замонавий сигнал процессорларида дастурли амалга ошириш.
Тадкикот мстодлари: олиб борилган тадқикот усулларига функционал тахлил назарияси, Фурье-базисларида спектрал таҳлил усуллари, кўпҳадларни ва элементар функцияларини ҳисоблаш усуллари, қаторлар ва магрицалар назарияси киради.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: сигнални кўпҳадли тақдим этиш соҳасига ўтказиш ва спектрал ёндашувдан фойдаланиб кўпҳад коэффициентларини топиш усули ишлаб чиқилган; рақамли сигнал процессорларини қўллаган ҳолда сигналларга кўпҳадли ишлов беришнинг алгоритмлари ва дастурий воситалари ишлаб чиқилган; яратилган алгоритмларнинг сифат кўрсаткичлари тадкиқ қилинган; биосигналнинг параметрларини ҳисоблаш учун ва аудиосигналларни сиқиш ва силлиқлаш масалаларини ечиш учун кўпҳадли ёндашув таклиф қилинган.
Амалий аха.мияги: алгебраик кўпҳадларнинг коэффициентларини ҳисоблаш алгоритмлари ишлаб чиқилди; сигналларга рақамли ишлов беришнинг амалий дастурлар мажмуаси яратилган; яратилган амалий дастурлар Узбекистан Республикаси Патент идорасининг гувоҳномаси билан ҳимояланган.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: диссертация ишининг асосий назарий ва амалий натижалари УзР ФА Физиология ва биофизика институтида ва Микроэлектроника илмий текшириш институтида, бундан ташқари Тошкент ахборот технологиялари университета «Компьютер тизимлари» кафедрасининг ўкув жараёнида тадбиқ қилинди. Жами иктисодий самарадорлик йилига 10 млн. сўмдан ортикни ташкил қилади.
Қўлланиш сохаси: диссертация ишида ишлаб чиқилган усуллар, алгоритмлар ва дастурий воситалар фаннинг тиббиёт, биология, геофизика, экология, сейсмология, гаи ва товуш сигналларга ишлов бериш сохаларида ишлатилиши мумкин.
Ҳайдаш колоннасида нефть-газ конденсати аралашмаларини ректификациялаш жараёни самарадорлигини ошириш
Тадқикот объектлари: хайдаш колоннасидаги рсктификациялаш жараёнлари.
Ишнинг мақсади: сув буғи ўрнига рециркуляция йўли орқали муқобил буғлатувчи агент - оғир нафта буғидан фойдаланиб, хайдаш колонасида нефть-газ конденсата аралашмасини ректификациялаш жараёни самарадорлигини ошириш.
Тадқикот методлари: углеводородли хом ашёнинг физик-кимёвий ва исснклик-физикавий хоссаларини аннклашда стандартлаштирилган услублардан, унинг фракцион таркибини аникдашда эса нефтни оддий хайдаш ускунасидан фойдаланилган. Хом ашё ва иссиқлик ташувчининг харорати, босими, сарфи ва бошқа кўрсатгичлари анъанавий услублар ёрдамида аниқланган. Тадқиқот натижаларини қайта ишлашда ўхшашлик назарияси асосида олинган критериал тенгламалардан фойдаланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: илк бор нефть-газ конденсата аралашмасини ректификациялашда қўлланиладиган буғлатувчи агентлар - сув буғи ва оғир нафта буғларининг кинематик қовушқоқликлари ўртасида катта фарқ борлиги оқибатида, муқобил буғлатувчи агент (нафта буғлари)дан фойдаланишнинг ижобий самараси асосланган; буғлатувчи агент сифатида оғир нафта буғларидан фойдаланилган холатда, нефть-газ конденсата аралашмаси таркнби ўзгаришининг хом ашёдан тиниқ фракциялар чиқишига таъсири аниқланган; муқобил буғлатувчи агент сифатида оғир нафтанинг буғларидан фойдаланиш оркали, хом ашёдан ёқилғи фракцияларини олишни кўпайтиришга ва буғлатувчи агентнинг сарфини камайтиришга имкон берувчи, нефть-газ конденсата аралашмасини хайдаш колоннасида ректификациялашнинг самарали усули таклиф қилинган; хайдаш колоннасида нефть-газ конденсата аралашмасини муқобил буглатувчи агент (огир нафта буглари)дан фойдаланган холда ректификация килишнинг оптимал режимлари аникланган.
Амалий ахамияти: Огир нафта бугини саноат ректификациялаш колоннасининг куб қисмига етказиб беришнннг ишлаб чиқилган самарали технологик схемасини амалиётда қўллаш оркали, мазут таркибидан ёқилғи фракцияларини олишни ўртача хисобда 2,7 % кўпайтиришга ва буглатувчи иссиклик ташувчининг сарфини 11,7% камайтиришга имконият яратилади.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлнги: ректификациялаш колоннасининг куб қисмида оғир нафта буғларидан фойдаланиш бўйича технологии йўриқнома ва регламент тайёрланган. Ишлаб чиқилган амалий таклиф, Бухоро нефтни қайта ишлаш корхонасининг ншлаб чиқариш - техник кенгашининг 2011 йил 10 октябрдаги карорига биноан, корхона мутахассислари билан биргаликда унга мослашув ва кейичалик ишлаб чиқаришга жорнй этиш учун қабул қилинган. Суюқ углеводородли аралашмаларни ректификацион колоннанинг куб қисмида янгн қуруқ хайдаш усулубидан Бухоро НҚИКда фойдаланиш орқали кутилаётган йиллик нқтисодий самара 1,3 млрд. сўмни ташкил этди.
Қўлланиш сохаси: нефтни кайта ишлаш еаноатн.
Қўрғошинли шиша ва ситаллар таркиби ва олиш технологиясини яратиш
Тадқиқот объектлари: қўрғошин силикатли шиша, камёб ва камёб-ер элементлар ёрдамида ранг берилган шишалар, шишакристалл материаллар, микрошариклар, йўл-сигнал белгилари, катафоталар, бадиий қисмлар, у-нурланишдан олдинги ва кейинги шиша ва ситаллар.
Ишнинг мақсади: PbO-SiCb системаси асосида шиша ва ситаллар яратиш, назарий ҳисоблаш ва тажриба йўллари билан физик-кимёвий хоссаларини аниқлаш, рангли шиша ва ситаллар олиш имкониятини ўрганиш ва уларни қўлланиш соҳаларини аниқлаш.
Тадқиқот методлари: кимёвий, оптик, рентгенографии, электронно-микроскопик, термик, ИҚ спектроскопии, физик-кимёвий хоссаларини аниқлашнинг намунавий усуллари ва бошкалар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: PbO-SiO2 системаси асосида микрошариклар, катафоталар, бадиий кисмлар ва у-нурланишга чидамли материаллар олиш учун ярокли иккита оптимал таркиб (70% РЬО + 30% SiO2 ва 80% РЬО + 20% SiO2) яратилди. Биринчи марта 80% РЬО + 20% SiO2 таркибли шихтадан шиша ҳосил бўлиш жараёни иккита (2PbOSiO2 ва PbOSiO2) оралиқ фаза ҳосил бўлиши орқали амалга ошиши тажрибада тасдикланди; 70% РЬО + 30% SiO2 таркибли шихтадан эса, шиша ҳосил бўлиш жараёнида фақат битта (PbOSiO2) оралиқ фаза ҳосил бўлади.
Биринчи марта бинар кўрғошин силикатли шишани
микрошишашарикларга ва сўнгра йўл-сигнал белгиларига ўтишнинг барча технологик цикли ўрганиб чиқилди.
Сг20з, Мп20з, Ғе20з ва ЬН20з лардан фойдаланиб рангли шишалар олинди ва уларни витражлар, панно ва бошқалар тайёрлашда яроқли эканлиги аниқланди.
Қатор камёб элементлар қўшиб шишалар синтез килинди ва уларни ситаллга ўтиш имкониятлари ўрганилди. Олинган шишалардан у-нурланишга чидамли материаллар олиш мумкинлиги борасидаги тадқиқотлар давом эттирилиши кераклиги кўрсатиб ўтилди.
Ўрганилаётган шишаларни ситалланишида термик ишлов бериш ва кристалланиш шароитига караб паст ҳароратда PbO SiO2 фазасини ҳосил бўлиш механизмига аниклик киритилди.
Амалий аҳамияти: кўрғошинли сурик, Джерой ва Тозбулок табиий кварц кумлари асосида йўл-сигнал белгилари олишга яроқли шаффоф шишалар ишлаб чиқариш мумкинлиги исботланди. Яратилган рангли шишалар четдан келтириладиган манзарали буюмлар-витражлар ва бошқа буюмларни ўрнини босишда ва ишлаб чиқаришда долзарб ахамиятга эгадир. Олинган шиша ва ситаллар у-нурланишга чидамли буюмлар яратилишида аҳамиятлилиги кўрсатиб ўтилди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: яратилган шиша ва ситалл таркиблари «Олмазор ТМТЕИЧК» ва «EUROSTYLE» корхоналарида синалган.
PbO-SiCE системасига бор ва натрий оксидлари қўшиб олинган микрошишашарикларнинг сифатини яхшиланиши ҳисобига 1 кг шишадан олинган иқтисодий самарадорлик 13920 - 14400 сўмни ташкил этди (2006 йилги ҳисобга кўра).
PbO-SiO2 системасига камёб-ер элементларининг оксидлари қўшиб олинган рангли шишаларнинг сифатини яхшиланиши ҳисобига 1 м“ шишадан олинган иқтисодий самарадорлик 11750-12500 сўмни ташкил этди (2008 йилги ҳисобга кўра).
6 ой давомида фойдаланиш натижасида тайёрланган йўл белгиларнинг нурни кайтариш қобилияти кўйилган талабларга жавоб бериши аникланди.
Қўлланиш соҳаси: - автойўл техникаси;
- декорация ва дизайн;
- замонавий техникада радиацияга чидамли воситалар сифатида.
Қурилиш материаллари ишлаб чиқариш жaрaёнлaрини рaқaмли технологиялaр aсосидa ривожлaнтириш
Мақола ишлаб чиқаришда цемент олиш технологиясида материалларни майдалаш жараёнида кўп электр энергияси сарф бўлаётганлиги, қаерга сарф бўлаётганлиги сабабларини ўрганиш орқали материални майдалаш самарадорлигини таъминлаш тўғрисида ёзилган.
Ярим ўтказгич ва диэлектрик пленкаларни кичик энергияли ионлар билан бомбардимон қилганда ҳосил бўлувчи нанопленкалар ва нанокристалларнинг электрон спектроскопияси
Тадкикот объекти: Қаттик жисм юзасига ион - нурли ишлов бериш ва электрон спектроскопия килиш.
Ишнинг максади: Кичик энергияли ионли бомбардировка килиш ва ундан кейинги киздириш усули билан ярим ўтказгичли ва диэлектрик пленкалар асосида бир ва кўп компопептли папокристаллар, папоплепкалар ва ўтапанжараларнинг шаклланиш копуниятларипи ва физик механизмларини апиклаш.
Тадкикот усули: оже - электрон спектроскопия (таркибни ўрганиш учун), тез электроплар дифракцияси, растрли электрон микроскопия (кристалл тузилиш ва топографияни ўргапиш учун), ультрабипафша фотоэлектронлар спектроскопияси, эластик каштан электроплар спектроскопияси, характерли энергиясини йўкотгап электроплар спектроскопияси (электрон тузилишни ўрганиш учун).
Олинган иатижалар ва улариннг янгилиги: Биринчи марта кичик энергияли ионлар имплантацияси (Ео = 0,5-5 кэВ) ва кейинги киздириш (хароратли + лазерли) усулидан фойдаланиб ярим ўтказгич ва диэлектрик пленкалар асосида папокристаллар ва папоплепкалар олиш усули ишлаб чикилди. Уларпи косил килиш мехапизмлари аникланди. Ҳар хил калипликдаги силицид наноплепкаларпипг энергетик зопалари ва кристалл панжара параметрлари биринчи мартта апикланган. Қалиплиги 9 < 5 - 6 нм бўлган пленкаларда калинлик камайиши билан таъкикланган зона кепглиги ва панжара доимийси а нинг киймати ошиши кузатилгап. Электронларпинг туннель ўтиши рўй берадиган нанокристалларнинг критик ўлчамларипи бахолаш усули ишлаб чикилгап. Силицид панокристалларига эга бўлган Si сиртипинг модели ишлаб чикилди.
Амалий ахамияти: Олинган иатижалар микро-, опто- ва папоэлектропика асбоблари учун керак бўлгап япги материалларпи олиш ва кўп катламли наноўлчамли гетеротизимлар яратишда кулланилиши мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Электрон сапоатида олинган натижаларни келажакда татбик этиш учун амалий тавсиялар ишлаб чикилди. Иатижалар грантларни бажаришда фойдаланилди (IAP 04080 ракамли ЎзР патента. Способ получения панокристаллов силицида металла; IAP 04081 ракамли ЎзР патента. Способ получения трехкомпонентных наноструктур на основе арсенида галлия), хамда ўкув жараёнида кўлланилмоқда (ТошДТУ ўкув жараёнига қўлланилганлиги тўғрисида акт мавжуд).
Қўлланиш сохаси: Физикавий электроника ва сирт физикаси, микро-, опто-ва наноэлектроника, ион - нурли ва лазерли технология, ярим ўтказгичли асбоблар ишлаб чикариш.
Янги структурали тикув ва кашта ипларини ишлаб чиқариш технологиясини яратиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Ҳозирги кунда хом ипак ва ундан тайёрланган мато, трикотаж махсулотларини ишлаб чикаришда янги технологияларни қўллаш орқали уларнинг сифатини оширишга катта эътибор каратилмокда. Ипак ишлаб чиқариш ва қайта ишлаш сохасида катор хорижий мамлакатларда, жумладан, Хитой, Ҳиндистон, Бразилия, Япония, Жанубий Кореяда маълум ютукларга эришилган бўлиб, пилла чувиш ва хом ипак ишлаб чикариш самарадорлигини ошириш ҳамда маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини таъминловчи технологияларни такомиллаштиришга каратилган тадкикот-ларда табиий ипакли кийимларни тайёрлашда тикув ипларини турларини етишмаслиги ва бошка тола таркибли ипларни қўлланиши эксплуатация хамда ювиб-куритиш жараёнида чокларни турли киришиш ҳолларига олиб келиши туфайли сифат бузилиши каби муаммоларни ечиш алохида ахамиятга эга ҳисобланмокда. Шунинг учун хам, ипак тикув ипларини ишлаб чикаришнинг ресурстежамкор технологияларини ва усулларини, унинг янги ассортиментларини яратиш мухим вазифалардан бири бўлиб қолмоқда.
Жаҳонда ипакни кайта ишлаш техника ва технологиясини ишлаб чикишга йўналтирилган илмий-тадқиқот ишлари олиб борилмокда. Мамлакатимизда ҳам ушбу йўналишда, жумладан табиий ипакдан тикув ва кашта ипларини олиш технологиясини ишлаб чиқиш, ўрилган жарроҳлик ипак ипларини олишни такомиллаштирилган технологиясини яратишда сезиларли натижаларга эришилди. Бу борада жумладан, табиий ипакдан янги структурали тикув ипларини ишлаб чикариш; табиий ипак, вискоза, ацетат ипларидан попоп ва қўл кашта ипларини тайёрлаш усуллари ва технологиясини яратиш, ўриш усули билан жаррохлик ипларини ишлаб чикаришни такомиллаштирилган технологиясини яратиш, табиий ипакдан ўрилган жаррохлик ипларига техник шартларни асослаш, табиий ипакдан тикув ипларини бўяш усулларини ишлаб чикиш ва такомиллаштириш мухим вазифалар қаторига киради.
Республикамизда ипак хомашёсини чукур кайта ишлаш асосида юқори қўшимча қийматли тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни жадал ривожлантириш, ипакчилик саноатини модернизация қилиш оркали ички ва ташки бозорда ипак маҳсулотлари рақобатбардошлигини таъминлашга алохида эътибор каратилмокда. Шу билан бир каторда, ипак ишлаб чикаришда энергетик харажатларни камайтиришни таъминлайдиган энергиятежамкор технология-ларни яратиш ва такомиллаштириш ўта муҳим аҳамиятга эга.
2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «... миллий иктисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш, ... иктисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш» вазифаси белгилаб берилди. Ушбу вазифаларни ҳал қилишда, жумладан янги структурали тикув ва кашта ипларини ишлаб чикариш технологияларини яратиш ва ишлаб чиқаришга жорий этиш муҳим ўрин тутади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги, 2017 йил 14 декабрдаги ПФ-5285-сон «Тўқимачилик ва тикув-трикотаж саноатини жадал ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонлари, 2017 йил 29 мартдаги ПҚ-2856-сон ««Ўзбекипаксаноат» уюшмаси фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Карори, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади табиий ипакдан янги структурали тикув, каштачилик ипларини ишлаб чиқариш технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
маҳаллий хом ашёлардан фойдаланган ҳолда бурам бериш орқали ипак тикув ипларини ишлаб чиқаришни тўртта ўтимга қисқартирилган технологияси яратилган;
эшилган ипларни бир нечтасини кўшган ҳолда бурам бериш, сўнгра улардан ўриш усули билан жаррохлик ипак ипларини ишлаб чиқаришнинг такомиллаштирилган технологияси яратилган;
вискоза ва ацетат сунъий ипак ипларидан попоп каштачилик ипларини олиш усули яратилган;
тайёр маҳсулот даражасига келтириш, кейинги жараёнда фойдаланишга кулайлик яратиш максадида тикув ва кашта ипларини бўяш ҳамда пардозлашнинг рационал технологик режимлари ишлаб чиқилган;
ипакнинг нанозарралари билан модификациялаш оркали хусусиятлари яхшиланган полиакрилонитрил ипларини олиш усули яратилган;
юкори сифатли ЗА синфига мос хом ипак ишлаб чиқариш учун пиллаларни чувишнинг технологик параметрлари асосланган;
иплар механикаси назарияси асосида, юк таъсирида эшилган ипларни деформацион ҳаракатларини элементар толалар хатти-харакати билан боглаш йўли оркали мураккаб эшилган, ўрилган жаррохлик ва тикув ипларини эшиш бурчакларининг қийматлари аниқланган.
Хулоса
«Янги структурали тикув ва кашта ипларини ишлаб чиқариш технологиясини яратиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Эшилган иплар учун хом ашё хусусиятларини назарий ва амалий тадкик этиш натижасида Ўзбекистон-5 дурагайи ва махаллий шароитда етиштирилган Хитой дурагайи пиллаларидан “ЗА” синфига мансуб хом ипак олиш мумкинлиги исботланди, натижада юқори сифатли хом ипак ишлаб чикариш имконияти яратилди.
2. Пилла ипини чувилишида унта таъсир қилувчи кучларни назарий тахдили асосида сифатли хом ипак чувиб олишнинг технологик параметрлари аникланиб, ипак махсулотларини тайёрлаш учун сифатли хом ашё тайёрлашга эришилди.
3. Эшилган тайёр ипларни математик моделини тузиш асосида ипнинг қайишқоқлик модулини аниқлашнинг формуласи асосланди, бу эса иплар-нинг фойдаланувчанлик имкониятларини оширишга хизмат қилади.
4. Олиб борилган назарий ва амалий тадқиқотлар натижасида ипак тикув ипларини ишлаб чикариш технологияси такомиллаштирилиб, 4 ўтимга қискартирилди.
5. Амалий тадкикотлар натижасида биринчи марта табиий ипакдан кашта тикув ипларини ишлаб чикариш усули яратилди, бу ипак тикув иплари ассортиментини кенгайтириш имконини берди (Патент №1АР 05447).
6. Сунъий иплардан вискоза 16 текс, ацетат 18 тексли хом ашёлардан қўшиб бурам бериш асосида мос равишда 64 ва 36 тексли кашта ипларини ишлаб чикариш усули яратилди (Патент №1АР 05415) ва амалиётда тажрибадан ўтказилди, натижалар кашта ипларининг сифатини оширишга хизмат қилади.
7. Олиб борилган амалий тадқикотлар натижасида табиий ипакдан эшилган жаррохлик ипларининг янги структураси ва мавжудига нисбатан 2 ўтимга қисқартирилган технологияси яратилди.
8. Амалий тажрибалар асосида ипак тикув иплари ва кимёвий ипларни бўяшда бўёвчи моддаларни толага мойиллигини асослаб, таркиби сунъий толалардан ташкил топган кашта ипларини бўяшнинг технологик режимлари хамда рецептлари ишлаб чиқилди.
9. Маҳаллий нитрон толасини ипакнинг нанозаррачалари билан модификация қилиш натижасида унинг сорбцион хусусияти деярли 19 мартага ортганлиги (0,4% дан 7,5% га) аникланди, натижада модификацияланган сифатли синтетик тола олиш имконияти яратилди.
10. Яратилган янги структурали турли хомашё таркибли ипларни рангларга бўяшнинг рационал технологик режимлари махсулот сифатини оширишга хизмат килади.
11. Таклиф этилаётган саралаш ва чувиш режимларини амалиётга тадбик килиш 100 кг хом ипак ишлаб чиқаришда маҳсулотнинг сифат кўрсаткичлари ва синфи фаркидан 5 млн. 600 минг сўм, 100 кг кашта ипи тайёрлаб сотишдан 5 млн. сўм иқтисодий самарадорлик олиш имконини берди.
Янги структурали ўрилган жарроҳлик ипак ипларини ишлаб чиқариш технологиясини яратиш
Тадқиқот объектлари: Ўзбекистон-6, Хитой ипак қурти дурагай пиллалари, улардан чувиб олинган 2,33 ва 3,23 тексдаги хом ипак, ҳамда янги структурали ўрилган жарроҳлик ипак ипи.
Ишнинг мақсади: Янги структурали ўрилган жаррохдик ипак ипларининг ишлаб чиқариш технологиясини яратиш ва хусусиятларини тадкиқ этиш.
Тадқиқот услуби: иш назарий ва амалий тадқиқотлардан ташкил топтан. Иплар хусусиятлари замонавий услубиятлар асосида ТТЕСИ қошидаги «CENTEXUZ» сертификатлаш марказининг замонавий синов ускуналарида лаборатория шароитида тадкиқ килинган.
Олинган натнжалар ва уларнинг янгилнги: Таббий ипакдан ўрилган жаррохдик иплари ишлаб чиқариш усули ва технологияси яратилди, унинг хусусиятлари аниқланди. Хом ипакни қўшиб эшишдаги бурам сонини ортиши билан, унинг каттиқлиги ҳам ортиб борди; пиллаларни қўшимча саралаш орқали “А” синфга мансуб хом ипак чувиб олинди ва физик-механик хусусиятлари назоратга нисбатан юқори бўлди.
Ўриш усулида жарроҳлик ипи ишлаб чикариш жараёнида ўтимлар сони эшиш усулига нисбатан 3 тага қисқарди. Ўрилган хирургик иплар учун хом ипак тайёрлаш усули IAP №0407820 ракамли ЎзР патенти олинди.
Амалий ахамияти: Мазкур ишда янги структурали ўрилган жарроҳлик ипларини ишлаб чиқаришнинг технологияси яратилган. Ипларни тайёрлашда охирги жараёнда иплар эшилмасдан ўрилиши, жарроҳликда қўлланилганда иплардаги бурамларни силжиши ҳолати юз бермайди ва танани жароҳатлаш холлари истисно бўлади. Янги технологияни ишлаб чикаришга жорий этиш, жарроҳликда қўлланиладиган ипак ипларини ассортиментный кенгайтиради, корхона самарадорлигини оширади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлик: Янги структурали ўрилган жарроҳлик ипак иплари Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази жарроҳлик бўлимларида ва “XON TEKSTIL” МЧЖ боғич ишлаб чиқариш цехларида амалиётга жорий килинган. Олиб борилган тадкиқотларни амалда қўллашдан кутилаётган иктисодий самарадорлик 4300 минг сўмни ташкил қилади.
Қўлланиш сохаси: тиббиёт муассасалари жарроҳлик бўлимларида ва ипакни қайта ишлаш корхоналарида.
Юқори самарали аралаш қуюқлаштирувчилар яратиш ва уларни пахта толали матоларга гул босиш технологиясига тадқиқ этиш
Тадқиқот объектлари: пахта толали мато, карбоксиметилкрахмал, синтетик полимсрлар, актив бўсқ.
Ишнинг мақсади: махаллий хом ашёлар асосида юқори самарали аралаш куюқловчилар яратиш ва актив бўёклар учун пахта толали матоларга гул босишда қўлланиладиган чикиндисиз биологик тоза технологиянинг назарий асосларини тадкиқ этиш. Тадқиқот актив бўёқлар билан гул босиш жараёнини такомиллашитириш, технологиями модернизациялаш ва олинадиган матоларнинг сифатини яхшилашга қаратилган.
Тадқиқот методлари: ИҚ-, ЯМР-, УБ спектроскопия, вискозиметрия, электрокинетик потенциометрия, рентгенографик анализ, реология, оптик микроскопия, тегишли ДСлари бўйича матоларнинг интенсивлиги, мустаҳкамлик ва сифат кўрсаткичларини аниклаш каби замонавий назарий ва экспериментал тадқиқот усуллари қўлланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Илк бор пахта толали матоларга актив бўёқлар билан гул босишда қуюқловчи сифатида гуруч крахмалидан олинган карбоксиметилкрахмал, бентонит гилмояси ва сувда эрувчан полиакрилатлар асосида аралаш қуюқловчиларнинг турли таркиблари ишлаб чиқилди. Гуруч крахмалининг этил спирта мухитида монохлорсирка кислотанинг натрийли тузлари билан модификациялаш жараёнига турли факторларнинг таъсири ўрганилган. Олинган карбоксиметилрахмал ва полиакрилатлар асосидаги қуюқловчиларнинг реологик, тиксотроп хоссалари ўрганилган. Полифункционал самарали аралаш куюқловчилар матога гул босиш жараёнида актив бўёклар учун қўлланилган ва карбоксиметилкрахмал таркибига синтетик полимерлар қўшилганда синтетик полимерлар таркибидаги функционал гурухдар карбоксиметилкрахмал таркибидаги гидроксил гурухлар билан ўзаро таъсирлашиб, водород боғланиш ҳосил қилиши ҳисобига гул босиш жараёнлари ва матоларнинг эксплуатацион хоссалари яхшиланиши асослаб берилган. Янги куюқловчилар актив бўёқлар билан матога гул босиш жараёнига бўёқнинг матога сингиши ва матодаги фиксация даражаси юкори бўлиши аникланган.
Амалий ахамияти: қуюқловчилар сифатида таклиф этилган карбоксиметилкрахмал ва синтетик полимерлар билан актив бўёқлар иштирокида пахта толали матоларга гул босишда қўлланилиши аникланди. Берилган аралаш қуюқловчилар чет элдан келтириладиган альгинат, манутекс ва импринтнинг ўрнини боса олиши ва шу билан бирга давлатнинг валюта харажатларини камайтириши аникланди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: ишлаб чиқилган қуюқловчилар актив бўёқлар билан пахта толали матога гул босиш жараёнида ОАЖ «Имиджтекстил» тўкимачилик корхонасида тажриба синовлари ўтказилди. Таклиф этилган қуюқловчи ингредиентларнинг тадбиқ этилишидан кутилаётган иқтисодий самарадорлик 1 тонна куюкловчи учун 192750 сўмни ташкил этди (20 август 2009 йил бўйича). Шунингдек, иш жараёнида олинган илмий ва амалий натижалар Тошкент енгил саноати ва тўқимачилик институти «Тўкимачилик материаллари кимёси ва технологияси, коғоз ва дизайни» кафедраси ўкув жараёнига хам тадбик қилинди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: тўқимачилик саноати, экология, таълим.
Юқори босимли гидроузелларда уюрма шахтали сув ташлагичлар конструкциясини, ҳисоблаш асосларини такомиллаштириш ва уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилиги
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда «7..~да курилган гидроузелларда ҳар Йили кўплаб авариялар содир бўлиб, улардан 35 фоизи сув омборидаг ашлагич иншоотларнинг ишдан чиқиши туфайли тўғон устидан су тиши натижасида содир бўлган1. Тўғонларнинг бундай йирик ҳалока^п аоариялари АҚШ, Франция, Италия, Бразилия, Жанубий Корея ва бошқа давлатларда юз берган. Гидротехника курилиши амалиётида 100 м-дан ортиқ босимли иншоотларда оқим тезлиги 50...60 м/с-га етиши, сув олиб кетувчи туннелларда гидродинамик босимнинг ошиши, кавитацион эрозия ва пастки бьефда ювилишдан химоя қилувчи конструкцияларнинг бузилиши кузатилади. Шу сабабли, юқори босимли гидроузелларни лойихалап! ва қуришда уларни ишончли ва хавфсиз ишлаши, бир пайтнинг ўзида сув олиб кетувчи тракт ичида оқимнинг ортиқча энергиясини сўндириш ва уни кавитацион бузилишдан химоя килишда сув ташлагич иншоотларида бурама оқимларни қўллашга, ҳалокатли тошқин сувларини беталофат ўтказувчи чукур жойлашадиган сув ташлагичларни яратишга алоҳида эътибор каратилмокда.
Ўзбекистонда ирригация мақсадлари учун сув омборларидан фойдаланиш ва реконструкция қилишга оид тадбирларни самарали ташкил этиш бўйича кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, 2013-2017 йилларда 40 млн. м3 ҳажмли 8 та сел-сув омборларини қуриш ва реконструкция қилиш2, иншоотларнинг конструкцияларини такомиллаштириш, уларнинг ишончли ва хавфсиз ишлашини таьминлаш, сув ташловчи иншоотларнинг сув ўтказиш қобилияти ва ишлаш тартибларини яхшилаш, самарали фойдаланиш механизмларини ишлаб чиқишни такомиллаштириш.
Дунёда юқори босимли сув омборли гидроузелларда уюрма шахтали сув ташлагичлар конструкцияларини, уларни ҳисоблаш асосларини такомиллаштириш ва уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилигини аниқлашга алоҳида аҳамият каратилмокда. Бу борада мақсадли илмий тадқиқодларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: уюрма шахтали сув ташлагичларда хаво тортилиши шароитида тангенциал айлантирувчи мосламали ярим чегараланган цилиндрик кувурдаги дисперс бурама окимнинг математик моделини ишлаб чиқиш; уюрма шахтали сув ташлагичларнинг хаво тортилиши шароитида гидравлик хисоблаш услубиятини ишлаб чикиш; хаво тортилиши шароитида бурама окимдаги тезликлар, босим ва солиштирма энергия эпюраларининг таркалишини хисоблашнинг ЭҲМ дастурини ишлаб чиқиш; сув олиб кетувчи трактда янги
энергия сўндирувчи мосламани ишлаб чиқиш; хаво концентрацияси ва сув олиб кетувчи тракт конструкциясининг бурама оқим структурасига ва оқим энергиясининг сўнишига бўлган таъсирини аниқлаш, уюрма шахтали сув ташлагичнинг эксплуатацион ишончлилигини баҳолаш усулини ишлаб ЧИҚИШ.
Узбекистан Республикаси Президентининг 1999 йил 24-мартдаги ПФ-2272-сон «Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси хузурида катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларининг техник ҳолатини ҳамда бехатар ишлашини назорат қилиш «Давсувхўжаликназорат» давлат инспекция-сини ташкил этиш тўғрисидаги» Фармони, "Узбекистан Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1999 йил 16 ноябрдаги 499-сон ««Гидротехника иншоотлари-нинг хавфсизлиги тўғрисида»ги "Узбекистан Республикаси Қонунини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2004 йил 30 мартдаги 150-сон «Тошкент ирригация ва мелиорация институтини ташкил этиш тўғрисида»ги қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади шахта оркали жадал ҳаво тортиб ишлайдиган тангенциал айлантирувчи мосламали уюрма сув ташлагичлар конструкцияси, хисоблаш асосларини такомиллаштириш, уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилигини бахолаш усулларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
уюрма шахтали сув ташлагичларнинг хаво тортилиши шароитида гидравлик хисоблаш услубияти ишлаб чиқилган;
тангенциал айлантирувчи мослама ва бурама оқимнинг гидравлик қаршиликлари аникланган;
сув олиб кетувчи трактда янги энергия сўндирувчи мослама ишлаб чиқилган;
хаво концентрацияси ва сув олиб кетувчи тракт конструкциясининг бурама оқим структурасига ва оким энергиясининг сўнишига бўлган таъсири асосланган;
уюрма шахтали сув ташлагичнинг бузилмасдан ишлашини авария сценарияси тузилган хамда эксплуатацион ишончлилигини бахолаш усули ишлаб чиқилган.
ХУЛОСА
«Юкори босимли гидроузелларда уюрма шахтали сув ташлагичлар конструкциясини, ҳисоблаш асосларини такомиллаштириш ва уларнинг фойдаланиш давридаги ишончлилиги» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Уюрма шахтали сув ташлагичларда хаво тортилиши шароитида тангенциал айлантирувчи мосламали ярим чегараланган цилиндрик кувурдаги хаво аралашган бурама окимнинг математик модели ишлаб чиқилган. Ҳаракат тенгламаси Фруд, Эйлер ва Рейнольдс сонлари ўхшашлик мезонлари асосида шакллантирилган бўлиб, бу хол олинган натижаларда иншоот ва ундаги оқим параметрларини кенг доирада аниқлашга ва лойихалашга имкон беради.
2. Бурама оқимларда ўқий uz ва тангенциал ио тезликлар туннелнинг 0,2 г... 0,3 г радиусларида максимумга етиши, унинг ўқи томонга катта ва девори томонига кичик градиент билан сўниши аниқланди. Бурама окимлардаги босим ва солиштирма энергия киймати эса туннел марказий ўқи ёнидаги зонада вакуумга кадар камаяди, унинг деворигача марказдан кочма тезланишга тенг градиент билан ошиб боради, бунда туннел девори ёнларида кавитация ривожланишининг олдини олувчи ортикча босим ҳосил бўлиши аниқланди.
3. Уюрма шахтали сув ташлагичларнинг хаво тортилиши шароитида гидравлик ҳисоблаш услубияти такомиллаштирилди. Ишлаб чикилган ЭҲМ учун дастур (DGU 03451, DGU 03452) уюрма сув ташлагичларни лойиҳалаштиришда фойдаланиш учун тавсия қилинади. Бу дастур оқим структурасини тез ва етарлича аниқ тахдил қилишга ва юқори босимли уюрма сув ташлагичларнинг гидравлик характеристикаларини аниқлашга, жумладан туннел девори ёнидаги кавитацион шароитни баҳолашга ва гидравлик йўқолишларни аниқлашга имкон беради.
4. Уюрма шахтали сув ташлагичларда хаво тортилиши шароити учун тангенциал айлантирувчи мосламада 31^-45%, сув олиб кетувчи трактда 39-45%, биргаликда айлантирувчи мослама- сув олиб кетувчи трактда эса 70-90% энергия сўниши аниқланди.
5. Ҳаво тортилиши шароитида бурама окимдаги тезликлар, босим ва солиштирма энергия эпюраларининг тарқалиш конуниятлари, тангенциал айлантирувчи мослама ва бурама окимнинг гидравлик каршиликлари аниқланди. Бунда, тангенциал айлантирувчи мосламадаги гидравлик қаршиликнинг ошиши кузатилади, ^З.у нинг ўзгариши оралиги 0,42 дан 0,6 гача ташкил килади. Сув олиб кетувчи трактда эса шахтадан хаво тортилишининг ошиши билан бурама окимдаги гидравлик каршилик ошади, мос равишда энергия сўнишининг жадаллашиши аникланди.
6. Сув олиб кетувчи трактда энергия сўндиргичнинг янги мосламаси ишлаб чиқилиб, конфузор параметрлари қуйидагича кабул қилинган: вертикал бўйича конуслилик бурчаги а=5,470, планда а=2,740, конфузор узунлиги /=3,85t/„, (t/,„ - шахта диаметри) (№ FAP 01104).
7. Тангенциал, ўқий тезликлар хамда босим ва солиштирма энергия назарий хисоблари лаборатория мосламасида тадкиқот қилинган бурама оким экспериментал профиллари билан тақкосланиб текширилган. Тажриба ва назарий йўллар билан хисобланган бурама окимнинг параметрлари мослиги белгиланди.
8. Бурама окимли сув ташлагич турини танлаш гидроузел конкрет шароитига ва талаб қилинадиган оқимнинг ортиқча кинетик энергиясини сўндириш даражасига боглик. Яратилган сув олиб кетувчи трактда энергия сўндиргичнинг янги мосламаси унинг узунлиги нисбатан кичик 20...30 <l/d< 50...60 ва кўндаланг кесими шакли айлана, такасимон ёки тогорасимон шаклларда бўлганда кўлланилади.
9. Сув ташлагич иншоотлар аварияси статистикаси таҳлили хамда эхтимоллик ва детерминистик ҳисоблаш усулларидан фойдаланган холда иншоот алоҳида элементларининг ишлашини эътиборга олиш асосида шахтали ва уюрма сув ташлагичлар ишончлилигини бахолашнинг якинлашган усули ишлаб чиқилди.
10. Тўполанг сув омбори курилишида таклиф килинган вариантда капитал маблагларнинг 40 фоиздан ортик тежалишига эришилган. Бунда йиллик иқтисодий самарадорлик 6,5 млрд, сўмни ташкил килади (2015 йилдаги баҳоланиш бўйича).
Электрон ҳужжат айланиш тизимларида маълумотлар ишончлилигини PR-ортиқчалик асосида таъминлаш усул ва дастурий-алгоритмик мажмуалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Ахборотлаш-тириш жахон тажрибасида электрон ҳужжат айланиш тизимлари (ЭҲТ), кейинги йилларда нафакат бошкарув жараёнларини автоматлаштирувчи тизимлари, балки ягона ахборот майдонини яратиш учуй тўлақонли платформаси сифатида хам каралмокда ва жорий этилмоқца, бу эса, сўзсиз, улардан фойдаланиш сохаларини кенгайтиришга ва илмий хамжамиягда унта бўлган қизикишнинг ортишига сабаб бўлди. Ахборот-коммуникация тсхно-логиялари сохасининг етакчи олимлари тадкиқотларида ЭҲТ тезкорлиги ва унумдорлигини оширадиган самарали тсхнологияларини яратиш учуй иш юритиш хужжатларини шакллангиришда ахборотни ишончли йиғиш, узатиш, тахлил, кодлаш масалаларининг ечимига бўлган эҳтиёж алохида ажратиб кўрсатилмокда.
Узбекистан Республикаси хукумати томонидан амалга оширилаётган худудий автоматлаштирилган бошкарув тизимларини ривожлантириш хамда ягона ахборот майдонини яратиш бўйича чора-тадбирлар ахборот тизимлари, ЭҲТ, маълумотлар базаларини (МБ) замонавий ахборот-коммуникация технологиялари асосида кенг жорий этишга каратилган. Шу сабабли, электрон ҳужжат айланиш тизимлари тузилмасида минимал даражадаги моддий харажаглар ва вакт сарфи билан хаголарни самарали аниклаш ва тузатиш имконини берадиган, ахборот узатиш сифатини ошириш учун фойдаланадиган ахборот рссурсларига гафаккурли ишлов бсриш усулларини ишлаб чикиш халк хўжалигида жиддий аҳамият касб этиб, хозирга кадар тўлиқ ечимини топмаган назарий ва амалий муаммолар қаторига киради.
Ахборот ресурслари ва маълумотларни узатиш оқимларига қўйиладиган талаблар ЭҲТ самарадорлиги ва ишлаш сифатинининг мухим омили сифатида маълумотлар баркарорлиги, яхлитлиги, бутунлиги ва ишончлилигини таъминлашда уз ифодасини топтан. Бундам омиллар орасида маълумотлар ишончлилиги мсзони, узатиладиган маълумотларда техник воситаларнинг турли узилиш холатлари ва носозликлари, алока каналларига бўладиган ташки таъсирлар, оператор хатолари ва скансрловчи хамда танувчи тизимлар ноаникликлари сабабли хатоликлар пайдо бўлиши туфайли жиддий эътиборга молик.
Шунинтдек, корхона ва ташкилотларда автоматлаштирилган бошкарув ва электрон хужжат айланиш шароитларига хос, маълумотларга ишлов бсришнинг устувор технологияси сифатида ахборотларни узатиш ва уларга ишлов беришнинг ишончлилигини назорат килувчи самарали тизимларини куриш бошкача илмий кизикиш уйғотади.
Мавжуд усуллар маълумотларни узатиш ишончлилигини юкори даражада таъминлашига карамасдан, ўзига хос счилмаган масалалар мавжуд. Асосийлари сифатида қуйидагиларни ажратиб кўрсатиш мумкин: электрон хужжат айланиш гсхнологияларини ишлаб чикишда маъумотларни узатиш пакстларида капа хажмдаги моддий манбалар сарлавхаларни узатишга сарфланади, шу билан бирга сарлавха маълумотларнинг кўп кисми кадрни узатиш оқими мобайнида иакетдан-пакетгача ўзгармас бўлади (бу жараснда найдо бўладиган информацией ортикчалик ва узатиш ишонлилигини таъминловчи мсханизмлар. асосан, хос хабарларни ва пакетларни кайта узатишга асосланади, бу эса, ўз навбатида, хатоларни аниклаш ва тузатиш учун қўшимча вақт сарфланишига ва моддий ҳаражатларнинг ортишига олиб кслади); маълумотлар ишончлилигини ошириш учун кодлаш ва аппаратурали усуллар, асосан, пакетнинг бошкарув майдонида содир бўладиган бир ва икки каррали хатоларни тузатади, аммо маълумотларни узатишда ахборот майдонлар хам хатоликларга учрайди ва улар кўп каррали (уч-, гурт-, к-каррали) матнли маълумотлардаги хатолар кўринишида бўлади.
Шу туфайли, ахборотларни узатиш ишончлилигини ошириш масаласи счимини икки соҳада кўриш мақсадга мувофикдир.
Биринчи турдаги масалалар счими маълумотларни киритувчи оператор, скансрлаш ва бошка ускуналар хатоликларини хисобга олади. Шуни алохида таъкидлаш ксрак-ки, бу турдаги хатолар нотўғри кабул килинган матн маълумотларининг капа ҳажмини гашкил этади ва OSI (Open System Interconnection reference model) моделининг Амалий ва Такдимот босқичларида содир бўлади.
Ахборот ишончлилиги назоратига багишланган иккинчи турдаги масалалар OSI моделининг Транспорт, Тармоқ, Физик ва Канал босқичларида иайдо бўладиган хатоликлар эҳтимолларини ҳисобга олади.
Дисссртацияни бажарилишига бўлган зарурият шунинг билан ифодаланадики, электрон хужжат айланиши IP-технологиясининг кснг доирада жорий этилиши хужжатларни тайёрланиш ва расмийлаштириш жараёнида хатоликларни аниклаш ва бартараф этишга жиддий эътибор қаратишни талаб этмокда.
Мазкур тадкикот «Ахборотлаштириш», «Электрон рақамли имзо», «Электрон хужжат айланиш», «Электрон тижорат», «Электрон тўловлар» тўғрисидаги Узбекистан Республикасининг конунлари хамда Узбекистан Рсспубликаси Вазирлар Махкамасининг 2011 йил 4 майдаги «Вазирлар Маҳкамасининг ижро этувчи аппаратида, давлат ва хўжалик бошкаруви, махаллий давлат хокимияти органларида ягона химояланган электрон почтани ва электрон хужжат айланиш тизимини жорий этиш хамда улардан фойдаланиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 126-сонли карорини ижросини таъминлашга хизмат килади.
Шу жиҳатдан юкорида санаб ўтилган масалалар счими маълумотларни узатувчи пакетлар таркибида маълумотлар ишончлилигини информацион ортикчаликдан фойдаланишга асосланган назорат килувчи усул ва алгоритмларни, шаклланиб бўлган узатиш мухитида хам ишлайдиган ва мавжуд камчиликларни бартараф этишга каратилган махсус тадкикотни бажариш ва ишланмаларни яратишни талаб килади. Мазкур холат ишлов бсриладиган объект хусусиятига кўра аниқланадиган янги турдаги PR-ортикчалик асосида ахборот ишончлилигини таъминловчи махсус алгоритмлар синфини ажратиб олиш заруриятини асослайди.
Тадкикотнинг максади PR-оргикчаликдан фойдаланишга асосланиб, маълумотларни узатишда ахборот ишончлилигини назорат қилувчи конструктив усул, модел, алгоритм ва тизимларини яратиш, уларни электрон хужжат айланиш тсхнологияларини ишлаб чикишда дастурий-алгоритмик мажмуаларни жорий этишдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат: электрон хужжат айланиш тизимларида маълумотлар ишончлигини таъминлаш усул, модел ва алгоритмларни яратишнинг концепция, услубияти ва дастурий-алгоритмик асослари ишлаб чикилган, PR-ортиқчаликка эта бўлган объектлар синфлари ЭҲТда ахборот рссурслари аниклиги, яхлитлиги, тезкорлиги, ихчамлиги, мурожаатини таъминлаш учун ажратиб карал!ан;
суньий ортикчаликдан фойдаланувчи чизикли, модулли ва тскислик бўйича йигиндиларни хосил килиш хамда кодланган тўпламларга тегишлиликни аникдаш механизмларига асосланган маълумотлар ишончлилигини назорат килувчи усул ва алгоритмлар таклиф килинган;
матн элементларини статистик, арифметик, иарсингли кодлаш, таркиб-лаштирувчи n-граммалар бўйича тавсифлаш, статистик танит ва хешлаш алгоритмлари асосида табиий ортикчаликдан фойдаланувчи маълумотларни назорат килиш усул ва дастурий мажмуалари ишлаб чикилган;
кўп боскичли морфологик тахлил ва n-граммалар грамматикасининг тавсифи моделлари асосида ўзбск тилида бсриладиган матнлардаги орфографик хатоларни назорат ва тахрир килувчи усул ва алгоритмлари таклиф килинган;
ички ўрнатиладиган эксперт тизимлардаги таркиблашган мантикий мезонлар, маълумотлар ва билимлар базалари асосида таркибий-тсхнологик PR-ортиқчаликдан фойдаланувчи ахборот ишончлилигини назорат килиш модел ва алгоритмлари ишлаб чиқилган;
электрон хужжат айланиш tcxhojioi ияларини ишлаб чикишда хатоларни назорат ва тахрир килувчи интерфаол тизимлар таркибида матнли маълумотлар ишончлилигини назорат килиш алгоритмларини синтсзи усуллари ишлаб чикилган.
Хулоса.
1. дисссртацияда тизимли тахлил, бошкарув ва маълумотларга ишлов бсриш концспцияси асосида pr-ортиқчаликни қўллаш тамойиллари бўйича ишлаб чикилган ахборот ишончлилигини гаъминловчи конструктив усул, модел ва дастурий-алгоритмик мажумалари электрон хужжат айланиши тизимлари самарадорлиги ва унумдорлигини оширишни таъминлайди.
2. ахборот ишончлилигини назорат қилишда кодли, аниара турали ва дастурий усуллари назария ва амалиётининг хозирги ҳолатини бахолаш натижалари эҳт сифагли фаолиятини таъминлаш учун мавжуд оргикчалик турларидан фойдаланиш старли эмаслигини курсатиб бсрди. Ахборотни узатиш ишончлилигини гаъминловчи амалий усул ва дастурий-алгоритмик мажмуаларини ишлаб чикишда электрон хужжаглардаги pr-ортикчаликдан фойдаланиш тамойиллари қўлланаётган технологияларни ривожлан гириш воситаларини лойихалаш имконини ярагади.
3. чизиқли, текислик ва модуллар бўйича йиғинди ҳосил килувчи, хаффман, лемпел-зив-велч, барроуз-вилер қоидалари бўйича ва арифметик кодлаш, статистик таниш, ман гикий назорат усуллари электрон хужжатлари матнларини тузиш, узатиш ва уларга ишлов бсришда маълумотлар ишончлилигини таъминлашнинг алгоритм ва дастурий мажмуалари имкониятларини ошириш учун pr-ортикчаликдан фойдаланишнинг услубий асосларини ташкил килади.
4. ишлаб чикилган алгоритмлар самарадорлиги намойиши бўйича улар 92% хатоларни аниклайди ва бир, икки каррали ва кўшма гранспозицияли хатоларни тузатишга кодир; бундан гашкари, мавжуд услубларга нисбатан назорат мураккаблиги ва жорий этиш харажатларини р ≈ 4 ⋅10-шароитида 2-3 маротаба камайтиради; маълумотлар ишончлилигини эса, уч бароваригача оширади. Ишда самарадорлик бахолари ва маълумот ишончлилигини назорат килиш масалаларининг аналитик ечимларини хаю аниқланмаслиги эҳтимоли мсзони бўйича олишга эришилади.
5. морфологик ва п-граммли таркиблашган моделлар асосида матнли ахборотни узатишда имло хаголарини назорат ва тахрир килувчи усул, алгоритм ва тизимлар ишлаб чикилган. Хатоликларнинг эҳтимолли кўрсаткичлари сгатистикаси асосида ишлаб чикилган пчраммаларнинг частотали таснифларни олиш услубияти хсш-кодларни иарсингли кодлаш учун тизимлаш гиришда кўлланилади.
6. статистик танишда мантикий ва арифметик функцияларни курувчи интерполяция ва экстраполяция усуллари матн элементлари тасвирларини назорат килиш алгоритмларини ишлаб чикишда кўлланилган. Автоматик таниш ва тасвир сигналларни назорат килиш кисмларидан ташкил топган маълумотларга нейротармоқли ишлов бсрувчи тизимида матн элемента тасвирларининг сигнал таснифлари ишончлилигини назорат килиш усуллари таклиф этилган. Усул ва алгоритмлар нотиник семантик гипертармок бўйича эҳт метаматн объектларини синфлаштириш ва таснифлар тегишлилигини аниклаш асосида билан ахборот ишончлилигини назорат килиш тизими таркибида жорий этилади.
7. лугат, статистик ва хеш-кодлаш усулларига асослаган маълумотлар ишончлилигини назорат килиш модел ва алгоритмлари ишлаб чикилган ва улар параллел хисоблаш nvidia дастурий-аппарат муҳитида сонли тахлил стандарт кутубхоналари хамда cpu ва gpu орасида мақбул маълумотлар алмашувини бсрувчи воситаларни кўллаш самарадорлигини таъминлайди.
8. фреймворк сфинкс-4 мухитида п-граммли грамматика тавсифини бсрувчи дарахгеимон модел бўйича имлони назорат килиш тизим кобигининг тавсифланиши идентификацияланган ва архитектураси ишлаб чикилган хамда pr-ортиқчаликдан фойдаланадиган турли тил моделлари учун тизим дастурий модуллари жорий этилган. Тизимнинг яратилган варианги морфологик тахлилга асосланган имлони назорат килувчи тизимга нисбаган аникланмаган хатолар сонини, жорий этиш харажатларини хамда назорат мураккаблигини икки маротаба камайгиришга эришилади.
9. ишлаб чикилган моделлаштирувчи алгоритмлар, дастурий воситалар мажмуалари ва маълумотлар ишончлилигини pr-ортиқчалик асосида назорат килувчи тизимлар оу юнинг автоматлаштирилган ўкув жараёнида, ахборот-коммуникация тармоқларида маълумотларни адаптив узатиш, ишлов бсриш ва тахлил килишда, шунингдек корхоналар эҳт амалиётида кўлланилади.
10. ишлаб чикилган электрон хужжат айланиш тузилмасида маълумотлар ишончлилигини назорат килиши дастурий мажмуалари хамда ахборот-коммуникация тармокларида маълумотларни узатиш, кайга ишлаш ва тахлил килиш тизимлари алока, ахборо глаш гириш ва телекоммуникация технологиялари давлат қўмитасининг «уз тслском» самарканд филилали ва «лаззат-мева» қўшма корхонасида гатбик этилган, диссертация натижалари бўйича олинган далолатномалар иқтисодий самарадорликни тасдиқлайди.
Эксплуатация хоссалари яхшиланган силикат материаллар автоклав техноло-гиясининг физиккимёвий асослари
Тадкиқот объектлари: Термин ва термокимёвий фаоллаштирилган лесс кўшилган оҳак-кумли боғловчи асосидаги силикат ғишти ва ғовакли бетон.
Ишнинг мақсади: «Оҳак-кум» тизимига термик ва термокимёвий фаоллаш тирилган маҳаллий қўшимчалар кўшиб гидротермал ишлов берилганда компонентларнинг гидратланиш жараёнидаги ўзаро таъсирлашув механизмини гидратланган янги хосилаларнинг структура хосил килиш кинегикаси ва морфологиясини мақсадли ўзгартириш йўли билан техник-эксплуатация хоссалари юкори бўлган авгоклавда когувчи силикат материаллар олишнинг физик-кимёвий асосларининг илмий асосланган тамойиллари ва ресурстежамкор технологиясини ярагиш.
Тадқиқот методлари: кимёвий, физик-механик (пластик ва механик мустаҳкамликни аниқлаш), физик-кимёвий (рентгенофазовий, дифференциал термик тахлил, электрон-микроскоп ва ИҚ-спектроскопик) тадқиқот усуллари, гидротермал ва термик ишлов бериш усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: "Бархан қуми-оҳак-ТКФЛ" силикат композицияларига гидротермал ишлов берилганда минерал-ларнинг гидратланиш жараёнида ўзаро таъсир кўрсагиш конуниятлар хамда "хосса-структура" ўзаро боғлиқлигини аниклаш оркали авгоклавда котувчи силикат материаллар олишнинг физик-кимёвий асосларини илмий услубий тамойиллари ва ресурстежамкор технологияси яратилди. Ca(OH)i нинг маъ-лум бир кисмини алюминатли бирикмаларнинг тезликда кальций гидроалю-минатларга боғланиши туфайли кумтуироқнинг тўйинган охакли мухитда эриш ва паст асосли гидросиликатлар косил килиш жараёни тезлашади, юкори асосли гидросиликатларга ўтиб кетишининг олди олинади, хосил бўлган CSH(B) гурдаги гидросиликатларнинг қотаётган тизимдаги турғун-лиги таъминланади. Уларнинг бир-бири билан чатишиб кетган ипсимон ва толасимон кристаллари билан синчланган силикат ғиштининг физик-механик хоссалари, атмосфера ва совуккд бардошлилик кўрсаткичлари юкори бўлади.
Лессни фосфогипс билан биргаликда термокимёвий фаоллаштирилганда унинг таркибидаги тупрокли компонентлар ёпишкокли хусусиятларини йўқотиш хисобига силикат массасидан газ ажралиб чикиши тезлашади, газ хосил килувчидан фойдаланиш коэффициента ошади, структура шакллани-ши тезлашади, газобетонни изогермик қиздириш вакти қисқаради, мустаҳ-камлиги, совукка бардошлиги ошади ва сув ютилиши камаяди.
Амалий ахамияги: Республикамизда кенг гаркалган лесс ва лессимон суглинкаларни, чиқинди фосфогипснинг капа заҳираларини кенг микёсда авгоклавда котадиган силикат курилиш материаллар ишлаб чиқаришга жалб этиш хисобига хом ашё базаси кенгаяди, ТКФЛ дан фойдаланиш хисобига оқак тежалади, тайёрлаш жадаллашади ва олиш вақги қисқаради, буюм ва жихозларнинг техник-эксплуатация хоссалари юкори бўлиши таъминланади. Тадкиког натижалари ТФЛ ва ТКФЛ дан фойдаланиб силикат гишти ва говакли силикат бегонии тажриба сифатида ишлаб чйкарилиши учуй меьбрий-техник хужжатлар яратилишида меъёрий база бўлиб хизмат қилади.
Татбиқ этиш даражаси ва икгисодий сямарадорлиги: Тадқиқот нагижалари Урганч ҚМЗ да текширувдан ўтказилди. Бунда 15-20 % ТФЛ кўшилган охак-қум боЕЛовчисидан 3460 дона силикат ғиштининг синов партияси ишлаб чикарилди. 4-5 % оҳак тежалиши хисобига 100 кг силикат аралашмасининг нархи 2320 сўмга арзонлашди ва 110720 сўм икгисодий Самара олинди. Урганч ҚМЗ да ТФЛ кўшиб гишг олишга ихтисослаштирилса кутилган икгисодий самарадорлик йилига 41472000 сўмни гашкил этади.
Жиззах ҚМК ТКФЛ дан фойдаланиб говакли силикат бетоннинг тажриба партиясини ишлаб чикариш бўйича олиб борилган синов ишлари йилига 64300 м3 хажмда говакли силикат бетон ишлаб чикарилса, кутилган икгисодий самарадорлик 46937000 сўмни гашкил этади.
Қўлланиш сохаси: УзР курилиш магериаллари ишлаб чикариш саноати ва курилиш индусгрияси.
Шиналарнинг қолдиқ ресурсини башорат (прогноз) қилиш
Ушбу мақолада пневматик шиналарнинг колдик метрологик ўлчаш кийматлари колдик ресурсини бошорат килиш усуллари ёрдами аниклаш хакидаги маълумотлар батафсил ёрилган.
Чизиқли операторлар ўлчовли тахламалари ва уларнинг оператор алгебралари ва дифференциаллашларга тадбиқи
Тадқиқот объектлари: Банах - Канторович модули, С* -алгебралар, ўлчовли операторлар алгебраси, нокоммутатив Аренс алгебралари, дифференциаллашлар.
Ишнинг мақсади: Ўлчовли функциялар ҳалқаси устидаги С-алгебраларни Гильберт - Капланский модулида аниқланган операторлар алгебраси кўринишида ифодалаш ва фон Нейман алгебраларига нисбатан локал ўлчовли операторлар алгебраси ва унинг баьзи алгебраостилари дифференциаллашларини тавсифлаш
Тадқиқот методлари: ўлчовли банах тахламалари, функционал анализ, оператор алгебралар назариясининг усулларидан фойдаланилди.
Олинган натнжалар ва уларнинг янгилнги: £° устидаги Банах -Канторович модулидаги хар бир циклик компакт оператор компакт чизиқли операторларнинг ўлчовли тахламаси кўринишида тасвирланиши исботланган; V -фредгольм операторлари Фредгольм операторлари ўлчовли тахламаси кўринишида тасвирланиши исботланган; ўлчовли функциялар ҳалқаси устидаги С -алгебраларни Гильберт - Капланский модулида аникланган операторлар алгебраси кўринишида ифодаланиши исботланган; фон Нейман алгебраларига бириктирилган локал ўлчовли операторлар алгебраси ва унинг бази алгебраостилари дифференциаллашларининг умумий кўриниши топилган; фон Нейман алгебралари ва аник нормал ярим чекли из билан ассоциирланган нокоммутатив Аренс алгебралари дифференциаллашлари тўлик тавсифланган.
Амалий ахампяти: иш назарий характерга зга.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Ишда келтирилган натижалар ва методлар функционал анализ ва операторлар алгебралари назарияларидан махсус курслар ўқишда қўлланилиши мумкин.
Қўлланиш соҳаси: ўлчовлар назарияси, функционал анализ, операторлар алгебралари назарияси, математик физика ва уларнинг тадбиқлари.
Цифровые следы как источник доказательства в налоговом праве
Основной аспект исследования посвящен доказательствам в виде цифровых следов, которые используют представители налоговых органов в качестве основы для обвинений в судебных спорах с налогоплательщиками.
Цифровая трансформация налогового администрирования в России
Хўжалик субъектларининг асосий молиявий кўрсатгичлари таснифи
Ўпирилишларга ва қудуқларни сифатли қуришга таъсир этувчи гидродинамик ва технологик омиллар
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда нефть ва газ казиб олиш учун бурғилашнинг техникавий-иктисодий кўрсаткичлари ишлаб чикиш ва бургилаш самарадорлигини оширишга катта эътибор қаратилмокда. Бу ўринда бурғилашда кудук деворларини ўпирилишларга ва уларни сифатли қуришга таъсир этувчи гидродинамик ва технологик омилларни аниқлаш долзарб муаммолардан хисобланади.
Жахондаги нефть ва газ казиб олиш амалиётида кудукларни бургилаш мураккаб ва кўп харажатли жараён бўлганлиги туфайли янги, такомиллашган ва хавфсиз бургилаш технологиялари ишлаб чикиш ва амалиётга тадбик этишни талаб этмокда. Бу бургилаш жараёнини тезлаштириш, кудукларни лойихада кўрсатилган чукурлигигача авариясиз етказиш, аник геологик-геофизик маълумотлар олиш ва иш самарадорлигини оширишда муҳим аҳамиятга эга. Айниқса, кудук деворини ташкил этган тог жинсининг ўпирилиш хавфи бўлган зоналарда бургилаш технологиясини такомиллаштириш бўйича бир катор усулларни ишлаб чикишни такозо этади. Бу ўринда, полимерланган-ингибирланган бургилаш суюқликларини ишлаб чикиш, бурғилашнинг оптимал режимини аниқлаш, кўтариш-тушириш операцияларининг тезлиги ва сони таъсирини асослаш ва кудукларда юз берадиган гидродинамик босимни назорат килиш мухим илмий-амалий аҳамиятга эга.
Мамлакатимиз мустакилликка эришгандан сўнг ёқилғи-энергетика саноатини ривожлантириш ва нефть-газ тармоғини кенгайтиришга алоҳида эътибор каратилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар асосида муайян натижаларга, жумладан, углеводород хом ашёси казиб чиқариш хажмини ошириш, бургилашда янги технологияларни жалб этиш ва қудуқлар самарадорлигини ошириш борасида ютукларга эришилди. Шунингдек, бургилаш жараёнида кудукларни сифатли куришга таъсир этувчи гидродинамик ва технологик омилларга етарлича эътибор қаратилмаган. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Харакатлар стратегиясида1 «ишлаб чикаришни модернизация килиш, саноатни юкори технологияли кайта ишлаш тармоқларини жадал ривожлантиришга қаратилган сифат жиҳатдан янги босқичга ўтказиш» вазифалари белгилаб берилган. Ушбу вазифалардан келиб чиккан холда, жумладан, нефть ва газ кудукларини бургилашда кудук деворлари ўпирилишларга ва уни сифатли куришга таъсир этувчи гидродинамик ва технологик омилларни асослаш, гил жинсларининг кулаши билан боғлиқ қийинчиликлар даражасини камайтиришда янги реагентини қўллаш, кудукларни кўрсатилган чукурликкача асоратсиз бургилаш ишларини лойиҳалаштиришга йўналтирилган илмий тадкиқотлар муҳим аҳамият касб этади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги қарори, ,2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чикаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация килишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги карори ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қудуқларни бурғилаш жараёнида тоғ жинсларининг ўпирилиш сабабларини аниқлаш ва ўпирилиш натижасида мураккаб шароитлар вужудга келган зоналарда қудуқлар қурилишини сифатли тугатиш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
тоғ жинси мустаҳкамлигининг ўзгариши бурғилаш колоннасини тушириш ва кўтариб олиш сони ҳамда тезлигига боғликлиги аникланган;
суюқликни айлантириш тикланганда бургилаш насосининг “ишга тушириш”даги босимнинг гил тоғ жинсининг кучланиш ҳолатига таъсири асосланган;
шарошкали бурги тишлари маълум солиштирма юклама куч остида тоғ жинсида кудук доирасидан ташкарига тарқалувчи юқори кучланиш ҳосил этиб, унинг мустаҳкамлигини камайтириши ва ўпирилишига олиб келиши аникланган;
шарошкали бурғилар тоғ жинслари массивида деформацияни юзага келтириши ва натижада бургилаш коришмаси фильтратлари кириб қоладиган макро ва микро ёриқликлар юзага келиши исботланган;
геофизик тадкиқотлар ҳамда бургилашда олинган гил жинслари заррачаларининг (шлам) амалдаги зичлигини унинг нормал зичланган тоғ жинси зичлиги (тоғ жинси назарий зичлиги) билан такқослаш натижасида тог жинсининг кулаш зоналарини аниқлаш услуби ишлаб чиқилган.
Хулоса
Диссертация ишларини бажаришда олинган асосий илмий ва амалий натижалар куйидагилар:
1. Скважиналарни пармалаш, керакли чуқурликка етказиб боришда, ундан тўлиқ геологик ва геофизик маълумотлар олиш тог жинсларининг ўпирилиши катта тўсқинлик кўрсатади. Ўтказилган тадқиқотлар асосида скважина деворини ўпирилишдан сақлаш учун қўлланмалар яратилди.
2. Назарий ва амалий тадқиқотлар тоғ жинсининг ўпирилишига пармалаш колоннаси кўтариб-туширишда, скважиналарни ювиш жараёнда хосил бўладиган тўлқинланувчи гидродинамик босим, шарошкали долотанинг зарбидан тоғ жинсида пайдо бўлган кучланиши эканлигини аниқлади.
3. Тоғ жинсининг турғунлиги пармалаш колоннаси кўтариб-туширишда, хамда скважиналарни ювишда ҳосил бўлган босимни тўлқинланиш сонига ва кучига боғлиқлиги тадиқланди. Пармалаш колоннасини кўтариб-тушириш сонини критик чегарасини аникловчи формула яратилди.
4. Уч шарошкали долотанинг таъсиридан тог жинсида кучланиш пайдо бўлиш ва уни тарқалиш конунияти аникланди, кучланиш чегарасини билдирувчи формула топилди.
5. Гил тог жинсларини пармалаб ўтишда кесиб-емирувчи РДС турли долоталар ишлатилса, тог жинсида унчалик кучланиш бўлмайди. Бунда тог жинсида ёрикликлар хам юз бермайди ва унинг мустахкамлиги сақланиб қолади.
6. Скважина деворига гидродинамик босим зарбаларини йўқотиш учун пармалаш колоннасини кўтариш-тушириш тезлигини оптималлаштириш автоматик системаси яратилди. Бу системани қўллаш скважина деворини ўпирилишдан хамда скважинада юз берадиган асоратдан саклайди.
7. Пармалаш суюқлигини ошлашда қўлланаётган кимёвий реагентлар маълум даражада гил жинсларини шишишини ва майдаланишини тўхтатиши мумкин, лекин скважина деворини ўпирилишдан саклаб кололмайди.
8. Ушбу диссертация натижаларини кўллаш скважина деворини ўпирилишдан сақлаб, уни лойиҳада кўрсатилган чукурликкача олиб бориш имконини беради. Тадбирлардан олинган натижаларни қўллаш фақат бир скважинада 130 млн.сўмни тежаб колиш имконини берди.
Унверсал тикув машиналари учун эластик элементли игна механизмини янги лойиҳасини яратиш ва параметрларини асослаш
Тадқиқот объекти. Лойихаланган игна механизми, моки бахякаторли универсал тикув машинаси
Ишнинг мақсади. Тикув машинаси учун қайишкоқ элементли игна механизмининг конструкциясини ишлаб чикиш ва параметрларини асослаш. Тадқиқот усули. Мураккаб системаларда тебраниш назарияси, технологик машина ва механизмлари назариялари учун дифференциал тенгламалар ечиш усулларидан назарий изланишларда ва амалий изланишларда эса тензометрик ва математик режалаштириш усулларидан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Тикув машиналари учун эластик элементли игна механизмининг янги конструкцияси яратилди; етакловчи ва етакланувчи звеноларининг кинематик богланишида эластик элементли игна механизмининг харакат тенгламаси келтириб чикарилди; тикув машинасида тикилаётган материал каршилик кучи, звенолар инерция кучи, эластиклик кучи, электюритгичли динамик ва механик характеристикаларини ҳисобга олган ҳолда эластик элементли игна механизмининг динамик модели ишлаб чикилди ва назарий масалалари ечилди; эластик элементли игна механизмининг зўриқишлари характери ва параметрлари экспериментал метод оркали аникланди. Математик режалаштириш методи ёрдамида эластик элементли игна механизмининг оптимал параметрлари ва иш режими аникланди ҳамда асослаб берилди.
Амалий аҳамияти. Таклиф килинаётган тикув машиналари учун эластик элементли игна механизмининг янги конструкцияси ишлаб чикариш хажмини ошириш, тикиш сифатини яхшилаш имконини яратади. Тикувчилик ишлаб чиқариш саноатида кенг кўламда фойдаланишга тавсия этилади.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги. Игна механизмининг янги конструкцияси, Бухоро вилояти Қоракўл туманидаги “Пайкент-текстил” кўшма корхонасида, Бухоро шахар “Нақшбандий” очик турдаги хиссадорлик жамиятида ва “Нилуфар-95” хусусий ишлаб чиқариш корхона-ларида амалда жорий этилиб, ижобий натижалар олинди ва иқтисодий самара 1 йилга 1 та тикув машинаси учун 12176 сўмни ташкил этди.
Қўлланиш сохаси. Таклиф килинаётган янги конструкция бўйича олинган натижалар, тавсиялар ИТИ ва КБ ларда тикув машиналарни лойихалаш ва такомиллаштиришда фойдаланиши мумкин.
Умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизимининг қурилмалари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда янги технологияларнинг изчил ривожланиши натижасида электромагнит майдон бошқарув тизимининг воситалари ва курилмаларидан фойдаланиш талаби кун сайин ортмокда. Ҳозирги кунга келиб, дунё миқёсида хар Йили ишлаб чиқарилаётган электр энергиясининг 2-3 фоизи (4,7-7,110"кВт соат) оқова ва ичимлик сувини тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш жараёнида сарфланмокда.
Дунёда мавжуд сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, ичимлик суви, хўжалик, маиший ва саноат суви окова чиқиндиларини қайта ишлаб сифатини ошириш, сувни тозалаш ва зарарсизлантириш технологияларини такомиллаштириш масалалари долзарб муаммога айланди. Ҳозирги вақтда дунёда 35 фоизга якин оқова ва ичимлик сувини тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш зарурати мавжуд. Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш, ичимлик суви, маиший ва саноат суви оқова чиқиндиларини кайта ишлаш сифатини ошириш, сувни тозалаш ва зарарсизлантириш техник восита ва технологияларини такомиллаштириш бўйича комплекс чора-тадбирларни амалга ошириш устувор вазифа ҳисобланади. Сувни тозалаш ва зарарсизлантириш технологияларининг асосий масалаларидан бири сувни зарарсизлантириш, тозалаш ва тузсизлантириш да фойдали иш коэффициенти, самарадорлиги катта ва ишлаш ишончлилиги юкори хамда энергия тежамкор бўлган технологияларни яратиш муҳим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2003 йил 21 июлдаги 320-сон «Сув хўжалигини бошкаришни ташкил этишни такомиллаштириш тўғрисида» ва 2004 йил 14 апрелдаги 183-сон «Сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш тўғрисида»ги карорларида белгиланган вазифаларни муайян даражада амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизими ёрдамида оқова ва ичимлик сувларини тозалаш, зарарсизлантириш, тузсизлантириш қурилмаларини яратишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
сувни импульсли электромагнит майдон ёрдамида тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш ускунаси учун тиристорли частота ўзгартиргич бошқарув тизимининг конструктив схемалари ва курилмалари яратилган;
илк бор сувни реагентсиз, умумий фазовий электромагнит майдон ёрдамида тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш юмшатиш учун курилмалар яратилган;
импульсли бўйлама электромагнит майдон, импульсли электр майдон, айланувчи электромагнит ва гравитация майдонлари ўзаро таъсирлашувчи умумий фазовий электромагнит майдон ҳосил килиш мумкинлиги назарий асосланган;
илк бор сувни тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш ускунаси учун бўйлама ва кўндаланг қўзғатиш чулғамларига эта бўлган умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизими курилмалари ишлаб чиқилган;
сувни тозалаш, зарарсизлантириш ва тузсизлантириш ускунаси учун импульсли электромагнит майдон уч фазали бошқарув тизими яратилган;
Хулоса
Бажарилган илмий-текшириш натижаларини умумийлаштириб, диссертация ишида илк бор умумий фазовий электромагнит майдон комплекс изланишлар олиб борилган. Саноат, экспериментал ва назарий илмий-текширувлар умумий фазовий электромагнит майдоннинг мўътадил ишлаш имкониятини берувчи бошқарув тизимидаги замонавий электрон курилмаси ишчи ток диапазонида курилманинг тургун ишлашини таъминлайди.
Асосий илмий натижалар, ишга тааллукли хулосалар ва таклифлар куйидагилардан иборат:
1. Куч электромагнит импульсли тизим ва умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизимининг такқослаш натижасига кўра талабга тўлик жавоб берувчи импульсли электромагнит майдон ва вихрли электромагнит майдонларига асосланган бажарувчи элемент бошкарув тизими эканлиги белгиланди.
2. Бажарувчи уйготувчи чулгам соленоидда энергия тебранишининг импулсли электромагнит шаклини ва амплитудасининг ўзгармаслигини таъминловчи тиристорли частота ўзгартиргичли бошкарув тизими сувни тозалаш ва зарарсизлантириш учун ишлаб чикилди.
3. Elcktronics Workbench ва инструментал дастур С ++ Buldcr ёрдамида бажарувчи элемент бошкарув тизими курилмаси тадкиқи натижалари, курилмадаги жараёнларни аниқлаштириш ва визуал текшириш хамда такомиллаштириш имкониятини яратди.
4. Бирлик юза электромагнит майдони курилмасининг вольт - амперли характеристикасидан, 60 А дан 300 А гача ораликда кучланиш мўътадилли бўлиб, умумий фазовий электромагнит майдон ишлаши учун мос келувчи эканлиги аниқланган. Умумий фазовий электромагнит майдондаги кучланиш бу кисмида токнинг берилган қийматига боғлиқ бўлмай, фақатгина уйғотувчи чулғам индуктивлиги ва конструктив хусусиятларига ҳамда мис стерженга боғлиқ эканлиги аниқланди. Умумий фазовий электромагнит майдон мўътадил ишлаши учун лозим бўлган бошкарув кучланиши, токнинг ишлаш диапазони учун аникланди.
5. Бажарувчи элемент уйғотувчи чулгамни кетма - кет ва параллел уланганидаги электромагнит кучни чизиқли магнит тизими учун ҳисоблаш услуби таклиф этилди. Ушбу услубнинг моҳияти оким илашувчанликлар ва токлар нисбати, бажарувчи элемент уйготувчи чулгамининг индуктивлиги ва ўзаро индуктивлиги чизикли тенглама кўринишида ёзилган.
6. Уйғотувчи чулғамни характеристикасини инобатга олиб, миснинг нисбий йўқотишининг минималлаштириш шартини чўлғамдаги импульс кучланишининг аниқ бир шаклидагина таъминлаш мумкинлиги аниқланди. Уйғотувчи чулғам мисдаги энергиянинг нисбий йўколишини минималга келтириш учун электромагнит тизимидаги нолдан фарқли фаол каршиликли ва охирги қийматли индуктивликка эга бўлганида токнинг импулси квадрата ва индуктивликни вақт бўйича ҳосиласининг шакли бўйича ўхшаш бўлиши шарти аникланди.
7. Умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув реал тизими учун унинг меъйёрий иш режимини таъминловчи тизимнинг тургунлиги, турғунлик заҳираси ва ўткинчи жараёнлари тадкик этилди. Ўтказилган тадқиқотлар умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими динамик режимда кўйилган барча талабларни қондиради.
8. Умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими курилмасининг пухталигини аниклаш учун ҳисоблаш алгоритми ишлаб чиқилди, унинг асосида пухталикнинг микдорий таснифларини эксплуатация жараёнида хам аниклаш имконияти пайдо бўлди.
9. Ишлаб чиқилган намуна, Салар станцияси аэрация ССА ГУПТ «Сувсоз» тозалаш иншоотида синовдан ўтказилди. Саноат намунаси колли-индексни амалда 99 фоизгача камайтирди.
10. Яратилган умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими курилмаси, техник синовларига кўра, асосий кўрсаткичлари бўйича мавжуд курилмалардан устун бўлиб, қўлланилишида пухталиги 1,4 баробар, фойдали иш коэффициенти 20 фоизга, сувни зарарсислантириб ишлаб чиқариш хамда ишлаш мухлати 2 баробарга ортди.
Умумий фазовий электромагнит майдон бошкарув тизими тадкиқот натижаларини жорий килишдан олинадиган иктисодий самарадорлик, йилига 67 млн. сўмни ташкил этди.
Шундай килиб, ишда келтирилган янги илмий ҳолатларни назарий умумлаштириш ва амалиётга жорий килиш асосида умумий фазовий электромагнит майдон бошқаруви тизимини ишлаб чиқиш бўйича халк хўжалиги аҳамиятига эга бўлган йирик муаммо ечилган.
Ўлчовли операторлар алгебраларидаги локал дифференциаллашлар
Тадқиқот объектлари: Ўлчовли операторлар алгебраси, нокомму-татив Аренс алгебралари, локал дифференциаллашлар.
Ишнинг мақсади: Ўлчовли операторлар алгебраларида локал дифференциаллашларни тавсифлаш.
Тадқиқот методлари: Ишда функционал анализ ва операторлар алгебралари назариясининг умумий усуллари фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Чекли фон Нейман алгебралари ва аник нормал ярим чекли из билан ассоциирланган нокоммутатив Аренс алгебралари локал дифференциаллашлари тавсиф-ланган; аник нормал ярим чекли т из билан М фон Нейман алгебраси ҳолидаги S(M,r) алгебрасидаги Д(р) = Д(/?)р + рД(р) айниятни қонаотлантирувчи ихтиёрий Д tT -узлуксиз чизиқли операторнинг диффе-п
ренциаллаш бўлиши исботланган; D(x") = у\*~‘£)(х)х"~*, хеА(Х) t=i
айниятни каноатлантирувчи ихтиёрий D: А(Х) —> В(Х) чизикли операторнинг ташқи дифференциаллаш бўлиши исботланган, бу ерда п > 3 - бирор фиксирланган сон; коммутатив ҳолда ва S(M,r) алгебраларида дифференциаллашлар бўлмаган локал дифференциаллашлар мавжудлиги учун зарур ва етарли шартлар топилган; типи I абел компонентаси бўлмаган фон Нейман алгебраларига нисбатан LS(M), S(M) ва алгебраларида локал дифференциаллашлари тавсифланган.
Амалий аҳамияти: Диссертацияда олинган натижалар илмий-назарий аҳамиятга эга.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Ишда келтирилган натижалар функционал анализ ва операторлар алгебралари назариясидан магистрантлар ва аспирантлар учун махсус курслар ўқитиш-да қўлланилиши мумкин.
Қўлланиш сохаси: Функционал анализ, операторлар алгебралари назарияси, математик физика ва уларнинг тадбиклари.
Уйғунлашган дамба билан бир томонлама сиқилган оқим қонуниятлари
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Жаҳонда даре қирғоклари ювилиши, шаҳарларни сув босиши, сув тошқинлари олдини олиш муҳим масалалардан бири ҳисобланади. «Ер юзидаги мавсумий тошқинлар рўй берадиган ҳудудларда 1 млрд аҳоли истиқомат қилади»1, шу жиҳатдан дарё ўзанларини тошқин сувларини ростлаш усулларини такомиллаштириш алоҳида ахамият касб этади. Бу борада кўпгина мамлакатларда, жумладан АҚШ, Канада, Германия, Испания, Россия ва бошка давлатларда ростлаш иншоотлар конструкцияларини ҳисоблаш усулларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Жаҳонда ўзан ростлаш, қирғоқларни ювилишдан ҳимоя қилиш иншоотлар конструкцияларини, ҳисоблаш ва лойиҳалаш усулларини такомиллаштиришга йўналтирилган илмий тадкикот ишларини олиб бориш алоҳида аҳамият касб этади. Бу борада, жумладан уйғунлашган дамбалар конструкцияларини такомиллаштириш, уларни лойиҳалашда ростлаш трассасини белгилаш, маҳаллий ва умумий ювилиш чукурликларини аниклаш йўлларини ишлаб чикишга каратилган илмий тадқиқотларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Ҳозирги кунда Республикамизда ўзанлардан сувларни барқарор ва хавфсиз ўтказишга, сув объектларини мухофаза қилиш тизимларини, қирғокларни мустаҳкамлаш иншоотлари конструкцияларини ҳамда уларни ҳисоблаш усулларини такомиллаштириш бўйича кенг камровли тадбирлар амалга оширилмокда. Ўзбекистонда қирғоқ бўйларини мустаҳкамлаш ва тошқинларнинг олдини олишга қаратилган ишларга ҳар йили 36 миллиард сўмдан ортиқ маблағ ажратилади. Ушбу йўналишда, жумладан ростлаш иншоотларида авария ва бузулиш ҳолатлар юз беришининг асосий сабаблари сифатида, уларнинг конструкцияларини, ҳисоблаш ва лойиҳалаш услубларининг мукаммал эмаслиги, иншоотлар кайирда ва ўзанда жойлашганда, уларнинг гидравлик ҳисоблаш усулларини такомиллаштиришни амалга ошириш талаб этилмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасининг янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «... миллий иктисодиётнинг ракобатбардошлигини ошириш учун мелиорация ва ирригация объектлари тармоқларини ривожлантириш» 2 таъкидлаб ўтилган. Мазкур вазифани амалга ошириш уйғунлашган дамбаларни яратишга оид тамойилларни ва конструкцияларни такомиллаштириш, оким динамик ўкининг оғиши, иншоот ортидаги сиқилиш ва таралиш зоналарида оким кенгайишини ҳисоблаш усулларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этмокда.
Узбекистан Республикасининг Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасининг янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 25 сентябрдаги ПҚ-3286-сон «Сув объектларини мухофаза килиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлар тўғрисида»ги, 2013 йил 28 февралдаги ПҚ-1926-сон «Ўзбекистон Республикаси ҳудудлари ва аҳолисини, сел-тошқин ва кўчки ҳодисалари билан боғлик бўлган фавкулодда вазиятлардан химоя килиш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» Қарорлари, Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 21 январдан 13-сон «2014-2015 йилларда ва истиқболда 2020 йилгача сувларни Ўзбекистон Республикаси сув оқимлари бўйлаб барқарор ва хавфсиз ўтказиб юбориш дастурини тасдиқлаш тўғрисида»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятига тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти маълум даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади уйғунлашган дамбалар конструкцияларини, уйғунлашган дамба билан сиқилган оқимнинг гидравлик параметрларини ҳисоблаш усулларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
уйғунлашган дамбаларни ҳисоблаш усуллари турбулент струялар назарияларини қўллаш асосида такомиллаштирилган;
қирғокларни самарали ҳимоя қилиш мақсадида уйғунлашган дамба конструктив параметрлари такомиллаштирилган;
ўзгармас, ўзгарувчан, поғонали, кўмилган қисмли ва такомиллаштирилган конструкция билан сиқилган оқимнинг динамик ўқи оғишини ҳисоблаш усули оқимнинг гидравлик параметрлари асосида такомиллаштирилган;
уйғунлашган дамба ва ўзан сиқилмаган қисмининг сув ўтказиш қобилиятини аниқлаш усули оқимнинг гидравлик параметрлари асосида такомиллаштирилган;
уйғунлашган дамбалар билан сиқилиш зонасида сиқилган окимнинг гидравлик параметрларини ҳисоблаш усуллари сув ўтказадиган қисмлардаги окимнинг турли кинетиклик даражаси, бўйлама ва кўндаланг нишабликларни инобатга олиб такомиллаштирилган;
сув ўтказадиган қисмлари ўзгарувчан, поғонали ва сув чиқарадиган қисмли уйғунлашган дамбалар томонидан сиқилган оқим таралишини ҳисоблаш усули окимнинг гидравлик параметрлари асосида такомиллаштирилган;
Хулоса
«Уйғунлашган дамба орқали бир томонлама сиқилган оқим қонуниятлари» мавзусида фалсафа фанлари доктори (PhD) диссертацияси бўйича ўтказилган тадқикотлар асосида қуйидаги хулосалар такдим этилади:
1. Узгармас, ўзгарувчан ва поғонали кисмларга эга уйғунлашган дамбалар куришнинг тамойиллари баён килинди. Элементлар зичлиги Ps ва ўтказувчанлиги коэффициентным Рс аниқлаш учун меъёрий боғланишлар таклиф қилинди, ушбу коэффициентлар ўртасидаги алоқалар белгиланди, ўзгарувчан қисмга эга уйғунлашган дамбаларни куриш пайтида элементлар орасидаги масофани Sl ўрнатиш тартиби келтирилди. Ўрта меъёрда зичлик коэффициента Р03 , юза бўйича сиқилиш даражасини я„. , планда п , сув ўтказмайдиган кисми и,, сув ўтказадиган кисми nd билан сиқиш даражалари тушунчалари киритилди ушбу тушунчалар уйғунлашган дамба гидравлик параметрларини аниқлаш имконини беради.
2. Сув ўтказмайдиган қисми маҳаллий грунтдан таркиб топган уйғунлашган дамбанинг янги конструкцияси ишлаб чикилди (№ FAP 00925). Дамбанинг ёпик томони билан бирлашадиган қисмлар иккала диагональ бўйлаб яхлит блоклар билан тўлдирилган, бош тарафда 1-Н,5 м чукурликда сузувчи жисмлар учун битта диагонал бўйлаб яхлит блоклардан 45° бурчак остида бўйлама ўқ тарафга тешиклар яратилган, дамбанинг қолган қисмлари эса ўтказувчан ковурғалар шаклидаги блоклардан ишланган, барча блоклар дарё тубига ўрнатилган устунларга маҳкамланган. Конструкция ковурғалардаги туйнуклар сонини ўзгартирган ҳолда ўзгармас, ўзгарувчан ва поғонали бўлган уйғунлашган дамбаларни ҳосил қилиш имконини беради.
3. Уйғунлашган дамба конструкцияси оқимни сезиларли даражада деформация қилиш хусусиятига эгалиги аниқланди; юқори бьеф қисмида сув сатхи кўтарилади, қуйи бьефда эса сиқиш ва таралиш зоналари шаклланади. Окимда катта бўлмаган градиентлар ва йирик кўндаланг тезлик градиентлари мавжуд бўлган қисмлар якқол ажралиб туради, бу эса турбулент струялар назариясида бўлгани сингари гидравлик жиҳатдан бир жинсли зоналардан (кам таъсирланган ўзак, интенсив турбулент аралашув, йўлдош оқим, гирдобли қисмлар) иборат оқимни ўрганиш имконини беради.
4. Ўзак кенглиги Кя, юқори гидробли зона узунлиги 1в, сиқиш зонаси узунлиги lcc, планда сикиш коэффициентларини s юқори ва пастки сатхлар фарқини z аниқлаш учун юза бўйлаб сиқиш коэффициента орқали хар бир дамбанинг конструктив хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда аввал олинган боғлиқликларга аниклик киритиш имконини беради.
5. Уйғунлашган дамбаларни жойлаштириш жараёнида тўсиқлар ёрдамида кўндаланг оқимларни ҳосил қилишга дойр Р. Ж. Жулаевнинг назариясидан фойдаланиб оқим динамик ўқи оғишини ҳисоблаб чиқиш таклифи илгари сурилади, уйғунлашган дамба таъсирида (иншоотнинг сув ўтказадиган кисми ўзгарувчан, поғонали ва ўзгармас, ҳамда кўмилган сув ўтказадиган қисмида ва янги конструкцияда) бир томонлама сикилган окимнинг динамик ўқи оғишини ҳисоблашга оид янги усуллар ишлаб чикилган бўлиб, уларга таянган ҳолда, шу жумладан, сув олиш иншооти олдида ва орқасида ўзан трассасини белгилаш мумкин. Ушбу усул лойиҳалаш босқичида уларнинг самарадорлигини баҳолаш имкониятини беради.
6. Окимнинг динамик ўқидан нисбий оғиши Ar қуйидаги омилларга боғлиқ бўлиши аниқланди: табиий ҳолатдаги q2, сикиш створидаги сиқилмаган қисмда q0, сув ўтказадиган қисм ортида quu солиштирма сарфлардан; умумий п , сув ўтказмайдиган пг ва ўтказадиган nci қисмлардаги сиқиш даражасидан; уларнинг ортиши билан оғиш ҳам катталашиб боради, сув чиқарадиган туйнукда 2 f солиштирма сарфнинг кўпайиши эса унинг камайишига Af олиб ва окимнинг динамик ўқи оғишини ҳисоблаш усулини аниқлаш имконини беради.
7. Сиқиш кесимининг сиқилмаган қисмида нисбий солиштирма сарфларнинг qjq2 ўзгариш тартиби баҳолаб чиқилди. Умумий п , сув ўтказадиган п. ва ўтказмайдиган nct кисмлардаги сиқиш даражаларининг ортиши уларнинг ўсишига сабаб бўлиши аниқланди. Бошка тенг шартлар ҳолатида янги конструкцияда кўзда тутилган сув ўтказадиган кисмнинг кўмилиши, шунингдек, сувнинг бир қисмини тешик орқали чикарилиши окимнинг сиқилмаган зонасида солиштирма сарфни камайтиришга имкон беради.
8. Ўзгармас, ўзгарувчан ва поғонали иншоотларнинг сув ўтказадиган қисмлари билан уйғунлашган дамба оркали бир томонлама сиқилган кесмида ўзаннинг ўтказувчанлик қобилиятига оид гидравлик ҳисоб усули ишлаб чиқилди. Бунда сув ўтказадиган қисмлар Ksi конструкциясидаги коэффициентларнинг камайтирилиши ҳамда сув ўтказадиган кисмлар нисбий узунлигининг lci/la ортиши уйғунлашган дамбадаги сув ўтказиш қобилиятининг ўсишига олиб келади. Шунингдек, янги конструкцияда сузувчи жисмларни ўтказишга мўлжалланган тешикларнинг мавжудлиги ҳам сикилиш кесимида умумий ўтказувчанлик қобилиятига таъсир кўрсатади ва иншоот каллагига тушадиган босимни камайтиришга имкон беради.
9. Сув чиқарадиган қисмнинг ўтказувчанлик қобилияти ҳисобига кўмилган сув ўтказадиган қисмга эга уйғунлашган дамбанинг ўтказувчанлик қобилиятини ҳисоблаш методикаси такомиллаштирилди. Сувнинг тешикдаги тезлиги, сув чиқарадиган he ва ўтказадиган hc қисмлар чуқурлиги, сув чиқарадиган Д, қисмлар ва қуйи оқимларнинг таралиш Д, бурчаклари, дамбани ўрнатиш бурчаги а0 , окувда босимнинг камайишини ҳисоблайдиган коэффициент £ ва сув ўтказмайдиган қисмнинг нисбий узунлигини 1гНа ҳисобга олган ҳолда таянч Vs ҳамда сув чикарадиган Ve қисмдаги тезликни аниқлашга хизмат киладиган аналитик боғликлар таклиф этилди. Ушбу таклифлар уйғунлашган дамба гидравлик параметрларини аниклаш имконини беради.
10. Турбулент струялар назариясидаги асосий тамойилларидан фойдаланиб, уйғунлашган дамба ортида окимнинг кенгайишига дойр назарий асослар яратилди. Бир жинсли гидравлик зоналарнинг, шу билан бирга, конструкцияга караб сиқиш жойларида бир нечта турбулент аралашув зоналари ва таралиш кисмида ягона аралашув кисми мавжудилиги исботланди.
11. Уйғунлашган дамбаларнинг ўзгарувчан ва погонали кисмлар билан сув ўтказадиган кисмнинг сикилиш зонасидаги ўзгаришларни гидравлик хисоблаш услубияти такомиллаштирилди. Сув ўтказадиган кием ортидаги ўртача тезлик ва чуқурликни ўрнатишга ёрдам берадиган назарий богликликлар, кам таъсирланган ўзакдаги тезликнинг ўзгаришига дойр қонуниятлар таклиф этилди, уларда илк маротаба сув ўтказадиган кием ортидаги окимнинг турли кинетиклиги, сатхаларнинг бўйлама ва кўндаланг ўзгаришларини хисобга олиш имконини беради.
12. Сув ўтказадиган қисмлари ўзгарувчан, погонали, водосливли қилиб бажарилган уйгунлашган дамбалар билан биртомонлама сикилган окимнинг таралишини ҳисоблаш усули, биринчи марта ишлаб чиқилган. Кам таъсирланган ўзакдаги U„, иккита аралашув зоналар чегарасидаги Ux, тескари окимдаги Um, сикилган кесмидаги Ux тезликларни, таралиш кисми узунлиги Д, аниқлаш формулалари ишлаб чиқилган. Ечимлар таралиш зонасида струялар назарияси бўйича, бошлангич ва асосий участкалар мавжуд ҳолатлар учун бажаришга имкон беради.
13. Тадқиқот натижалари асосида тавсиялар ишлаб чиқилган ва улар Амударёнинг ўнг ва чап қирғоқларини Тўрткўл, Элликқалъа, Беруний, Хонка, Богот ва Урганч участкаларида химоялашда ишлаб чикаришга жорий килинган. Йиллик иктисодий самарадорлик йилига 80 млн. сўмни ташкил килади. Уйгунлашган дамбани хисоблаш усули «Андижон вилояти Балиқчи туманида Сирдарёнинг ҳарбий кием жойлашган участкасини ҳимоялаш» лойихасини бажариш имконини беради.
Тупроққа минимал ишлов берувчи комбинациялашган агрегат юмшаткичининг параметрларини асослаш
Тадқиқот объектлари: комбинациялашган агрегат юмшаткичи ва унинг технологии иш жараёни.
Ишнинг мақсади: тупроққа минимал ишлов бсришга йўналтирилган комбинациялашган агрегат юмшаткичининг кам энергия сарфлаган ҳолда юкори иш сифатини таъминловчи парамстрларини асослаш.
Тадқиқот методлари: назарий тадкиқотлар назарий механика, олий математика ва пона назарияси асосида, экспсримснтал тадқиқотлар мавжуд меъёрий усуллар бўйича ишлаб чикилган тажрибавий комбинациялашган агрегат, экспериментларни математик режалаштириш, регрессной тахдил ва тензометрия усуллари қўлланилиб ўтказилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: комбинациялашган агрегат юмшаткичининг тупроқ билан ўзаро таъсирлашиш жараёнини тадкиқ этиш асосида унинг иш сиртини геомстрик шакли асосланган хамда тупроққа кириш бурчаги, иш сиртининг узунлиги, эни, устунининг ўткирланиш бурчаги ҳамда юмшаткичнинг тортишга қаршилигини аниклаш имконини бсрадиган аналитик ифодалар олинган.
Амалий ахамияти: тавсия этилаётган иш сирти ва мақбул парамстрларга эга бўлган юмшаткичлар билан жиҳозланган комбинациялашган агрегатни қўллаш тупроққа ишлов бсришда эксплуатацией харажатларни 12,7 % га камайтириш имконини бсради.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: комбинациялашган агрсгатнинг тажриба нусхалари 2007-2008 йилларда Андижон вилояти Қўрғонтепа туманидаги «Оқ сув» фермер хўжалиги ҳамда УзМЭИ нинг тажриба хўжалиги далаларида кснг хўжалик синовларидан ўтган. Тадқиқот натижалари, «БМКБ-Агромаш» ОАЖ томонидан кабул қилинган ва КА-1,8 комбинациялашган агрегат конструкциясини ишлаб чиқишда қўлланилган. Ишлаб чиқилган агрсгатни кўлланишдан йиллик иктисодий самара битта машинага 3208297 сўмни ташкил этди.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: кишлоқ хўжалиги машинасозлиги, қишлоқ хўжалиги.
Топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биофаол моддаларни сақлаган ҳолда қайта ишлаш технологиясини ишлаб чиқиш
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. БМТнинг озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилотининг бахолашича 2050 йилга бориб дунёда аҳолини қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик маҳсулотларига бўлган талабини қондириш учун 2006 йилга нисбатан 60%гача ўсиши кераклигини маълум қилмокда1. Ҳар Йили дунё микёсида доили махсулотлар 30%, туганакли ва мева-сабзавотлар 40-50%, ёғ берадиган экинлар, гўшт ва сут махсулотлари 20% ва балиқ маҳсулотларининг 35% нобуд бўлиши натижасида чиқитга чиқарилмоқда2.
Мустакиллик йилларида озиқ-овқат махсулотларини етиштириш ва қайта ишлаш соҳасини самарали ривожлантиришга алохида эътибор қаратилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган дастурий чора-тадбирлар асосида муайян натижаларга, жумладан, кишлоқ ва ўрмон хўжалиги махсулотларини сифатли қайта ишлаш оркали импорт ўрнини босувчи хамда экспортга йўналтирилган озиқ-овқат ва фармацевтика махсулотлари ишлаб чиқариш борасида сезиларли натижаларга эришилди. 2015 йилда республикамизда 200,3 тонна топинамбур туганаги ва 199,2 тонна наъматак меваси етиштирилди3. Ушбу махсулотларини қайта ишлашнинг кенг тарқалган усулларидан бири куритиш ҳисобланади.
Бугунги кунда жахон миқёсида янги технологияларни қўллаш орқали кишлоқ ва ўрмон хўжалиги махсулотларини қайта ишлаш усулларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилиб, бу борада амалга оширилаётган илмий изланишларда хомашё таркибидаги биофаол моддаларини сақлаган ҳолда куритадиган техника ва технологияларни ишлаб чикиш муҳим вазифалардан бири хисобланади. Хомашёни қуритиш усулларини такомиллаштириш ва юкори сифатли махсулот олиш технологиясини ишлаб чиқишда қатор, жумладан, қуйидаги йўналишларда тегишли илмий ечимларни асослаш зарур: топинамбур ва наъматакни кайта ишлаш жараёнида махсулот таркибидаги биофаол моддаларни саклаб қоладиган техника ва технологияни ишлаб чикиш, куритиш жараёнида микроэлементлар таксимланишининг математик моделини ишлаб чиқиш, куритиш жараёнида инфрақизил (ИҚ) нур орқали қиздиришда иссикликнинг ўзгариши ва ночизиқли кўринишлари хамда маҳсулотни иссиклик фаоллигини хисобга олган холда иссиқлик алмашинув жараёнларини аниқлаш, ИҚ нур ёрдамида вакуумда куритиш курилмасини ва куритилган махсулотдан кукун олиш тегирмонини ишлаб чикиш. Диссертация мавзусининг долзарблиги ушбу йўналишларда илмий изланишларни амалга ошириш билан изохланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 26 январдаги ПҚ-1047-сон «Озиқ-овқат махсулотлари ишлаб чиқаришни кенгайтириш ва ички бозорни тўлдириш юзасидан кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги хамда 2011 йилнинг 31 октябридаги ПҚ-1633-сон «2012-2015 йилларда Республика озиқ-овқат саноатини бошкаришни ташкил этишни янада такомиллаштириш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади вакуумда инфрақизил нур ёрдамида қуритиш курилмасида топинамбур туганаги ва наъматак мевасини қайта ишлаш технологиясини такомиллаштириш ҳамда қурилманинг энерготехнологии самарадорлигини ошириш ва биологии фаол моддаларни санлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ИҚ-қиздириш оркали вакуумда-қуритиш курилмасида топинамбур туганаги ва наъматак меваларини қуриш жараёнининг кинетикаси аниқланган;
капилляр ғовак материалда намликнинг ҳаракатланиш модели ва қуритиш жараёнини бошкариш орқали маҳсулотда микроэлемент-ларни тақсимланиши натижасида юқори сифатли маҳсулот олиш асосланган;
ИҚ-қиздириш орқали паст вакуум шароитида материалнинг ички қатламларида иссиқлик ва намликни узатилиши ҳамда қуритиш жараёнида дискрет режим учун иссиқликнинг ночизикли таркалишини ўзига хос афзалликлари аниқланган;
сорбция ва десорбция изотермасини қайта ишлаш усуллари орқали таҳлилий солиштирилган ва ортогонал регрессия усули Поснов тенгламаси кўринишида асосланган;
таркибида қанд моддалари бўлган маҳсулотлардан кукун олиш учун совутиш системасига эга бўлган майдалагич конструкцияси ишлаб чиқилган;
топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биологик фаол моддаларни сақлаган ҳолда вакуумда ИҚ-қиздириш оркали қуритиш жараёни учун оптимал босим ва ҳарорат аниқланган.
«Топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биофаол моддаларни сақлаган холда кайта ишлаш технологиясини ишлаб чикиш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Топинамбур туганаги ва наъматак меваларини қуритиш ва иссиқликни фаоллаштиришни замонавий ҳолати таҳлил қилиш натижасида инновацион гояни ривожлантириш ва такомиллаштириш имконини берди. Топинамбур туганаги ва наъматак меваларни вакуумда ИҚ қиздириш орқали куритиш асосий усуллардан бири хисобланади.
2. Ўрганилаётган махсулотнинг капиллярларида намлик жойлашишини математик моделини ишлаб чиқилиши ва татбик этилиши, эриган моддаларнинг ички тарқалишини ҳисобга олиш зарур эканлиги кўрсатилди ҳамда берилган бошланғич шароитларда қуритиш жараёни қонуниятлари динамикаси ички деворларнинг капилляр каналларида сорбция ва десорбция кўриниши билан изоҳланади. Ўрганилаётган маҳсулотнинг капиллярлари ички босими орасидаги ночизиқ боғланишлар, ҳаракатнинг гидродинамик тезлиги, температура ҳамда маҳсулот зичлиги билан боғлик эканлиги келтирилди.
3. Математик моделлаштириш ўзгармас микдор ўхшашликлари корреляцией коэффициентлари ва тажрибадаги статистик маълумотлар келтирилди.
4. Сувсизлантирилаётган манбага нурлантириш кучи таъсир этиши манба ва нурлантирувчи орасидаги масофага боғлиқлиги аникланди ҳамда нурлатувчилар оралиғи ва вакуумда ИҚ қиздириш орқали куритиш курилмасида инфрақизил нурларни сувсизлантирилаётган маҳсулот юзасига бир текисда тарқалишига махсус жойлаштирилган конфигурацияли нур кайтаргич элемента ёрдамида эришилди.
5. Топинамбур туганагининг сорбция ва десорбция тавсифлари келтирилди, капиллярларнинг солиштирма юзаси 18,38 м2/г эканлиги кўрсатилди. Бу ҳолда вакуумда ИҚ қиздириш орқали куритиш шароитида топинамбур ғоваклари йиғинди микдори 0,440 см3/г ташкил этди. Наъматак меваси учун сорбция ва десорбция тавсифлари: капиллярларини солиштирма юзаси 12,30 м2/г, ғовакларнинг йиғинди микдори 0,390 см3/г экани тасдиқланди.
6. Қуритилаётган маҳсулотнинг иссиқликтехник ва сорбцияланиш хусусиятларини таткиқ қилиш натижасида ИҚ нурланишли вакуум-қуритиш қурилмасида керакли иссиқлик даражаси ва қуритиш вақти маълум бўлди. Лаборатория қурилмасида ўтказилган тадкикот натижаларига асосан вакуумда ИҚ нур ёрдамида қуритиш курилмаси ҳисоблаш усули бажарилди.
7. Маҳсулотларни вакуумда ИҚ қиздириш оркали куритиш жараёни учун берилаётган кувват катталиги муқобиллаштириш зарурлиги кўрсатилди. Маҳсулотнинг макбул калинлиги ўртача 2-2,5 мм эканлиги, мақбул тўлқин узунлиги 3 мкм эканлиги белгиланди, ушбу ҳолатда вакуум -0,8 атм ташкил қилади, маҳсулотни куритиш ҳарорати 65-70°Сдан ошмади, маҳсулотнинг сувсизланиш вақти мумкин бўлган катталикни ташкил қилиши кераклиги белгилаб берилди.
8. Технологик жараёнда титраш таъсирини тажриба изланишларда ўрганиш натижаларига кўра сувсизлантиришнинг самарадорлиги маълум частота ва ампилитудада узлуксиз қиздириш шароитида 4-5%гача ошди. Топинамбур майдаланган ҳолатда вакуумда ИҚ қиздириш оркали қуритишда инулиннинг сакланиши 45,4 мг%гача ва топинамбур туганаги бўлакларида 38,75 мг%гача ташкил қилиши ва ушбу ҳолатда наъматак меваси эти таркибида вакуум ИҚ қиздириш оркали куритилганда 0,77 мг%гача аскорбин кислотаси сақланиши наъматакнинг меваси уруғида 4,0 мг%гача аскорбин кислота сақлананиши маълум бўлди.
9. Қуритиш жараёнида вакуумда ИҚ қиздиришни 60-70 °C оширмаган ҳолда нур қайтаргичдан фойдаланиш оркали ишлаб чиқариш қувватининг ошишига ва энергия сарфини 10-12%гача камайтиришга эришилди, витаминлар таркибини ва бошқа биологик фаол моддаларни 80-90%гача (инулин ва аскорбин кислота) махсулот таркибида сакланиши аникланди.
10. Вакуумда ИҚ киздириш оркали куритиш курилмаси ва болгали тегирмонни қўллаш оркали топинамбурдан кукун оладиган технологик тизим модернизициялаштирилди. Майдаланган наъматак мевасини кисмларга (эти, уруги, туки) ажратиш учун аэродинамик сепаратор ишлаб чикилди ва жорий килинди. Олинган натижалар асосида топинамбур туганагининг «Мўъжиза» навидан ва наъматак мевасидан кукун ишлаб чиқаришнинг технологик регламенти ишлаб чикилди ва саноатга тавсия этилди.
11. Диссертацияда яратилган ва олинган натижаларни татбик этишнинг иқтисодий самарадорлиги топинамбур туганаги ва наъматак меваси таркибидаги биофаол моддаларни сақлаган ҳолда кайта ишлаш технологияси «Ўзфармсаноат» давлат акциядорлик концерни ҳамда Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги тизимига кирувчи корхоналарга жорий этилди («Ўзфармсаноат» давлат акциядорлик концернининг 11.30.2015 йилдаги №МД-06/1868-сонли ҳамда Қишлок ва сув хўжалиги вазирлигининг 10.09.2015 йилдаги №06/14-893-сонли маълумотномалари). Вакуумда ИҚ нур ёрдамида куритиш технологиясини кўллаш натижасида ишлаб чиқариш куввати 1,2 мартагача ошиши ҳисобига умумий ўртача йиллик иқтисодий самара 233 млн. сўмни ташкил этди.
- 1-25 / 155
- Keyingi